در شرايطي كه امير «سلطان بن‌عبدالعزيز» وليعهد عربستان با بيماري سرطان دست و پنجه نرم مي‌كند و اميدي به زندگي وي نيست، كشمكش و جنگ قدرت بين فرزندان خاندان سعود براي تصاحب مسند جانشيني بالا گرفته است. به گزارش فارس، رسانه‌هاي مختلف جهان اخبار ضد و نقيضي درباره وضع جسماني وليعهد عربستان گزارش مي‌دهند كه به دنبال عود كردن بيماري سرطانش در بيمارستاني در نيويورك مورد عمل جراحي قرار گرفته است. پايگاه خبري سعودي «ايلاف» به نقل از يك كارمند كنسولگري عربستان در نيويورك اعلام كرد سلطان بن‌عبدالعزيز اخيرا مورد عمل جراحي قرار گرفته اما به جزئيات اين خبر از جمله تاريخ عمل جراحي يا نتيجه عمل اشاره نكرد. خبرگزاري رسمي عربستان نيز در نيمه‌هاي ژوئن گذشته اعلام كرد: وليعهد 85 ساله اين كشور براي انجام برخي معاينات پزشكي به آمريكا رفته، چون آزمايش‌هايي كه روي وليعهد در رياض انجام شده، نشان مي‌دهد سرطان دستگاه گوارش وي كه بعد از چندين عمل جراحي در آمريكا رو به بهبود بود، بار ديگر بازگشته است.
بازگشت شاهزاده سلطان به رياض
شاهزاده سلطان كه از نوامبر سال 2008 براي درمان به آمريكا و سپس مغرب رفته بود، اواخر ماه نوامبر گذشته قبل از سفر طولاني‌مدت ملك عبدالله به آمريكا به رياض بازگشت. پايگاه خبري «وطن» كه از آمريكا منتشر مي‌شود، به نقل از برخي منابع آگاه حتي از مرگ وليعهد عربستان در يكي از بيمارستان‌هاي نيويورك خبر داد اما آنچه در اين ميان مهم مي‌نمايد، مرگ وليعهد عربستان نيست بلكه نزاع بر سر تقسيم قدرت است كه به عنوان مساله‌اي ديرين در خاندان پادشاهي عربستان سعودي همواره سلطنت سعودي‌ها را به چالش كشانده است.
منشور عبدالعزيز
آل‌سعود از سال 1932 ميلادي بر عربستان حكمراني مي‌كند. ملك عبدالعزيز، نخستین پادشاه عربستان منشوري به نام «منشور عبدالعزيز» دارد كه در آن مي‌خوانيم: «تا زماني كه پسران من زند‌ه‌اند، قدرت به نوه‌هايم نخواهد رسيد»، به همين دليل برخلاف نظام‌هاي سلطنتي ديگر كه قدرت از پدر به پسر مي‌رسد، در خاندان سعودي قدرت به برادران پادشاه منتقل مي‌شود، به همين دليل در اين كشور قبيله‌اي، شاهزاده‌ها با پادشاهان سعودي اختلاف سني زيادي ندارند و همين موضوع بافت قدرت در عربستان‌سعودي را پيچيده و اين پيچيدگي همواره هوس رسيدن شاهزادگان سعودي به قدرت را تشديد كرده است.
سرطان سلطان
در 2 سال اخير كه شاهزاده سلطان بن‌عبدالعزيز، وليعهد عربستان با بيماري سرطان دست و پنجه نرم مي‌كند و اميدي به بقاي وي نيست، رقابت ميان شاهزادگان عودي بر سر جانشيني وي، حكومت پادشاهي سعود را به نوعي دچار يك زلزله سياسي كرده است. در اين گزارش سعي مي‌شود ابعاد مختلف بحران جانشيني در حكومت پادشاهي عربستان مورد ارزيابي قرار گيرد.
جدال شاهزادگان، معضل جدي سلطنت
همان‌طور كه گفته شد، بر اساس منشور عبدالعزيز، نخستین پادشاه سعودي، بيش از نيم‌قرن است كه سلطنت موروثي پادشاهان سعودي برخلاف دیگر كشورها، از برادر به برادر و نه پدر به پسر ادامه دارد، از جمله پيامدهاي ادامه اين مكانيزم بالا رفتن سن پادشاهان سعودي هنگام سلطنت است. به اعتقاد كارشناسان امور عربستان اين مساله در آينده به صورت يك معضل جدي سلطنت خاندان سعود را به كام فروپاشي خواهد كشاند.
