عكس‌هايي از اماكن متبركه عراق از محمد خوشرو در گالري شكوه به نمايش گذاشته شد. در اين نمايشگاه 12 قطعه عكس بزرگ از نماهايي با حس و حال معنوي از عتبات عاليات شهرهاي نجف، كربلا، سامرا و كاظمين در معرض عموم قرار گرفت. افتتاحيه اين نمايشگاه با مراسم رونمايي كتاب عكسي با عنوان «سجده صاحبنظران» از خوشرو همراه بود. كتاب سجده صاحبنظران ماحصل سفرهاي محمد خوشرو در سال‌هاي 88 تا 90 به عتبات عاليات در نجف، كربلا و كاظمين است كه در 250 صفحه مشتمل برحدود 200 عكس نفيس از اماكن مقدسه اين شهرهاست. محمد خوشرو متولد 1349 است. او ليسانس روانشناسي باليني دارد. وي در سال 84 كتابي با عنوان «خيال» و در سال 89 كتابي با عنوان «نسيم سحر» از عكس‌هايش به چاپ رسانده است و تاكنون در 2 نمايشگاه گروهي و 7 نمايشگاه انفرادي در خانه هنرمندان و گالري‌هاي اعتماد، ماه مهر، شكوه و... شركت داشته است. با او به بهانه برپایی این نمایشگاه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
چطور شد از شيوه عكاسي انتزاعي به عكاسي مکان‌هاي متبركه رسيديد؟
من عكاسي را از سال 81 شروع كردم. شيوه عكاسي من انتزاعي است و تا سال گذشته فعاليت‌هايي كه در اين‌باره داشتم در قالب عكاسي انتزاعي بود. اين نوع عكاسي نياز به تمركز زيادي دارد و تمركز، كشف و شهودي كه در آن اتفاق مي‌افتد باعث مي‌شود از موضوعات بسيار معمولي تصاوير خاصي ارائه بدهيد. تمام تجربياتي كه در عكاسي انتزاعي داشتم از تمركز، جزءنگري و ديدن چيزهايي حتي كوچك در طول زمان دستمايه من شد تا در فضاهاي ديگري که قرار مي‌گيرم نيز به همين شيوه عمل كنم. ماحصل دوره عكاسي انتزاعي كه هنوز هم ادامه دارد كتابي با عنوان «خيال» است. در اين مدت در نمايشگاه‌هاي متعددي در خانه هنرمندان، گالري ماه مهر، اعتماد و شكوه شركت داشتم. با دقت ديدن و تجربياتم در عكاسي انتزاعي باعث شد وقتي اولين‌بار به عراق و عتبات عاليات نجف، كربلا، سامرا و كاظمين مشرف شدم، فضاهاي بسياري را براي ثبت معماري قرون گذشته ببينم و به آن علاقه‌مند شوم. عكاسي از عتبات عاليات عراق سختي‌های خاص خود را دربرداشت كه من با كمك دوستانم توانستم هماهنگي‌هاي لازم را در ايران و عراق انجام دهم و بعد از آن با دوربين و تجهيزات لازم به سفر بروم و اين عكس‌ها را كه ماحصل 6 بار سفر من به عراق است، طي 3 سال ثبت كنم.
