در حالي كه ايالات متحده، دوست هميشگي رياض، اكنون مي‌كوشد خود را طرفدار تغييراتي در خاورميانه نشان دهد، عربستان با ترس و واهمه از اين تحولات، بيش از هر زماني ديگر در منطقه خود را «تنها» يافته و فضايي براي طرح اين پرسش پيش مي‌آورد: آيا لبه تيز اين خيزش‌ها به داخل عربستان كشيده مي‌شود؟
بدون ترديد، «شوكه شدن» و «سراسيمگي»، واكنش مهم عربستان‌سعودي در برابر انقلاب اخير جهان عرب و «تلاش براي حفظ وضع موجود» سياست اصولي‌اش بوده است.
هنوز در داخل عربستان خبري از يك خيزش مهم و قابل توجه نيست اما ما در اين نوشته تلاش مي‌كنيم نشان دهيم سعودي تلاش مي‌كند با صدور تندروي به بيرون، بقاي خود را تضمين کند. اين سياست را كه به سياست رژيم «خود نابودساز» موسوم است، روزگاري كارل دويچ در وصف رژيم‌هاي فاشيستي آورده بوده تا نشان دهد فاشيست‌ها از طريق صدور مشكلات به خارج خود را نگه مي‌دارند و به محض آنكه در خارج موفق نشوند يا شكست بخورند، لبه تيز حوادث دامنگير خودشان خواهد شد و اين به مثابه يك واقعيت تاريخي تجربه شده، حتميت دارد. در روزگار ما هم رژيم صدام كه نوعي از همين سياست را به نمايش درمي‌آورد، به همين سرنوشت مبتلا شد. سياست عمده ايالات متحده در منطقه، اكنون تا حد زيادي «تغيير كنترل شده» و «همكاري كمتر» با رژيم‌هاي دوست سابق است. اين امر جاي گله نيز ندارد زيرا ايالات متحده ديگر نه توانايي نگهداري رژيم‌هاي اقتدارگراي سابق را دارد و نه با حجم مشاركت مردمي بالا در خيزش‌هاي اخير، كاري به صلاح به شمار مي‌آيد. جهتگيري سياست ايالات متحده در وهله نخست كمك به سقوط اين رژيم‌هاي اقتدارگرا نيست، بلكه تلاش مي‌كند تا حد امكان باقي بمانند و با اصلاحاتي خود را باز يابند، اما واقعيت چيز ديگري است و اصلاحات مورد نظر اين رژيم‌ها با وجود وعده آنها، معمولا نه به اجرا درمي‌آيد و نه كافي است. در نتيجه، هرجا ضعف در برخورد نظامي وجود دارد، معمولا رژيم‌ها خيلي زود فرو مي‌پاشند. در مرحله دوم، سياست ايالات متحده، تبليغات گسترده در همراهي با مخالفان اين رژيم‌هاست. شايد مهم‌ترين زنگ خطري كه رياض احساس كرد، سقوط مبارك بود. رياض واقعا انتظار اين واژگوني را نداشت و هميشه از بابت آن از واشنگتن گله‌مند است. به نظر مقامات رياض، آمريكايي‌ها با اين اقدامات نشان دادند كه قابل اعتماد نيستند و شكاف ميان سياست 2 كشور از همين‌جا شروع مي‌شود: رياض به تنهايي براي حفظ وضع موجود مي‌كوشد. سياست حفظ وضع موجود رياض هميشه متكي بر ابزارهاي اقتصادي بوده است. اين سياست عمدتا يك سياست داخلي بوده است كه به قول مداوي الرشيد، بر مبناي آن، «تطميع، مشروعيت مي‌آورد». اين سياست سال‌ها موفقيت خاندان سعود را رقم زده است؛ سياست كنوني عربستان در قبال تحولات اخير خاورميانه تقريبا كپي‌برداري از همين پروژه سياست داخلي است. در سياست خارجي، صدور وهابيت به معناي گسترش نفوذ عربستان در جهان اسلام و عرب معنا يافته است؛ اين سياست هم به معناي دفع نيروهاي تندرو اسلامي