در آینده‌ای بسیار نزدیک و حداکثر در 2 دهه آتی، نمی‌توان ترسیم مناسبی برای اقتصاد تک محصولی و متکی به نفت کشور داشت. هر چند در حال حاضر نیز استراتژی میان مدت کشورهای توسعه یافته، تعیین تکلیف قطعی اقتصادشان، با به کارگیری هر ترفند سیاسی و حتی نظامی مبتنی بر حفظ منافع ملی با کشورهایی است که بر ذخایر تجدیدناپذیر تکیه داده‌اند. ایده دهکده جهانی با واقعیت کلبه شیشه‌ای جهانی تحقق پیدا کرده و سازمان تجارت جهانی در تفکر اقتصاد جهان ریشه دوانده است، در این تفکر جهانی، کیفیت با معنایی جدید، مستمرا با فرهنگ‌ها و نیازها در تعامل است و نیازها و سلایق است که کیفیت را تعیین می‌کند، با توجه به باورهای ایجاد شده، عباراتی از قبیل خدمات بعد از فروش، تکنولوژی و... که بیانگر دهه مشتری‌مداری است، کاربردی نداشته و برای بازار؛ عناصری از قبیل کیفیت، سرعت و قیمت، دسترسی آسان و تامین نیاز و سلیقه، تعیین‌کننده است. حال واقعا در این فضای شفاف و بدون مرز آتی چه استراتژی جامع و زمان‌بندی شده‌ای برای به دست آوردن سهم بیشتری از بازارهای جهانی و رهایی از اقتصاد تک‌محصولی و توسعه کشور ترسیم شده است؟ در این نوشتار سعی شده است ضمن ارائه تعریف جدیدی از مدیریت کیفیت جامع، استراتژی و الزامات و جایگاه؛ طرح جامع مدیریت کیفیت کشور، پیشنهاد شود.
کیفیت چیست؟
در علم مدیریت، همیشه کیفیت به عنوان یک مقیاس سنجش عملکرد مدیران مطرح بوده و با تغییر و تحول‌ها؛ پویایی تعاریف و سبک‌های مدیریت؛ تعاریف و نگرش‌های متفاوت و متغیر از کیفیت مطرح شده است، دیدگاه‌های بخشي نگری فلسفی، محصول‌گرایی، کاربردی، تولید و ارزش به تدریج به دیدگاه مدیریت کیفیت جامع افزوده شده و با تاکید بر بهبود مستمر و جامعیت کیفیت در کار، سازمان، فرآیندها و محصول به منظور کسب رضایت مشتری، کارکنان و سازمان تبدیل شد و به عبارت دیگر در تعریفی جدید، مدیریت کیفیت، استراتژی دینامیک حصول بهره‌وری بیشتر و بهبود مستمر سازمان است. در نظام رقابتی توام با مصالحه در جهت منافع ملی کشورها و تغییر تعاریف واژه‌هایی از قبیل وابستگی اقتصادی، سیاسی و خود اتکایی؛ دلایل مستند و مستدلی برای رویکرد و تدوین یک نظام جامع و مدیریت کیفیت در کشور، با توجه به فرهنگ و باورهای جامعه و حمایت و ساز و کارهای قانونی، بسیار ضروری است. متاسفانه باتوجه به عدم باور واقعی در لزوم کیفیت، فرهنگ دلالی و واسطه‌گری و علاقه‌مندی به سرمایه‌گذاری بدون کیفیت برای دستیابی به سود زودگذر و عدم قاطعیت و هدایت اهرم‌های قانونی برای بسترسازی فرهنگی لازم، روحیه غالب سطحی‌نگری و عدم تفکر و اقدام برای بهبود مستمر و راحت‌طلبی و اقتصاد تک محصولی بوده كه علت اصلی عقب افتادگی اقتصادی و تجاری و توسعه‌ای کشور در 200 سال گذشته بوده است و چنانچه ساختار جامعی برای ایجاد باور لزوم مدیریت کیفیت در تولیدات و خدمات کشور ایجاد نشود، خلأ موجود در سطح درآمدها و رفاه آحاد جامعه و در نهایت توسعه کشور با کشورهای دیگر آنچنان افزایش می‌یابد که نمی‌توان ترسیم خوب و مناسبی از آینده کشور برای نسل فردا ایجاد کرد.
1- مدیریت کیفیت جامع یا طرح جامع مدیریت کیفیت کشور
همانگونه که عنوان شد با توجه به فرافکنی‌های اقتصادی کشورهای توسعه یافته و جهانی شدن تجارت، می‌توان مدیریت کیفیت جامع را با تعریف جدید استراتژی دینامیک حصول بهره‌وری بیشتر در قالب بهبود مستمر برای توسعه کشور براساس حفظ منابع ملی، عنوان کرد. در این تعریف، طرح جامع مدیریت با 5 بخش اساسی به شرح زیر جایگزین مدیریت کیفیت جامع شده است.
