امید صبوری: شب‌های تابستان 90 تا به اینجا برای تلویزیون فصلی گرم را رقم زده‌است؛ فصلی که بعد از مدت‌ها رکود بار دیگر بازار سریال‌های شبانه در آن داغ شده و پخش همزمان مجموعه‌هایی چون «ساختمان پزشکان»، «سراب»، «سه، پنج، دو» و «نابرده رنج» کمیت مخاطبان سیما را در این شب‌ها به‌صورت چشم‌گیری بالا برده است. اینکه این کمیت تا چه حد کیفی شده و در ارتباط با مخاطب اهداف و رویکردهای کلی رسانه ملی را به مرز تحقق نزدیک کرده مسا‌له‌ای است که می‌تواند مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد اما احیای ظرفیت کمی مخاطب هم توفیقی است که نمی‌توان نادیده‌اش گرفت. در میان مجموعه‌های در حال پخش اما «نابرده رنج» جایگاه ویژه‌تری دارد؛ مجموعه‌ای که نه مانند «ساختمان پزشکان» از پتانسیل عادت به تماشای مجموعه‌های طنز شبانه بهره‌مند است و نه مانند مجموعه «سراب» جنبه‌ای صرفا شعاری دارد. درباره این مجموعه حرف و حیث زیاد است؛ هم طرفداران پر و پاقرص دارد و هم منتقدان جدی، با این حال اما توفیق این مجموعه در همراه کردن درصد قابل توجهی از مخاطبان غیرقابل انکار است.
جنون و بلندپروازی
نخستین آفت مجموعه‌هایی از جنس «نابرده رنج» سفارشی‌سازی و درغلتیدن به ورطه شعارزدگی است؛ اتفاقی که پررنگ‌تر از هر مرحله در پروسه نگارش فیلمنامه خودنمایی می‌کند و از همان نقطه تا به انتهای کار ردش برجا می‌ماند. علیرضا بذرافشان اما از این آفت مصون مانده، چه اینکه فیلمنامه این مجموعه حاصل دغدغه شخصی او و همکاری همسرش (سارا خسروآبادی) است. بذرافشان خود درباره دورخیز برای ساخت این مجموعه را حاصل «جنون و بلندپروازی» می‌داند و می‌گوید: «اصولا بلندپروازی و جنون 2 شاخصه اصلی یک کار هنری است. نمی‌خواهم بگویم ما هنرمند هستیم و کار هنری انجام داده‌ایم اما باید تاکید کنم در همین عرصه حتی اگر بخواهید به‌عنوان هنرجو هم قدم بگذارید، باید کمی بلندپرواز بوده و مقداری جنون داشته باشید وگرنه در این عرصه آدم معمولی می‌شوید. من هم این عادت را دارم. البته همسرم (سارا خسروآبادی) به‌عنوان مشاور چندبار به من گفت این فیلمنامه را ننویسم اما من می‌خواستم این کار را انجام بدهیم. چیزی در ذهنم بود و می‌خواستم اجرا کنم.» و اینگونه فیلمنامه «نابرده رنج» متولد شد؛ فیلمنامه‌ای که جدای از داستان، برگ‌برنده‌اش دیالوگ‌ها بود. خسروآبادی درباره این وجه تمایز با فیلمنامه‌های مشابه اینگونه توضیح داده است: «شکل‌گیری ساختار این سریال حاصل یک کار مشترک بود و ما درباره شخصیت‌ها مرتب با یکدیگر بحث می‌کردیم. البته در گذشته هم این راه را با هم رفته و به نتیجه مطلوب رسیده بودیم. درباره شخصیت‌های سریال هم این اتفاق افتاد که هریک از کاراکترها لحن خودش را داشته باشد. این کار از طرح اولیه تا پایان به صورت مشترک بین من و آقای بذرافشان انجام شد و با یکدیگر مرتب برای دیالوگ‌ها چالش داشتیم. فکر می‌کنم همسایه‌هایمان هم از این جر و بحث‌ها به ستوه آمدند!»