نبود يك چهره سرشناس در خاندان سلطنتي
با توجه به تشديد بيماري امير سلطان بن‌عبدالعزيز، وليعهد عربستان، مساله جانشيني ملك عبدالله 87 ساله حكومت پادشاهي سعودي را با دوره‌اي از تغيير و تحولات در سطح رهبري مواجه خواهد كرد و به دليل نبود يك چهره سرشناس و شاخص در ميان خاندان سلطنتي، كشمكش و جدال در ميان شاهزادگان سعودي بر سر جانشيني ملك عبدالله سخت‌تر خواهد شد.
اما مهم‌ترين محورهاي اين بحران و توطئه فرزندان عبدالعزيز عليه يكديگر براي تصاحب قدرت در عربستان را مي‌توان در موارد زير بررسي كرد:
چند دستگي فرزندان عبدالعزيز
الف‌ـ سلطنت‌خواهي خانواده سديري‌ها:
گسترش روند بحران جانشيني و جنگ قدرت، فرزندان عبدالعزيز را به چند دسته تقسيم كرده است. برخي از آنان به مرز 80سالگي رسيده و برخي ديگر واجد شرايط نيستند، زيرا از مادران غيرسعودي به دنيا آمده‌اند. اين در حالي است كه برخي ديگر نيز با انتقاداتشان از خط رسمي پيروي نمي‌كنند. اين موضوع موجب شده سديري‌ها بيش از هر خاندان ديگري شانس تصاحب تاج و تخت را داشته باشند، بويژه آنكه آنها گروه بزرگي از فرزندان ابن‌سعود را تشكيل مي‌دهند، طوري كه كانديداهاي احتمالي جانشيني وليعهد جز امير عبدالله لاله 74 ساله (مشاور پادشاه كنوني) مابقي؛ يعني امير عبدالرحمن 78 ساله، امير نايف و اميرسلمان 73 ساله از خاندان سديري‌ها هستند. پس از ملك فهد كه پسر بزرگ خانواده سديري‌ها بود، امير عبدالله بن‌عبدالعزيز برادر ناتني وي به پادشاهي رسيد و امير سلطان بن‌عبدالعزيز (وليعهد بيمار كنوني) برادر تني فهد به مقام ولیعهدي منصوب شد، اين موضوع مخالفت‌هايي را با پادشاهي ملك عبدالله در ميان اعضاي خانواده سلطنتي سعودي به وجود آورد.
تأسيس «شوراي بيعت» توسط ملك عبدالله
به همين دليل ملك عبدالله در سال 2006 «شوراي بيعت» را با حضور بيش از نيمي از برادران ناتني و فرزندان ارشد ديگر برادرانش تاسيس كرد؛ اين شورا كه مكانيزمي براي انتصاب وليعهد و پادشاه (در صورت عدم شايستگي) بود، به‌طور غيررسمي تلاشي از سوي ملك عبدالله براي مقابله با سديري‌هاي مدعي تصاحب تاج و تخت برشمرده شد.
رقابت‌هاي شديد
ب‌ـ رقابت شاهزادگان براي كسب قدرت:
در شرايطي كه امير سلطان، وليعهد عربستان با بيماري سرطان دست و پنجه نرم مي‌كند و رو به موت است، اعضاي خاندان سعود براي تصاحب مسند جانشيني در تقابلي آشكار با يكديگر قرار گرفته‌اند و همين موضوع دربار سعودي را در وضع شكننده‌اي قرار داده است.
حكومت رياض كه چندي پيش با كودتاي بندر بن‌سلطان مواجه بود و با هر زحمت آن را پشت‌سر گذاشت، اين بار با جنگ قدرت ميان شاهزاده نايف (وزير كشور) و شاهزاده سلمان (امير رياض) بر سرجانشيني وليعهد كنوني (سلطان بن عبدالعزيز) مواجه است.
حمايت ملك عبدالله از امير نايف بن عبدالعزيز
بنا به گفته منابع نزديك به دفتر پادشاهي عربستان، ملك عبدالله از امير نايف بن‌عبدالعزيز، وزير كشور حمايت و به‌صورت غيررسمي وي را به جاي امير سلطان وليعهد بيمار عربستان تعيين كرده است.
احساس خطر ملك عبدالله از جناح سديري‌ها
ملك عبدالله كه فاقد برادر تني است، از برادران ناتني خود كه مدعي پادشاهي هستند (جناح سديري‌ها) احساس خطر كرده و به همين دليل روابط نزديك و گسترده‌اي با برخي برادران ناتني، برادرزاده‌ها و خواهرزاده‌هايش برقرار كرده است.