از انگیزه تألیف کتاب «سجده صاحبنظران» بفرمایید و بگویید چرا این نام را برای کتاب انتخاب کردید؟
من در دفعاتي كه به عراق سفر كردم به اين فكر افتادم كه چطور مي‌توان قدرشناس كساني بود كه در طول اين سال‌ها زحمت كشيده‌اند و تلاششان تا به امروز هم ادامه دارد. با خود انديشيدم كه كاش بتوانم وسيله‌اي باشم كه با انعكاس تمام كارهايي كه گذشتگان كردند ميراثشان را براي آيندگان به تصوير بكشم. در اين بين مطالعه و تحقيق بسيار كردم و از سرگذشت كساني كه در اماكن زيارتي و عتبات عاليات فعاليت داشته‌اند مطلع شدم و دانستم غالب اين افراد در طول ساخت اماكن با وضو و طهارت كار مي‌كردند. من با ديدن آن تحت‌تاثير قرار گرفتم و با اين ذهنيت از دوستانم كمك خواستم تا به من در انتخاب عنواني براي كتاب ياري رسانند. در سفري كه به همراه دوستانم به قم داشتم مهندس كاظمي تفالي به حافظ زد و اين بيت آمد: بر زميني كه نشان كف پاي تو بود / سال‌ها سجده صاحبنظران خواهد بود. بنابر اين نام كتاب «سجده صاحبنظران» شد كه البته اين سجده به معني ارادت است. من براي اينكه بتوانم به نوعي از گذشتگان تكريم كنم از عكاسي بهره گرفتم و در اين حين تمام توان و تمركزم را به‌كار بردم كه راوي صادقي باشم و تمام سعي‌ام را كردم كه اين صداقت در تمام مراحل چاپ هم رعايت شود. زيرا اين ذهنيت را داشتم كه اين كتاب شايد بتواند مرجعي براي دانشجويان و علاقه‌منداني كه مي‌خواهند كارهاي گذشتگان را ببينند باشد.
دليل ديگري كه خواستم در اين مکان‌هاي متبركه كار كنم اين بود كه سال‌ها ذهنم درگير معماري، بویژه معماري اسلامي بود و مدت‌ها به مطالعات و تحقيقات در اين رابطه پرداختم و كتاب‌هايي در اين بين خواندم كه تعاريف زيبايي از معماري اسلامي بيان كرده‌اند. معماري اسلامي را معماري‌اي برشمردند كه شامل تمام مفاهيم، ارزش‌ها، اعتقادات و آموزه‌هايي است كه در قرآن آمده و از طريق پيامبر اكرم(ص) و ائمه معصومين(ع) در طول سال‌ها به ما منتقل شده كه اين بار در ساختمان و معماري تبلور يافته است. حاكمان هر دوره اگر مسلمان بودند سعي داشته‌اند بناهايي بر اساس معماري اسلامي ايجاد كنند اما اين مکان‌ها توسط حاكم بعدي از بين رفته است و تنها بناهايي كه از قرن‌هاي پيش باقي مانده است بناهاي متبركه و مذهبي است كه آن هم توسط مردم حفظ شده است. براي اينكه بدانيم بنايي اسلامي است شاخصه‌هايي از جمله آرامش، آسايش و امنيت آن مطرح است، اگر تمام اين موارد رعايت شود ما مي‌توانيم ادعا كنيم تا حدودي در ساخت بناها معماري اسلامي را رعايت كرده‌ايم.
عکاسی از عتبات عالیات نوعی از عکاسی مستندگونه به حساب می‌آید، نوعی از عکاسی گزارشی که دیدنی‌های ابنیه مذهبی را به بیان هنری و نوین در دیده‌ها متجلی می‌کند از این منظر مجموعه «سجده صاحبنظران» چگونه ارزیابی می‌شود ؟
هنگامي كه من عكس مي‌گيرم روي جزئیات دقيق مي‌شوم. براي همين در عكس‌ها دوره‌هاي مختلف اين سير ديده مي‌شود و از فضاي كلي كه زائر براي اولين‌بار به آنجا مي‌رود و مورد توجهش قرار مي‌گيرد مثل نماي عمومي حرم و بارگاه، گنبد، صحن و رواق عكاسي مي‌كنم و بعد به جز مي‌رسم. جزئياتي كه معمولا به علت هيجاني كه زيارت‌كنندگان دارند ديده نمي‌شود، آنها از خود بي‌خود مي‌شوند و ديگر به نقش و نگارها دقت نمي‌كنند. ديوارها، درها و نماي كلي ساختمان تبلور تمام عشق، ارادت و ايمان كساني است كه طي اين قرن‌ها باعث شكل‌گيري بناها شده‌اند كه در اين بين مي‌توان هم به كساني كه پشتوانه مالي براي ساخت عتبات عاليات بوده‌اند و هم هنرمنداني كه تخصص، علاقه و اعتقادشان به اهل بيت پيغمبر(ص) در اين ساختمان‌ها تجلي پيدا كرده است، اشاره داشت.