عبور از عادات مخاطب
شخصیت‌های یک مجموعه برای باورپذیری در ذهن مخاطبان در کنار فیلمنامه خوب نیازمند بازیگران توانمند هم هستند. این اتفاق هم در مجموعه «نابرده رنج» به بهترین شکل رخ داده است، بویژه درباره کاراکترهای اصلی یعنی اسد و عماد. کامبیز دیرباز و سام درخشانی 2 جوان اول «نابرده رنج» بی‌تردید جذاب‌ترین شخصیت‌های تلویزیونی در چند ماه اخیر بوده‌اند؛ بازیگرانی که هر دو تا پیش از این مجموعه با نقش‌هایی متفاوت از این شناخته می‌شدند و این‌بار با ریسک علیرضا بذرافشان عادت ذهنی مخاطبان را تغییر دادند. درخشانی خود درباره این انتخاب گفته‌است: «متعجب بودم که چرا این نقش به من پیشنهاد شده و تا بخش‌هایی از کار برایم سوال بود که شاید ما اشتباه فهمیدیم، حتی وقتی برای کامبیز نقش را توضیح داده بودند و من فیلمنامه را می‌خواندم مرتب از او می‌پرسیدم مطمئن هستی من عماد هستم؟ مطمئن هستی تو اسد هستی؟ و او هم چند بار گفت بله تو نقش عماد را بازی می‌کنی و من هم اسد! در واقع آقای بذرافشان جسورانه تصمیم گرفته بود نقش‌ها را بالعکس بسپارد و کلیشه‌ها را بشکند. سال‌ها مد شده بود که کامبیز نقش لات‌های پایین‌شهر را بازی کند و من هم نقش بچه‌های بالای شهر و دکتر، به همین دلیل برایم جالب بود نقش عماد به من پیشنهاد شده بود». کامبیز دیرباز اما موقعیت متفاوت‌تری نسبت به درخشانی دارد. حضور او در نقش اسد برخی را به یاد مجید سوزوکی و ایفای نقش او در فیلم «اخراجی‌ها» انداخته اما او در واکنش به این قیاس معتقد است: «مقایسه درباره اسد و مجید سوزوکی را قبول ندارم، از اینکه در فیلم‌هایی با موضوع‌های مشابه و حال و هوای شبیه به هم بازی کنم فراری نیستم، شاید 10فیلم دفاع مقدسی بازی کنم، بدون اینکه نگران شباهت نقش‌ها باشم. مجید در اخراجی‌ها شبیه یحیی در دوئل نیست و هیچ‌کدام از اینها ربطی به نابرده رنج ندارند، حتی اگر در نگاه کلی همه این نقش‌ها در بستر جنگ تعریف شده باشند. برای انتخاب یک نقش به دسته‌بندی ژانرها فکر نمی‌کنم، اولویت من خود نقش است. مجید سوزوکی را نمی‌توانید با اسد مقایسه کنید، هر چند هر دو بچه پایین‌شهر هستند». دیرباز درباره بازی در برابر درخشانی هم می‌گوید: «سام بازیگری حرفه‌ای است، من هم سعی کردم حرفه‌ای باشم. بازیگر حرفه‌ای رفتارش سر صحنه برگرفته از متن است، زندگی شخصی در بازی تاثیر ندارد، من و سام رفاقت داشتیم اما هر دو به متن و نگاه کارگردان وفادار بودیم، تصویربرداری این مجموعه 13 ماه طول کشید، در این مدت ما در ساعت‌هایی جز تصویربرداری هم درباره نقش و مجموعه صحبت می‌کردیم. بازی در این مجموعه بخشی از زندگی ما شده بود و چشم‌بسته با شخصیت‌ها همراه بودیم».
