امید صبوری: در روزهایی که واپسین قسمت‌های مجموعه تلویزیونی «مختارنامه» در حال پخش از تلویزیون است، خبرهایی حاکی از اخلال چندباره در روند تولید مجموعه تلویزیونی «کلاه پهلوی» به‌واسطه مشکلات مالی منتشر شده است؛ سریالی که در نخستین سال‌های دهه 80 دوشادوش مجموعه‌هایی چون «یوسف پیامبر(ع)»، «در چشم باد» و «مختارنامه» به‌عنوان سریال‌های «الفویژه» در دستور کار مدیران تلویزیون قرار گرفت. از میان این مجموعه‌ها «یوسف پیامبر(ع)» پس از 4 سال، «درچشم باد» پس از 6 سال و «مختارنامه» پس از 10 سال آماده نمایش شده و روی آنتن شبکه اول سیما رفتند. حکایت تولید سریال «کلاه پهلوی» به کارگردانی سیدضیاءالدین دری اما گویی پیچیده‌تر از دیگر هم‌قطاران شده‌است و پس از نزدیک به 10 سال همچنان خبرهایی درباره انتخاب لوکیشن تازه یا از سرگیری تصویربرداری این سریال در خارج از کشور به گوش می‌رسد. جالب اینکه روز گذشته برای چندمین‌بار کارگردان این مجموعه زبان به گلایه از شرایط مالی باز کرد و گفت: «همه مي‌دانند كارگردان كلاه پهلوي پولي نگرفته است».
اين تأخير علت خاصي ندارد!
سريال «كلاه پهلوي» كه پيش از اين اعلام شده بود جايگزين «مختارنامه» مي‌شود و پس از ماه مبارک رمضان روی آنتن شبکه اول خواهد رفت هفته گذشته به دلیل آماده نبودن برای پخش توسط مدیر شبکه اول سیما با سریال «شوق پرواز» ساخته یدالله صمدی جایگزین شد تا در آینده‌ای فعلا نامعلوم آماده پخش شود. سيدضياء‌الدين دري روز گذشته در گفت‌وگویی درباره تاخير در پخش سريال «كلاه پهلوي» گفت: اين تاخير علت خاصي ندارد. يك سريال بايد براي پخش آماده شود تا بتوان آن را پخش كرد. كارگردان «كلاه پهلوي» در گفت‌وگو با ايسنا، ادامه داد: پخش يك سريال بايد با رسيدگي و وقت كافي انجام گيرد، يك سريال بايد آماده شود و سرفرصت و به وقتش پخش شود. به‌علاوه اختيار پخش يك سريال در دست تلويزيون است و تلويزيون بايد در اين باره تصميم‌گيري كند. ضياء‌الدين دري همچنين ضمن انتقاد از وضع مالي سريال‌هاي تلويزيون و بودجه‌اي كه در اختيار آنها قرار مي‌گيرد، گفت: «مردم فكر مي‌كنند ما پول زيادي مي‌گيريم و با وجود اين مساله كار را بموقع تحويل نمي‌دهيم؛ در حالي كه همه مي‌دانند كارگردان كلاه پهلوي پولي نگرفته است». كارگردان «كلاه پهلوي» همچنين با اعلام اينكه دوبله «كلاه پهلوي» هنوز آغاز نشده، از شروع دوبله در آينده‌اي نزديك خبر داد.
كار در دست توليد اما متوقف!
