امید صبوری: براي همه آنها که پیگیر کارهای جشنواره‌ای سامان سالور بودند خبر دورخیز این کارگردان جوان برای کارگردانی فیلمی در حال و هوای سینمای دفاع مقدس تعجب‌برانگیز بود. در هر حال اما چرخش دوربین سالور با نگاه ویژه‌ای که پیش‌تر از او سراغ داشتیم به سمت آدم‌های جنگ در نوع خود یک اتفاق است؛ اتفاقی که حاصلش این روزها برپرده سینماهاست و به‌رغم برخی ناهماهنگی‌ها در اکران، مخاطبان خاص خود را نیز پیدا کرده‌است. فیلم موافقان و مخالفان سفت و سختی هم دارد. برخی آن را گرفتار در آشفتگی‌های روایی می‌دانند و گروهی دیگر احیای نگاهی تازه به سینمای جنگ را حاصل اکران این فیلم. در مجموع اما سیزده 59 حاصل یک پروسه نه‌چندان مطلوب برای به ثمر رساندن یک ایده بشدت جذاب است؛ پروسه‌ای که طبیعتا نمی‌توانست خروجی با کیفیتی داشته باشد.
خنده تلخ و اشک شیرین
«طرح اولیه سیزده 59 یک کمدی سیاه بود و داستان فیلم درباره فردی بود که به کما می‌رفت و همه دوستانش دست به دست هم می‌دادند که متوجه گذر زمان نشود. این فیلمنامه شباهت‌هایی با فیلم «خداحافظ لنین» داشت و یکی از دلایل تغییر این فیلمنامه این بود که بعد از نوشتن طرح اولیه، در جشنواره سوفیه بلغارستان دیدم چقدر فیلمنامه من به این فیلم شبیه است.» این توضیحات سامان سالور درباره خاستگاه اولیه فیلمنامه سیزده 59 بهترین توضیح برای شرح پروسه فوق‌الذکر است؛ فیلمنامه‌ای که ابتدا بنابر خنداندن مخاطب داشته و گام‌به‌گام توفیق خود را در این دیده است که اشک مخاطب را جاری کند. سالور در توضیح این تغییر رویکرد گفته است: «سیزده 59 رویکرد کمدی‌تری داشت و فیلم اینقدر تلخ نبود و 3 یا 4 بار آماده شد تا ساخته شود در دفاتر آقایان اعتباریان و بعد نشاط و نجیبی و در نهایت در دفتر نوروزبیگی بررسی شد و در این دست به دست شدن و گذر زمان در فیلمنامه تغییراتی دادم به این خاطر که دوست نداشتم «سیزده 59» با فیلم‌های در ژانر جنگی کمدی که سطحی ساخته می‌شوند مقایسه شود. قرار نبود این فیلم پرفروش شود، قرار بود فیلمی بسازیم و در روزگاری که آدم‌ها خیلی مسائل را فراموش کرده‌اند یادآور برخی مسائل باشیم».
آن 10 دقیقه ابتدایی
جدای از انتقادات وارد به روند نهایی شدن فیلمنامه اما هر 2 نسخه طنز و جدی «سیزده 59» فصل مشترکی داشته است که در نتیجه کار هم بی‌تردید مهم‌ترین برگ برنده آن محسوب می‌شود. 10 دقیقه ابتدایی فیلم که مربوط به زمان جنگ و تصویر کردن لحظه مصدوم شدن سیدجلال است هم در کیفیت اجرا و هم در نوع روایت یک سروگردن بالاتر از باقی فیلم است؛ فصلی که جواد نوروزبیگی، تهیه‌کننده فیلم آن را پرهزینه‌ترین بخش فیلم دانسته و درباره آن گفته است: «یک چهارم بودجه فیلم در این بخش صرف شد چراکه در این چند دقیقه نوعی خاص از فیلمبرداری و شیوه خاصی از جنگ به نمایش گذاشته شده است». سامان سالور خود درباره این شیوه خاص اینگونه توضیح داده است: «ما تلاش کردیم با امکانات محدودی که داریم چند دقیقه از صحنه‌های جنگ را به شیوه‌ای دیگر فیلمبرداری کنیم. 6ماه برای آن 10 دقیقه ابتدایی کار شده‌است. اگر چند صفحه ابتدایی فیلمنامه را هرکسی می‌دید می‌گفت به‌دنبال ساخت آن نروید، این سکانس‌ها در حد تعریف هستند و باید از بیمارستان، فیلم شروع شود اما این کار را با رحمی که خدا به ما داشت انجام دادیم. ما این تجربه را انجام دادیم و در بخش مونتاژ و صداگذاری، به نظرم 10 دقیقه ابتدایی مربوط به صحنه‌های جنگ، سکانسی تاثیرگذار است که با آزمون و خطا شکل گرفت و زمان و انرژی زیادی برای آن صرف شد». با وجود این حجم از تلاش عوامل فیلم اما نکته اصلی درباره این سکانس که بی‌اغراق در اجرا کاملا آبرومند از کار درآمده همان واقعیتی است که به گفته سالور دیگران نیز پیش‌تر آن را متذکر شده بودند و زمانی که کارگردان «سیزده59» در برنامه زنده «هفت» مقابل مسعود فراستی نشست باردیگر هم آن را از زبان یک منتقد شنید؛ «مقدمه فیلم طولانی است».
