عليرضا پورصباغ: گرته‌برداري بي‌واسطه و ناتواني در بهره‌گيري ايده‌هاي روايي در آثار فرنگي، براي خلق درام‌هاي ايده‌آل مشكلي الصاق شده به بدنه سينماي ايران است و ناتواني تا بدانجا پيش مي‌رود كه فيلمسازان در گرته‌برداري مستقيم از آثار فرنگي نيز ناكام مي‌مانند. اين ناتواني در فيلم «سيزده 59» نمود عيني دارد كه ايده، انفعالات و حتي برخي شخصيت‌هايش را از فيلم «خداحافظ لنين»، (ولفگانگ بكر) برداشت کرده است، اما تفاوت 2 اثر در 2 مقياس متفاوت، فاصله‌اي به اندازه ظن است تا يقين.
«سيزده 59» در قياس با نمونه مشابه خارجي‌اش فيلمي عقيم و بي‌صلابت است، بهره‌بري نگارنده از واژه صلابت نيز دلايل خويش را دارد، «خداحافظ لنين» در 2 موقعيت متفاوت زماني با يك نگاه تطبيقي آرمانگرا، قرارداهاي اجتماعي و سير تحولات يك جامعه را در ترازوي قياس قرار مي‌دهد اما «سيزده 59» رويكردي چنين نسبت به تحولات اجتماعي ندارد و با گذري سطحي موقعيت شخصيت‌هايش را واكاوي ميکند. هميشه در زماني كه ايده‌اي بسيار بكر در سينماي ايران تلف مي‌شود بايد واژه كاش را به‌كار برد و... اي كاش گروه سازندگان «سيزده 59» مي‌توانستند در اين فيلم «سيدجلال»ي ارائه كنند كه به اندازه «كريستين» خداحافظ لنين پس از به هوش آمدن در تلاش براي يافتن آرمان‌هايش باشد، صلابت «خداحافظ لنين» خلاصه مي‌شود در فرديت يك پرسوناژ اما كل روايت به محوريت همين پرسوناژ ختم نمي‌شود، اتفاقا در مقدمه و موخره كاراكتر «الكساندر» در محور فيلم قرار ندارد و بدين ترتيب ابعاد مختلف درام به يك كاراكتر مشخص خلاصه نمي‌شود. متاسفانه سازندگان به جاي پرداخت بيشتر قصه بدين مساله انديشه‌اند که اگر پرويز پرستويي در محور درام باشد همه چيز تمام است، با پيشينه ذهني تماشاگر و شمايل‌نگاري از شخصيت‌هايي از اين دست كه پرويز پرستويي پيش از اين فيلم ارائه کرده است، از حجم اين كاراكتر كاسته‌اند و شمايلي كليشه‌اي و ميني‌مال ارائه کرده‌اند و اتفاقا فيلم از زوايه قهرمانش نيز صدمه ديده است. اگر داستان فيلم را ساده كنيم ايده مشترك در هر 2 فيلم خلاصه مي‌شود به فردي كه پس از چند سال از كما برمي‌خيزد، در «خداحافظ لنين» با محور قرار گرفتن اين شخصيت تضادهاي آرماني آلمان‌شرقي سوسياليست با شكل ليبرال آلمان متحد واكاوي مي‌شود اما در «سيزده 59» همه لحظات قياس و نقب زدن به تضادهاي ديروز و امروز منحصر مي‌شود به تغيير شكل يافتن بافت شهري تهران و مدل تاكسي‌هايش. در يك قياس ميان نمونه خارجي و ايراني و در نظر گرفتن نوع بافت هر 2 فيلم نخستين پرسشي كه مطرح مي‌شود اين است با توجه به فضاي فيلم كدام آرمان شاخص مي‌شود؟ از كدام انسان آرمانگرا صحبت مي‌شود؟ شخصيت‌ها با در نظر گرفتن «سيدجلال»، «تقي متقي»، «صابر صبري» و... ماسكه و سطحي‌اند و نقل شكر آلمان و ايران است، اما اين كجا و آن كجا. نويسنده فيلمنامه «سيزده 59» در اين گرته‌برداري كاملا ناشيانه‌اش نتوانسته ايده و حتي كنش- ايده اثري را كه مورد اقتباس قرار داده در حالتي متعادل بومي‌سازي کرده و از اين ايده خلاقانه درامي كاملا مستقل تهيه کند. سالور، پدال گاز را مي‌فشارد كه فيلمش با همان تك‌ايده ابتدايي به فيلمي فرماليستي بدل شود، از سوي ديگر پرستويي اصرار دارد شمايل كهنه «حاج كاظم» را اين بار در قالب «سيدجلال» با مولفه‌هاي اين شخصيت نشان دهد تا بدين ترتيب «سيزده 59» ميان منزل و مقصود، اثري سردرگم باشد، ضمن اينكه فرآيند معناسازي و القاي آن به مخاطب صورت نمي‌پذيرد. در «چند كيلو خرما براي مراسم تدفين» (موفق‌ترین اثر سالور)جزئيات، موقعيت‌سازي مي‌کنند و سالور فيلم را با ساختار فرماليستي‌اش به اثري قصه‌گو بدل ميکند، موقعيت‌ها وابستگي شديدي به جزئي‌نگري كارگردان دارند، متاسفانه سالور از قالب سينماي خودش فاصله مي‌گيرد و ميان 2 گونه متفاوت سينما در «سيزده59» معلق است. ساختار «سيزده 59» در نحوه پرداخت تماشاگر را به دليل كلي‌نگري با روايت همراه نمي‌کند و صرفا با موقعيت‌هاي نمايشي تنها لحظه ايجاد مي‌كند و هدف سازندگان اين است با خلق لحظاتي اغواگر سبب غليان احساسات تماشاگر شوند، دقيقا مثل سكانسي كه «باران» به سيدجلال كمك مي‌كند تا نماز به جا آورد، يا لحظه از كما خارج شدن سيدجلال و در همه اين لحظات ماهيت اثر به نمونه‌هاي اغراق‌آميز دهه 60 نزديك مي‌شود. سيدجلال مي‌توانست برگ برنده اين فيلم باشد و از سياق خنثي و كم‌مايه فيلم بكاهد.
با توجه به در نظر گرفتن اصل اقتباس اگر فيلم را به 3 بخش كلاسيك تقسيم‌بندي كنيم، بخش جمع‌بندي درام مشكلات عديده فراواني دارد. شخصيت‌ها در اين درام مثل قوم بني‌اسرائيل پراكنده‌اند و به سرگيجه دچارند. جالب اينجاست كه پرستويي همين ايده را به فيلمنامه پروژه «خرس» ترانسفر کرده كه تقريبا با همين تيم سازنده ساخته شده و تنها كارگردان آن خسرو معصومي است و پيرنگ داستاني‌اش بسيار به اين فيلم شباهت دارد، مي‌توان گفت يك ايده تقريبا در 2 فضاي متفاوت استفاده شده است. البته در «خرس» شخصيت‌ها تكامل يافته‌تر از «سيزده 59» هستند. در «سيزده 59» شخصيت سيدجلال در همان بخش ابتدايي و تا قبل از رفتن به كما جذابيت دارد و خنثي بودن اين شخصيت پس از به هوش آمدن از محتواي فيلم مي‌كاهد و درام پس از به هوش آمدن سيدجلال فاقد سير صعودي است.