درباره دلایل طولانی شدن غیرطبیعی روند تولید سریال «کلاه پهلوی» اما کارگردان این مجموعه در سال 85 طی گفت‌وگویی به موارد جالبی اشاره کرده بود که بازخوانی آن اظهارات 5 سال بعد خالی از لطف نیست: «بر اساس طرح اوليه با توجه به حسن‌نيت مديران وقت شبكه اول سيما و سازمان صدا و سيما، بر اساس همان طرح 200 صفحه‌اي، ساخت كلاه پهلوي تصويب شد و اين سريال را در روند توليد قرار دادند.» دري كه آن روزها بشدت درگير كارگرداني «كلاه پهلوي» در كاخ سعدآباد بود در نخستین اظهارنظر رسمی درباره این پروژه با بيان مطالب بالا افزوده بود: «با شرايطي كه گفتم، براي كار تهيه‌كننده انتخاب شد و برآورد مالي خود را اعلام كرد. قرار بر اين شد كه با بودجه 800 ميليون توماني اين سريال ساخته شود. در روند اداري و بروكراسي سازمان صدا و سيما هرگاه پروژه‌اي به مرحله برآورد برسد، يعني سازمان متعهد به توليد آن پروژه است. به همين علت كلاه پهلوي جزو پروژه‌هاي سال 80 محسوب شد اما من تمام سال 80 و 81 و 3 ماه نخست سال 82 را فقط مي‌نوشتم». دري ادامه داد: «تا زماني كه فيلمنامه نوشته مي‌شود نمي‌توان پيش‌توليد را آغاز كرد چرا كه پس از پايان فيلمنامه مي‌توان كار را برآورد كرد. درست است كه در اين 200 صفحه كلان كار و حتي دكورهاي مورد نياز ديده مي‌شد اما در عمل تهيه‌كننده اوليه اين كار (آقاي اسلامي) و مجري طرح تشخيص دادند متن بايد تمام شود. به همان نسبت تا پايان بهار 82 هزينه‌اي براي اين سريال تخصیص نگرفته بود. وقتي متن براي دومين‌بار رسمي و چهارمين‌بار (از نظر خودم) بازنويسي شد، پيش‌توليد را آغاز كرديم. در اين مرحله خبر ساخت «كلاه پهلوي» در مطبوعات رفت كه طبيعي هم بود اين اتفاق بيفتد. كلاه پهلوي كار در دست توليدي بود كه به لحاظ توليدي پيش نمي‌رفت».
نخستین ناهماهنگی‌ها
به گفته دری، فاز اول پيش‌توليد مجموعه «کلاه پهلوی» از تابستان 82 آغاز شد و براي پيش‌توليد چنين سريالي يك سال كار فشرده لازم بود. وی درباره نخستین ناهماهنگی در پروسه تولید «کلاه پهلوی» افزود: «برنامه‌ريزي كرده بوديم اين سريال را خارج از كشور كليد بزنيم اما تازه همان زمان بود كه متوجه شديم سازمان صدا و سيما به مصلحت نمي‌داند شروع كار چنين پروژه سنگيني از خارج از كشور باشد. در چنين شرايطي مجبوري كه مجددا به نقطه صفر بروي و از اول آغاز كني». سيدضياء‌الدين دري در همان مقطع (سال85) سنت گلایه از اصحاب رسانه را هم از یاد نبرده و با انتقاد از عملكرد برخي مطبوعات درباره تعويق كليد خوردن سريال «كلاه پهلوي» گفته بود: «مطبوعات مدام مي‌خواستند درباره اين پروژه با ما صحبت كنند اما به آنها اعلام مي‌كرديم كار در مرحله‌اي نيست كه بتوانيم با شما صحبت كنيم، چه اصراري داريد؟! اما آنها مي‌خواستند در هر شرايطي از ما خبر داشته باشند. اگر 3 سال روزنامه‌ها را بررسي كنيد، متوجه مي‌شويد برخي روزنامه‌ها با چه شگردهاي ساده مطبوعاتي سعي داشتند به ما نيشتر بزنند و ما را مجبور به حرف زدن كنند، در اين مدت ما تحمل كرديم و نخواستيم به برخي مسائل شخصي دامن بزنيم».
اگر بزن در رو بودم...