1-1- استراتژی کیفیت دینامیک
چنانچه استراتژی به عنوان طرح جامع و آینده‌نگری برای نیل به اهداف تلقی شود، در وضعیت کنونی جامعه جهانی و تحولات سیاسی و اقتصادی غیرقابل پیش‌بینی، لازم است استراتژی کیفیت تعیین شده، کاملاً انعطاف‌پذیر بوده و سعی شود نسخه‌های از پیش تعیین شده‌ای برای هر عامل غیرمترقبه پیچیده و تعیین شود. در صورت وجود این راهبرد، حوادثی از قبیل بحران‌ها و جنگ‌های منطقه‌ای و تغییر ساختارهای سیاسی و حکومتی کشورهای جهان، نه‌تنها تاثیر منفی و نامطلوبی بر روند کیفیت ایجاد نمی‌کنند بلکه موجب ایجاد فرصت‌هاي جدید می‌شوند. نمونه بارز استراتژی فوق در کشور چین وجود دارد. این کشور توانسته است با پویایی ساختار مدیریت کیفیت خود از راه شناخت فرهنگ‌ها و نیازها و فرصت‌ها، در افزایش توان اقتصادی بسیار موفق عمل کند. در این فرآیند اين کشور مدیریت جامع کیفیت را برای هر سطح تولید و خدمات و جهت هر منطقه و کشور با توجه به باورهای فرهنگی و توان اقتصادی و قدرت خرید مردم و علاقه‌مندی آنها ترسیم کرده است، تسخیر بازارهای کشورهای اسلامی، با توجه به فرهنگ سوغات در شهرهای مذهبی و سطح درآمد پایین مسافران و زائران، مثال روشن و ملموسی از توفیق در عملکرد استراتژی دینامیک مدیریت کیفیت در کشور چین است.
2-1- بهره‌وری بیشتر
افزایش حاصل از کمیت و کیفیت در قالب نسبت خروجی به ورودی همه پارامترهای تاثیرگذار در رشد و توسعه کشور به عنوان بهره‌وری بیشتر تلقی می‌شود، برای حصول به این مهم، استفاده صحیح و اقتصادی از منابع و امکانات و نگرش واقع بینانه و زیرکانه به لزوم رشد و توسعه و شناسایی نیازها و سلایق و ایجاد تفکر آینده‌نگری و بسط عرضه محصولات از طریق سیستم‌های جدید مدیریتی و تضمینی، غیرقابل انکار است. در نظام اقتصادی فردای جهان، بهره‌وری مترادف توسعه است. در این فرآیند، بهره‌وری در هریک از ابعاد کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت اهداف خاصی را دنبال می‌کند، در بعد کوتاه‌مدت، افزایش سطحی و فقط سودآوری، در بعد میان مدت علاوه بر سودآوری ارتقای مدیریت و در بعد درازمدت، سودآوری، ارتقای مدیریت و فرهنگسازی مورد نظر قرار می‌گیرد.
3-1- بهبود مستمر
در راستای استراتژیک دینامیک، ایجاد و توسعه تفکر بهبود مستمر در پردازش‌ها و فرآیندهای تصمیم‌گیری، مدیریتی و تبدیل داده‌ها به ستاده‌ها، اصلاح نگرش سنتی به داده‌ها از تفکر رضایت به وضعیت موجود به تفکر بهبود مستمر وضعیت موجود و همچنین اصلاح نگرش سنتی به ستاده‌ها از تفکر رضایت به نیاز و تقاضای موجود به تفکر تغییر در نیاز و تقاضا، قابل توصیه است. در این تفکر، محیط یک عامل مستقل، اصلی و تاثیرگذار در فرآیند بهبود مستمر تلقی می‌شود به نحوی که بسته به نیاز مشمول تغییرات اساسی برای تطبیق با ستاده‌ها می‌شود. در تفکر جدید بهبود مستمر، مرزبندی خاصی در داده‌ها، ستاده‌ها و پردازش و محیط مشاهده نمی‌شود و تمام فرآیند مشمول بهبود می‌شوند.
4-1- توسعه کشور
توسعه به معنای ارتقای روز افزون جامعه و نظام اجتماعی به سوی یک زندگی بهتر و انسانی‌تر است و بدیهی است برای حصول به این مهم، باید زمینه‌های لازم از قبیل افزایش تولید، افزایش بهره‌وری و افزایش صادرات و در نتیجه افزایش سطح درآمد مردم و بسط و توسعه آزادی‌ها فراهم شود و به عبارتی دیگر به منظور نیل به هدف توسعه بیشتر و ترسیم آینده مناسبی برای کشور، نیاز به بهره‌وری بیشتر در قالب و براساس طرح جامع کیفیت مدیریت است و امکان توسعه کشور بدون توسعه و گسترش فرهنگ کیفیت در تولید و خدمات فراهم نیست.