باید برای دلم هم کار کنم
جدای از این مباحث فنی اما اصلی‌ترین امتیاز «سیزده 59» ترکیب بازیگران است؛ بازیگرانی که حول محور بازی تاثیرگذار پرویز پرستویی جغرافیای به نسبت باورپذیری برای داستان غریب فیلم فراهم آوردند. نقش پرستويي در این فیلم اما فراتر از یک بازیگر صرف بوده است. او این روزها در مقام یکی از سرمایه‌گذاران فیلم تکاپوی بسیاری برای رفع موانع پیش‌روی فیلم و هرچه بهتر دیده‌شدن آن داشته و دارد. پرستویی خود درباره کیفیت این همکاری گفته است: «من سرمايه‌اي ندارم كه بخواهم در فيلمي سرمايه‌گذاري كنم. من آمده بودم تا در سيزده59 بازي كنم و تنها با آقاي نوروزبيگي كه سال‌هاي سال با هم كار كرده‌ايم، گفتيم كه بايد اين بار را به منزل برسانيم. اينگونه نبود كه بخواهيم فيلمي بسازيم كه براي جانبازان باشد و اشك آنها را در بياورد. در واقع به جاي اينكه اشك كسي ديگر دربيايد اشك خودمان درآمد. در آلمان هم در يك سينماي 800 نفر، هزار نفر فيلم را ديده و ما از آنهايي كه خيلي‌ها مي‌گويند غرب‌زده، تارك دنيا و خيلي چيزهاي ديگر هستند، جوابمان را گرفتيم». پرستويي با بيان اينكه فرآيند و زائده‌هاي جنگ درد جامعه ما است، عنوان كرد: «من در مرد عوضي، موميايی 3 و فيلم‌هاي ديگري نيز بازي كرده‌ام اما در جايي نيز بايد براي دل خودم كار كنم. آنهايي كه از اثرات جنگ درد مي‌كشند خودشان نمي‌خواهند دردهايشان تصوير شود اما متاسفانه ما در بسياري از مواقع پز اين آدم‌ها را مي‌دهيم و از آنها به‌عنوان ويترين استفاده مي‌كنيم اما بازهم اين عزيزان صورت خودشان را با سيلي سرخ نگه مي‌دارند. به نظرم اين درد جامعه ما است».
یا حرف نزنیم یا...