ضیاءالدین دری اما در یکی از واپسین گفت‌وگوهای مشروح خود درباره «کلاه پهلوی» به هفته‌نامه سروش (وابسته با سازمان صدا و سیما) به نکته جالب توجهی اشاره کرده بود. دری معتقد است11 سال از زندگی‌اش را وقف ساخت مجموعه تلویزیونی «کلاه پهلوی» کرده اما این مجموعه چندین‌بار به دلیل «تغییر مدیریت» هنگام نگارش و تولید متوقف شد. دری در توضیح این ادعا و در پاسخ به این سوال که «تاکنون کارگردانی این همه سال درگیر پروژه‌ای نبوده است، چه مساله‌ای به شما انگیزه داد این همه سال ادامه بدهید و خسته نشوید؟» می‌افزاید: «فکر نمی‌کردم این همه سال طول بکشد. روند کار در صدا و سیما و نظر مدیرانی که تغییر کردند موجب طولانی شدن پروژه شد. ما نمی‌خواستیم بزن برو کار کنیم و در تولید به جزئیات دقت می‌کردیم. تغییر مدیریت موجب شد ما دوباره از صفر شروع کنیم و دوباره وسط راه متوقف‌مان کردند». دری معتقد است: «می‌شد کلاه پهلوی در سال 84 نمایش داده شود و ما هم از آن سال به بعد دنبال کارهای دیگر می‌رفتیم. من سعی کردم کار آبرومندی بسازم به همین دلیل نیامدم بزن در رو کار کنم. اگر این کار را می‌کردم کلاه پهلوی تمام شده بود، ولی مسلما کلاه پهلوی‌ای که الان هست، نمی‌شد».
تعویق چندباره در پخش
با وجود این اظهارات اما نکته جالب درباره روند تولید مجموعه «کلاه پهلوی» اعلام چندباره تاریخ پایان پروژه و حتی زمان قطعی پخش آن است؛ سریالی که در نیمه ابتدایی سال 88 خبر رسید تا پایان آن سال پرونده‌اش بسته خواهد شد و یک‌سال بعد کارگردانش در گفت‌وگویی خبر از پخش قطعی مجموعه در زمستان 89 داده بود، چندی پیش و در نیمه نخست سال 90 با سپردن جایگاه خود در کنداکتور پخش شبکه اول به سریال «شوق پرواز» بار دیگر زمان پخشش به آینده موکول شد. بنابر تازه‌ترین خبرها درباره این پروژه تصویربرداری بخشی از «کلاه پهلوی» در فرانسه از سر گرفته خواهد شد. بخش‌های دیگری از صحنه‌های این مجموعه هم در تهران تصویربرداری می‌شود. سیامک مهماندوست تدوین این مجموعه را برعهده دارد و دری نیز بازبینی این مرحله را انجام داده‌است. بهمن حیدری صداگذاری را برعهده دارد. بخشی از صحنه‌های این فیلم به مدت 10 روز با حضور بازیگرانی چون امیرعلی دانایی در فرانسه انجام گرفته و همچنین با برنامه‌ریزی‌های انجام شده 2 ماه از تصویربرداری «کلاه پهلوی» در تهران انجام می‌شود، به همین دلیل با توجه به صحنه‌های باقی‌مانده زمان پخش مجموعه هنوز مشخص نشده‌است. مجموعه تلويزيوني «كلاه پهلوي» جزو پروژه‌هاي «الف» سيما محسوب مي‌شود كه حدود 7 سال مرحله تصويربرداري آن به طول انجاميده است. اين سريال يكي از مجموعه‌هاي پربازيگر محسوب مي‌شود كه در برخي از سكانس‌هاي آن حدود 400 هنرور حضور داشته‌اند. «كلاه پهلوي» به تهيه‌كنندگي محمدرضا تخت‌كشيان در30 قسمت 50 دقيقه‌اي براي گروه فيلم و سريال شبكه اول سيما تهيه مي‌شود و بازیگرانی چون داریوش فرهنگ، داریوش کاردان، شقایق فراهانی، رضا کیانیان، گوهر خیراندیش، فرهاد آئیش، جمشید شاه‌محمدی، رضا فیاضی، بهاره افشار، محمدرضا شریفی‌نیا، مریلا زارعی ، عباس امیری، صالح میرزاآقایی، آناهیتا نعمتی، شهره لرستانی، نیلوفر خوش‌خلق، سیروس گرجستانی، داوود رشیدی، بیوک میرزایی و نادر سلیمانی در آن ایفای نقش دارند. «کلاه پهلوی» ماجرای جوانی به نام «فرخ» را دنبال می‌کند که پس از ادامه تحصیل در فرانسه به ایران می‌آید و در شهری کوچک فرماندار می‌شود. در همین زمان با صدور فرمان کشف حجاب از سوی رضاخان او موظف به اجرای این فرمان می‌شود.