سفر دشوار در زمان
جدا از متن و بازیگری اما نکته‌ای که درباره مجموعه‌های تاریخی بویژه تارخ معاصر بسیار تعیین‌کننده‌است فضاسازی و به تعبیری باورپذیری موقعیت زمانی داستان برای مخاطب است. اتفاقی که در سال‌های اخیر می‌توان بهترین نمونه آن را مجموعه «ارمغان تاریکی» دانست؛ «نابرده رنج» هم به‌رغم برخی کمبودها در این زمینه کارنامه قابل قبولی دارد. بذرافشان درباره این وجه از کارگردانی خود می‌گوید: «ما یک طراح صحنه بسیار جسور داشتیم. آقای حسین مجد نعمت بزرگی برای پروژه ما بود. او تا قبل از «نابرده رنج» 2کار برای دهه 60 انجام داده بود. خیلی تبحر دارد و همه چیز با تعامل شکل می‌گرفت. خیلی جزئیات در پلان‌ها بود که شاید شما ندیده باشید. اگر فضای دهه 60 به‌خوبی درآمده به خاطر زحمات حسین مجد است. شاید باور نکنید اما برای یک پلان عبوری عماد، منوچهر، جابر و... گروه صحنه 2 ساعت زحمت می‌کشیدند. باید مواردی اضافه می‌شد یا یکسری موارد حذف مي‌شد، چون جزو معماری الان است و باید در کار پوشانده می‌شد. شعارهای روی دیوار و... را برای بک‌گراند کار گذاشته بودیم تا حس آن دوره از تاریخ به مخاطب منتقل شود و توی ذوق او نخورد یا گل‌درشت نشود. حسین مجد، طراح صحنه و طراح گریم خیلی به کار کمک کردند بویژه در بخش جنگ». سویه دیگر فضاسازی در کنار دکوراسیون طراحی لباس و پوشش بازیگران است. «نابرده رنج» در این زمینه اشکالات بسیاری دارد که کارگردان اینگونه آن را توجیه کرده‌است: «ما برای خانم‌ها محدودیت داشتیم بویژه برای شخصیت مرضیه. اگر می‌خواستیم عین لباس‌های دهه 60 را تن بازیگران خانم کنیم، خیلی جالب نبود. بچه‌ها لباس آوردند اما من مخالفت کردم، چون احساس می‌کردم به تن بازیگران زن بدقواره می‌شود و تاثیرگذاری بازیگر از بین می‌رود. فقط سیما مطلبی لباس آن دوره را پوشیده بود. در مجموع من برای انتخاب لباس‌های دهه 60 احتیاط کردم، چون لباس‌های آن دوره کمی زشت بود». بذرافشان همچنین معتقد است: «اگر قرار بود این لباس‌ها را بپوشد شاید آن ارتباطی که باید مخاطب با او داشته باشد، برقرار نمی‌شد».
سینما یا تلویزیون
در مجموع «نابرده رنج» در کنار دیگر مجموعه‌های شبانه تلویزیون اندکی دغدغه «بحران مخاطب سیما» را کمرنگ کرده است؛ اتفاقی که در روزهای قهر نسبی مخاطبان با سرگرمی‌هایی از جنس سینما و شبکه نمایش خانگی می‌تواند یک توفیق در عرصه فرهنگ محسوب شود. کامبیز دیرباز بازیگر اصلی مجموعه «نابرده رنج» که در سینما نیز کارنامه قابل دفاعی دارد درباره آینده کاری خود به نکته قابل توجهی اشاره کرده‌است که به‌عنوان حسن‌ختام این گزارش می‌تواند جالب توجه باشد. دیرباز معتقد است: «متاسفانه بسیاری از فیلم‌های سینمایی این روزها مخاطبی ندارد، خوشحالم که فیلم «ورود آقایان ممنوع» اینقدر با استقبال مواجه شده اما غالب فیلم‌ها آنقدر برای تماشاگر جذاب نیستند که بلیت بخرد و به سینما برود، در این شرایط شوقی برای حضور در سینما باقی نمی‌ماند. دوست دارم مردم ترجیح بدهند برای فیلم دیدن به سینما بروند، این برای هر بازیگری جذاب است. در شرایط فعلی سینما و تلویزیون باهم فرق ندارند».