در ریتم عکس‌های «سجده صاحبنظران» به نظر می‌رسد درباره هر ابنیه مذهبی عکس‌های جزئی و دیتیل چاپ شده و رفته رفته در پایان هر بخش فضای كلي‌تر به چاپ رسیده، این روند جز به کل چگونه انتخاب شده است ؟
من در هنگام زيارت و درك فضاي اماكن متبركه ابتدا فضاي كلي بنا را ديدم و سپس روي اجزا و جزئيات تمركز كردم اما در روايت كتاب برعكس آن عمل كردم و وقتي كسي كتاب را مشاهده مي‌كند ابتدا طرح‌ها و نقش‌ها را از نماي نزديك مي‌بيند. در واقع دوربين به‌عنوان يك زائر عمل و بي‌هيچ تكلفي فضا و صحنه‌ها را ثبت كرده است و اين از جز به كل رسيدن شايد نوعي فرهنگ‌سازي باشد كه اگر به بنايي رفتيم بعد از اينكه كليت بنا را ديديم به جزئیات آن هم دقت كنيم و زحماتي كه براي شكل‌گيري آن مكان صورت گرفته را درك كنيم.
فصل‌های مختلف کتاب «سجده صاحبنظران» را معرفی کنید و بفرمایید هر فصل شامل چه اماکنی است؟
تصاوير كتاب از حرم اميرالمومنين امام علي(ع) در نجف شروع شده و سير از جز به كل در همه كتاب رعايت شده است. فصل دوم حرم امام حسين(ع)، فصل سوم بارگاه حضرت عباس(ع)، فصل چهارم بارگاه امام موسي كاظم و امام جواد(ع) است. بعد از آن عكس‌هايي از مسجد كوفه، منزل امام علي(ع)، مسجد سهله، بارگاه سلمان فارسي و ميثم تمار و قبرستان وادي‌السلام است.
درباره کادربندی و نورپردازی در گونه‌ای از عکاسی که به آن عکاسی مذهبی می‌گوییم توضیح دهید. در اين کتاب این کادربندی و نورپردازی چگونه انجام شده است؟
در اين مکان‌ها نورپردازي در اختيار و كنترل عكاس نيست، هر نوري كه در عكس مي‌بينيد نور محيط آنجاست. نورهايي كه در بعضي عكس‌ها ديده مي‌شود نور عمومي محيط است.
میزان دخل و تصرف در عکس‌ها از طریق فتوشاپ و رایانه چقدر بوده است ؟
به هيچ عنوان در عكس‌ها دخل و تصرف ماهيتي صورت نگرفته است چون سيري مستندگونه دارند و من تمام سعي‌ام را كرده‌ام كه جنبه مستند اين عكس‌ها حفظ شود. فقط در جاهايي كنتراست رنگي آن و نوردهي‌ها درست شده است زيرا من در اين مکان‌ها محدوديت نوري داشتم و پرسپكتيو بعضي عكس‌ها هم در فتوشاپ اصلاح شده است. در ارائه اين كتاب از نرم‌افزار فتوشاپ صرفا براي ارائه بهتر اين فضاها و نقش و نگارهاي اماكن استفاده شده است.
«سجده صاحبنظران» آغاز یک روند در دوره کاری شماست. برای آینده برنامه مدونی از این خصوص آثار در نظر دارید؟
اميدوارم اين سير ادامه يابد و باز هم اين سعادت نصيبم شود تا بتوانم از اماكن متبركه در ايران، عراق يا هر جاي ديگري عكس بگيرم. من خودم براي اين كار پاياني نمي‌بينم. آرزوي من ادامه كار و بهتر شدن كيفيت، تنوع و ارائه اين مکان‌ها در قالب عكس است.