سیما فیلم و داستان دنباله‌دار سریال‌های الف ویژه
«اوايل دهه 70 بود كه پس از پشت سر گذاشتن مسائل و مشكلات مربوط به جنگ تحميلي و يافتن فرصت لازم براي توجه و پرداخت به سينما و تلويزيون به‌عنوان تريبون‌هاي اصلي عرضه محصولات فرهنگي، لزوم تاسيس موسسه تهيه و توزيع پروژه‌هاي سينمايي و تلويزيوني بشدت احساس مي‌شد. به همين منظور شركت سيما فيلم به‌عنوان موسسه‌اي غيرانتفاعي در محل « تل‌فيلم» سابق و استوديوی گلستان فعلي در سال 1373 تاسيس شد. اساسي‌ترين وظيفه‌اي كه در آن زمان براي اين مجموعه تعريف شده بود، توليد محصولات تصويري با درجه كيفي «الف‌ويژه»، «الف» و «ب» در قالب فيلم سينمايي، داستاني، مستند و ساير ساختارها بود كه محور توجه آن نيز تاكيد بر ارزش‌ها، فرهنگ، هنر و تمدن اسلامي و ايراني عنوان شد». این رسمی‌ترین شرح وظایف مرکز سیمافیلم است. مرکزی که در یک دهه اخیر نامش با مجموعه‌های الفویژه تلویزیون گره خورده است؛ سریال‌هایی که مدیریت آنها بویژه از منظر اقتصادی کاری بس دشوار است و حتی رئیس سازمان صدا و سیما هم از شفاف نبودن آن گله‌مند است! عزت‌الله ضرغامی سال 88 و زمانی که برای بررسی کیفیت پیشرفت سریال «مختارنامه» به محل فیلمبرداری این مجموعه رفت درباره شفاف نبودن بودجه پروژه‌های الف ویژه تلویزیون گفت: «این مجموعه‌ها پیچیدگی‌های خاصی دارند و بودجه آنها متناسب با متغیرهای زیادی که در تولید آنها دخالت دارد، زمان طولانی که برای تولید مصرف می‌شود، مشکلات اعتباری که متوجه صداوسیماست و نیاز به برخی بررسی‌های دقیق‌تر محتوایی در طول پروژه تغییر می‌کند». وی ادامه داد: «به همین دلیل پروژه‌های الفویژه به لحاظ اعتبار و نوع مدیریت ممکن است تغییر داشته باشند». حسن اسلامی‌مهر، رئیس مركز سیما فیلم هم در همان ایام درباره دلایل توقف برخی پروژه‌های «الفویژه» مركز سیما فیلم، خاطرنشان كرده بود:« اینكه بعضا پروژه‌های تلویزیونی با مشكل مواجه می‌شوند، هم طبیعی و هم غیرطبیعی است. این مشكلات به دلیل شرایط اقتصادی كشور طبیعی است و به این لحاظ غیرطبیعی است كه نباید بگذاریم پروژه‌ای آسیب ببیند و بر عوامل سخت بگذرد. در چنین شرایطی باید كمی آستانه تحمل را افزایش داد و كار را جلو برد». با توجه به این واقعیت‌ها اما در دهه 80 عملکرد مرکز سیما فیلم همواره در پروسه تولید مجموعه‌های الفویژه زیر ذره‌بین رسانه‌ها بوده‌است؛ اتفاقی که البته هیچ‌گاه به شفاف شدن پروسه برنامه‌ریزی و اختصاص بودجه به این دست پروژه‌ها منجر نشده و از این منظر خود به گلایه‌ها و شایعات دامن زده‌است.