5-1- حفظ منافع ملی
بی‌شک یکی از اساسی‌ترین روش‌های حفظ و گسترش منافع ملی کشور و استفاده از فرصت‌ها برای افزایش سطح صادرات و درآمد سرانه و حتی نفوذ در فرهنگ‌های اجتماعی و سیاسی، ارائه الگوی مناسبی از داشته‌های موجود است و هر چه داشته‌ها و محصولات و خدمات ارائه شده و حتی تفکرها، با کیفیت‌تر و ارزان‌تر و متناسب با نیازها و سلایق باشد و به صورت کیفیتی نیز هدایت شوند، منافع ملی بیشتر در نظر گرفته شده است و طرح جامع مدیریت کیفیت کانال مطمئنی برای بسط و گسترش و حفظ منافع ملی محسوب می‌شود.
2- چرا طرح جامع مدیریت کیفیت؟
متاسفانه هر روز شاهد انتشار اخباری مبنی بر جایگزینی کالاهای سنتی صادراتی ایرانی از قبیل فرش، صنایع و خشکبار به وسیله کالاهای مشابه دیگر کشورها هستیم. این اخبار با توجه به اخبار حاکی از عدم توفیق صادرات قابل توجه محصولات جدید و حتی عدم اقبال عمومی داخل کشور از محصولات ساخت داخل، اخبار نگران‌کننده‌ای از وضعیت اقتصادی و صادرات بدون نفت کشور است. تحلیل‌های غیرآکادمیک، علت اصلی این ناهنجارها را عدم کیفیت مناسب کالاها و تفکر سودآوری سریع و نوعی تقلب در ارائه کالا می‌دانند و در بخش خدمات نیز استفاده‌کنندگان از خدمات مشابه داخلی و خارجی، عمدتاً نوع، میزان و نحوه خدمات خارجی را مناسب‌تر از داخلی می‌دانند. به راستی علت ایجاد این مشکلات چیست؟ لذا برای ترسیم آینده مناسب‌تری از اقتصاد بدون نفت و تبیین جایگاهی در سلسله مراتب اقتصادی جهانی برای اقتصاد کشورمان و به منظور رشد و توسعه کشور و استفاده از امکانات بالقوه موجود و برای پیش‌بینی معاش و نیاز و رفاه و درآمد مردم در آینده نه‌چندان دور اقتصاد بدون نفت، نیاز به بررسی و تهیه طرح‌های عملی و آینده‌نگری دارد، یکی از طرح‌های اساسی برای تحقق اهداف فوق تهیه طرح جامع مدیریت کیفیت کشور به منظور بسترسازی و فرهنگ سازی و گسترش تفکر و باور کیفیت در عرصه تولید و خدمات کشور است.
نتیجه: جهت‌گیری اقتصاد فردای جهان به سمت تک‌قطبی شدن و بازارچه‌ای است که امکان ارائه محصولات و خدمات متنوع و فرا منطقه‌ای در آن به وفور فراهم است. در این بازارچه، منادیان و صاحبان کالا و خدمات، نیازی به تبلیغات نمی‌بینند و قیمت و کیفیت و خدمات بعد از فروش و سلیقه فروشنده و خریدار است که بازار را تعیین می‌کند و عرضه‌کننده‌ای موفق است که قدرت رقابت داشته باشد و مطمئناً در صورت عدم توفیق، خاصیت بازارچه بی‌رحمی و کنار زدن کامل عرضه‌کننده غیرموفق است. واقعا در این بازارچه فردای اقتصادی جهانی، جایگاه غرفه‌ها و حجره‌های ایرانی کجاست؟ آیا می‌توان از هم‌اکنون جایگاهی ترسیم کرد؟ و آیا برنامه‌ای برای تسخیر حجره‌های بیشتر در کشور وجود دارد؟آیا برای فردای نه چندان دور اقتصاد بدون نفت و در بازارچه فوق، می‌توان فقط شکم80 میلیون نفر را با اماها و اگرها سیر کرد؟ و صدها سوال دیگر که به نظر می‌رسد یکی از راه‌حل‌های اصلی برای پاسخ به سوالات فوق و ترسیم چشم‌انداز مناسب اقتصاد فردای کشور، تهیه طرح جامع مدیریت کیفیت کشور به منظور اشاعه و بسترسازی لازم برای ارتقای سطح کیفیت محصولات و خدمات داخل کشور، به منظور امکان رقابت است.
* مديرعامل سازمان بهره‌وري انرژي