است كه دولت عربستان سعي مي‌كند انرژي و قابليت‌هاي آنان را در خارج به كار بگيرد تا به سمت داخل تمايل پيدا نكنند. در نتيجه، اين سياست تقريبا هميشه سياستي «اجباري» براي عربستان بوده است. به ادعاي مقامات عربستان و بر پايه آمارها و اطلاعات بين‌المللي، اين كشور از آغاز سال جاري، بيش از 136 ميليارد دلار صرف اقداماتي تحت عنوان رفاه اجتماعي کرده است. بخش مهمي از اين بودجه در داخل كشور براي مقابله با آثار داخلي اين خيزش‌ها صرف شده است. علاوه بر اين بودجه عظيم رفاهي اقتدارگرايانه، عربستان نگران از رفتار غرب، همچنان خود را اسير همكاري با غرب مي‌داند. در اوپك، در حالي كه عربستان بودجه خود را بر مبناي فروش نفت در ازاي هر بشكه 88 دلار قرار داده، همچنان از سياستي به نفع غرب حمايت مي‌كند و طرفدار اشباع بازار است تا متحدان غربي را همچنان راضي نگه دارد و بتواند به مدد همين تطميع، برخي فرصت‌هاي مهندسي حوادث اخير را از آنها بگيرد. بحرين و سوريه 2 نمونه جالب‌توجه در اين زمينه‌اند. در بحرين، عربستان به محض آنكه تحولات شروع شد، شوراي همكاري خليج فارس را انسجام بخشيد و آماده نگه‌داشت تا با هرگونه تحولي مقابله کند. از ديدگاه رياض، وقوع چنان تحولاتي در كنار مرزهايش هم تهديدي از سوي شيعه و ايران محسوب مي‌شود و هم اينكه عدم مقابله جدي با آن ممكن است موجبات تسري آن را به داخل فراهم آورد. به باور مقامات رياض، مقابله سخت و خشن با اين تحولات مي‌تواند حركات داخلي به سوي اين خيزش‌ها را تا حد زيادي سرد و بي‌رمق کند. در سوريه، قضيه برعكس است. رياض به آن به عنوان كارتي براي برنده شدن در داخل نگاه مي‌كند و به آن نياز جدي دارد. اما اكنون، دورنماي موفقيت رياض در هاله‌اي از ابهام فرو رفته است. از يك سو، در بحرين در حال خروج نيروهايش است، چنين اقدامي در پي اين سياست عقلاني صورت مي‌گيرد كه ادامه حضور عربستان ممكن است به اين موضوع دامن زند و به مبنايي براي درگيري كامل رياض در اين نقطه و نقاط ديگر مثل يمن بدل شود، در مجموع اين نشان مي‌دهد موفقيتي به دست نياورده است؛ در سوريه هم وضع به همين ترتيب است و هيچگونه موفقيتي براي رياض نه به بار آمده و نه چشم‌انداز مثبتي براي آن قابل تصور است؛ اين در حالي است كه رياض به يك موفقيت سريع و خيره‌كننده در سوريه نياز فوري داشت. چندين سال پيش سر كلارمونت اسكرين، كارگزار ارشد سياست بريتانيا در منطقه خاورميانه، مامور شده بود يكي از سران عربستان را به نقطه‌اي ديگر انتقال دهد و در پاسخ به گله‌مندي اين مقام، جمله‌اي تاريخي گفته بود. اكنون در حالي كه رياض نه در سوريه موفقيتي يافته و نه در بحرين و نه اين پيشرفت‌ها قابل برگشتند و نه اينكه از اين به بعد مي‌توان از رويدادهاي دروني مصون بود و بايد بزودي شاهد وقوع تحولات مشابهي در داخل اين كشور بود، آل‌سعود تنها و منزوي‌تر از هميشه به نظر مي‌رسند و اين جمله در وصف مقاماتشان مصداق بيشتري پيدا مي‌كند: «شترها بايد بروند».
* كارشناس مسائل خاورميانه