پرستویی با گلايه از شرايط اکران فيلم‌هاي دفاع مقدس گفت: اگر دفاع مقدس براي ما يك ارزش است، بايد از فيلم‌هايش نيز حمايت كنيم. هجمه فيلم‌هاي سخيف بر پرده سينما سبب شده كه من به‌عنوان بازيگر خودم را از حضور در اين فيلم‌ها سانسور كنم و فكر مي‌كرديم كه اگر بخواهيم كار دفاع مقدس انجام دهيم تمام گروه‌ها و جناح‌هايي كه از 8 سال دفاع مقدس ما حرف مي‌زنند از اين فيلم حمايت خواهند كرد اما با صراحت مي‌گويم هيچ ارگاني از ما حمايت نكرد و هيچ وامي نيز نتوانستيم دريافت كنيم». بازيگر «سيزده 59» عنوان كرد: «من براي بازي در اين فيلم 20 كيلو گوشت تنم را آب كردم تا تنها بتوانم نقش فردي كه چند سال در كما بوده را بازي كنم. من مي‌دانم كه «سيدجلال» فيلم ما بايد خودش را از بين پوسترهاي فيلم‌هاي ديگر بيرون بكشد. متاسفانه در دوراني هستيم كه بليت‌هاي نيم‌بها به عرف سينما تبديل شده است. اما حرف ما اين است كه اگر بتوانيم سخن اصلي‌مان را به خوبي بيان كنيم مردم خودشان براي ديدن فيلم به سينما مي‌آيند. به نظر من ما يا نبايد از ارزش‌هاي دفاع مقدس حرف بزنيم يا اينكه اگر حرفي در اين زمينه زديم بايد از فيلم‌هايش نيز حمايت كنيم». پرستویی که از ابتدا درگیر پروژه بوده است، درباره موضوعی که در ابتدای این گزارش هم به آن اشاره شد نکته جالبی گفته است که بازخوانی‌آن خالی از لطف نیست. وی در پاسخ به اینکه چرا فيلمنامه «سيزده59» چندين‌بار بازنويسي شده است؟ گفته بود: «جالب است كه بدانيد در اين فيلم حتي سامان سالور را مجبور كرده بودند كه «سيزده59» را به صورت كمدي بسازد. او وقتي با تهيه‌كنندگان مختلف صحبت كرده بود فيلمنامه‌اش به اينجا رسيده بود كه وقتي سيدجلال از كما خارج مي‌شود با يك همجنس‌باز مواجه مي‌شود كه به او در پنچرگيري ماشينش كمك مي‌كند! واقعا من اين را بايد كجاي دلم بگذارم كه در سينماي دفاع مقدس چنين چيزي را می‌خواهند بسازند».
تبلیغ در شهر مه گرفته
«در فصل پایانی فیلم همه چیز مشخص است و حرف ما این بود که سیدجلال به کما نرفته بلکه فقط سکوت کرده است. در سکانسی که سیدجلال در بالای تپه به عظمت شهر نگاه می‌کند این شخص است که بزرگ نشان داده می‌شود و شهر در هاله‌ای از مه گرفتگی است.» این توصیف کارگردان جوان فیلم «سیزده 59» از پایان‌بندی فیلم خود است. کارگردانی که این روزها و همزمان با اکران چهارمین فیلمش فیلمنامه‌ای دیگر در دست گرفته‌است و مراحل پایانی ساخت آن را طی می‌کند. «آمین خواهيم گفت» پنجمین تجربه سینمایی سامان سالور است که براساس خبرهای منتشر شده درباره آن احتمالا بازگشت این کارگردان به حال و هوای مطلوب خود است. سالور خود درباره این فیلم گفته است که داستان «آمین خواهیم گفت» مانند «چند کیلو خرما برای مراسم تدفین» جغرافیای خاصی ندارد و در ناکجا آباد به تصویر کشیده می‌شود اما داستانش بسیار جذاب و غافلگیرکننده است. با این همه فیلم «سیزده 59» اکران قابل قبولی تا به امروز داشته است؛ اکرانی که جواد نوروزبیگی درباره آن گفته است: «معمولا نوع اکران ابتدایی فیلم‌ها یک تبلیغ خوب محسوب می‌شود اما حمایتی که باید از این فیلم صورت می‌گرفت، اتفاق نیفتاد و فیلم به نوعی در هفته اول اکران آسیب دید. در حال حاضر با بیشتر شدن تعداد سینماهای فیلم، فروش بدی نداریم و تا به حال هر نسلی که به سینما وارد شده و سیزده 59 را تماشا کرده راضی بوده‌است». تهیه‌کننده «سیزده 59» درباره تبلیغات اندک فیلم در سطح شهر هم تاکید کرده‌است: «مقداری از این مساله به عدم حمایت مالی برخی سازمان‌ها از فیلم مربوط است البته در فیلم‌های جنگی تلاش برای تبلیغات بیشتر موجب جذب مخاطب بیشتر نمی‌شود بلکه تبلیغات دهان به دهان و زبانی درباره اینگونه فیلم‌ها موثرتر است».