برقراري رابطه با شيوخ
وي همچنين شبكه‌اي مهم از روابط با شيوخ، جناح‌هاي ديني و روساي قبايل و بافت‌هاي تكنوكرات و ديگر مذاهب ايجاد كرده و با هدف تقويت جناح خود، از امير نايف كه داراي شخصيتي ديني و تكنوكرات است حمايت كرده است، طوري‌كه در 27 مارس 2009 آژانس خبري رسمي سعودي در يك خبر كوتاه و شگفت‌انگيز، انتصاب امير نايف، وزير كشور عربستان را به عنوان معاون دوم ملك عبدالله اعلام كرد. اين مساله نشان داد كه اقدام ملك عبدالله براي انتصاب غيررسمي نايف بن‌عبدالعزيز به جاي امير سلطان، وليعهد بيمار عربستان، ترفندي از جانب عبدالله براي دورنگه داشتن حكومت از جنگ قدرت بر سر جانشيني وليعهد و حتي پادشاه در خاندان سعود است.
بازتاب‌هاي بين‌المللي
در اين ميان اگر جايگاه نفتي رياض (به عنوان بزرگ‌ترين كشور نفت‌خيز جهان) و نقش متوازن‌كننده‌اش در بازار نفت جهان و همچنين موقعيت تعيين‌كننده عربستان در پيشبرد سياست‌هاي واشنگتن در خاورميانه را در نظر بگيريم، بي‌شك جنگ قدرت در صحنه سياسي حكومت پادشاهي سعودي، نگراني مقامات كاخ سفيد درباره تعيين جانشين ملك عبدالله و بازيگران كليدي در عرصه معادلات قدرت عربستان را افزايش مي‌دهد، بويژه در اين مرحله كه سراسر جهان عرب و منطقه خاورميانه را انقلاب‌هاي مردمي فراگرفته و عربستان هم با توجه به زمزمه اعتراض‌هايي كه از آن به گوش مي‌رسد، از اين انقلاب‌ها بركنار نمانده و اگر هم تاكنون توانسته با اعتراضات مردم خود مقابله كند، نمي‌تواند تضمين‌كننده آينده بقاي خود باشد.
احتمال دخالت آمريكا
به همين منظور به نظر مي‌رسد با توجه به مخالفت و ناخرسندي آمريكا از تعيين شاهزاده نايف، وزير كشور توسط ملك عبدالله به عنوان جانشين پادشاه سعودي، مقامات كاخ سفيد مستقيما در فرآيند تعيين جانشين وليعهد عربستان دخالت كنند.
گرايشات شاهزاده نايف و نارضايتي آمريكا
شاهزاده نايف بن عبدالعزيز به‌دليل گرايشات مذهبي و ارتباط نزديكش با روحانيون وهابي و هيات‌هاي امر به معروف و نهي از منكر مورد توافق و حمايت واشنگتن نيست، بلكه مقامات كاخ سفيد با حمايت از سلمان بن عبدالعزيز (امير رياض) شاهزاده ليبرال و غربگراي سعودي به‌عنوان مهره‌اي شاخص در جهت جايگزيني مطلوب وليعهد حكومت سعودي گام برداشته‌اند.
جنگ قدرت ميان شاهزاده نايف و امير سلمان
در نتيجه صحنه سياسي حكومت سلطنتي رياض، شاهد نزاع بر سر قدرت به‌عنوان مساله‌اي ديرينه در خاندان سعودي ميان شاهزاده نايف بن عبدالعزيز و امير سلمان بن عبدالعزيز است. بنابراين بايد گفت جنگ ميان فرزندان عبدالعزيز بر سر تقسيم قدرت و ثروت، بي‌شك حكومت سلطنتي سعودي را در آستانه انفجار قرار خواهد داد و كودتاي بندر بن سلطان تنها يكي از قسمت‌هاي اوليه اين سريال بود.
تلاش براي جلوگيري از فروپاشي
قدرت اين دگرگوني در لايه‌هاي حكومت رياض به اندازه‌اي است كه هنوز سعودي‌ها قدرت هضم آن را ندارند و حتي ملك عبدالله نيز نتوانست اين تحولات را درك کند، اگرچه سعي كرد با انجام اصلاحاتي بي‌سابقه و ناگهاني در بخش‌هاي مختلف اقتصادي، آموزشي، قضايي، دفاعي و اجتماعي براي انحراف افكار عمومي اين كشور، از اضمحلال حكومت سعودي جلوگيري كند اما بحران تقابل قدرت ميان فرزندان عبدالعزيز بر سر تصاحب مسند پادشاهي و وليعهدي ادامه خواهد يافت و اين امر سبب خواهد شد پايه‌هاي سست و لرزان حكومت سعودي به فروپاشي و سقوط كامل
نزديك‌تر شود.