وقتی عکاس می‌خواهد از او عکس بگیرد، پیشنهاد می‌کنیم پشت سه‌تار بنشیند و در عین نواختن عکس بگیرد، می‌پذیرد و لحظاتی بعد صدای روحانی و معنوی سه‌تارش سکوت اتاق را می‌شکند. بسیار فروتن است و درباره هر کسی می‌خواهد از او نام ببرد با احترام یاد می‌کند و این خصیصه مصداق بارز «درخت هرچه پربار‌تر سرش خم‌تر» است. فارغ از این تواضع، منش و برخورد انساندوستانه‌اش آدم را به صحبت کردن بیشتر با او وامی‌دارد. کیوان ساکت یکی از هنرمندان باسابقه در عرصه تار و سه‌تار است. او نخستین درس‌های موسیقی را از دایی خویش منوچهر زمانیان در کارگاه موسیقی کودکان و نوجوانان که در آن زمان از سوی صدا و سیمای وقت در مشهد تاسیس شده بود، فراگرفت. ساکت در سال ۱۳۷۵ گروه وزیری را تاسیس کرد و از آن زمان تا کنون آثار زیادی را با این گروه اجرا کرده‌است. وی در سال ۱۳۶۹ به دعوت پرویز مشکاتیان به عنوان نوازنده و تكنواز به گروه عارف دعوت شد و حاصل این همکاری آثاری نظیر «افق مهر»، «وطن من» با صدای ایرج بسطامی، «مقام صبر» و... است. برپایی کنسرت در داخل و خارج از کشور و تالیف کتاب‌های نظری از دیگر فعالیت‌های او به‌شمار می‌رود. این هنرمند قرار است 14 و 15 مرداد در کیش به همراه سینا سرلک به اجرای کنسرت بپردازد. با او به بهانه انتشار آلبوم «نای شکسته» و همینطور اجرای کنسرتی که اخیرا در مسکو برگزار کرده به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در پی می‌آید.
برپایی کنسرت بداهه‌نوازی در مسکو تازه‌ترین فعالیت شما بوده، چطور شد که تصمیم گرفتید در مسکو به اجرای چنین کنسرتی بپردازید؟
برپایی کنسرت بداهه‌نوازی در مسکو تازه‌ترین فعالیت شما بوده، چطور شد که تصمیم گرفتید در مسکو به اجرای چنین کنسرتی بپردازید؟من نوروز امسال همراه تعدادی از نوازندگان مثل پسرم کیارش ساکت، کوشان یغمایی، بابک شیبانی و حسین نوری‌شرق به مسکو دعوت شدیم که در عین اجرای یک برنامه در استودیوی چایکوفسکی نیز به ضبط برخی از قطعات بپردازیم که ماحصل این همکاری آلبومی است که منتشر شد. بعد از آنکه به ایران بازگشتم، با من تماس گرفتند تا برای ضبط و تکمیل این آلبوم یک بار دیگر به مسکو سفر کنم. روی این اصل تصمیم گرفتم حالا که برای ضبط قطعات باقی مانده به مسکو سفر می‌کنم به برگزاری یک کنسرت بداهه‌نوازی نیز بپردازم. به طور کلی برپایی کنسرت در قالب یک شب بود و یک روز هم صرف رفتن به استودیو و فیلمبرداری شد. استودیوهایی مثل استودیو مسکو دارای ویژگی‌های زیادی است و از این نظر با ما تفاوت زیادی دارند. یکی از آنها این است که هنگام ضبط قطعات از یک عده هم دعوت می‌شود تا به تماشای کار ما بنشینند.
آقای ساکت! شما در زمره معدود هنرمندانی هستید که علاوه بر فعالیت عملی در حوزه موسیقی به نگارش کتاب‌های ارزشمندی چون مجموعه 10 جلدی «شیوه نواختن تار و سه‌تار»، «بیست اتود برای تار و سه‌تار»، «بیست تمرین برای تار و سه‌تار» و... پرداخته‌اید. سوال اینجاست که چرا امروز جز تعداد انگشت‌شماری از هنرمندان موسیقی، گرایش چندانی به سمت تالیف کتاب‌های نظری در این حوزه وجود ندارد؟
من بر این اعتقادم که نگارش کتاب‌های نظری در حوزه موسیقی همواره یک ضرورت و برخاسته از یک نیاز خاص است، ضمن اینکه از دیرباز احساس می‌کردم آموزش موسیقی در ایران نیازمند نگرش نوین اساسی و زیربنایی است. از این جهت دست به نگارش کتاب‌های آموزشی زدم. این کتاب‌ها همگی با استقبال زیاد هنرجویان روبه‌رو شده که این بیانگر آن است که این کتاب‌ها موفق بوده است.
ظاهرا این روزها سرگرم نگارش کتاب «بنیادین اصطلاحات موسیقی» هستید. اگر ممکن است درباره این کتاب توضیح دهید.
این کتاب که چیزی حدود 130 مدخل دارد همانطور که از نامش پیداست به اصطلاحات کهن موسیقی اختصاص دارد. اینها اصطلاحاتی است که در زمان فارابی و ابن‌سینا رایج بوده است. من برای نگارش این کتاب آثاری چون رساله بنایی، شرفیه، الادوار الغانی، موسیقی کبیر و شرفیه صفی‌الدین ارموی را مورد مطالعه قرار داده‌ام.
خود شما در جایگاه یک مولف فکر می‌کنید کدام‌یک از کتاب‌هایی که تا امروز در حوزه موسیقی نوشته‌اید موفق‌تر بوده است؟
ببینید، من تا امروز 11کتاب نوشته‌ام که از بین آنها می‌توان به مجموعه 10جلدی «شیوه نواختن تار و سه‌تار» اشاره کرد که 5جلد آن تاکنون منتشر شده و 5 جلد دیگر قرار است چاپ شود. جز اینها کتاب‌هایی چون «چرخ نیلوفری»، «حرکت دائم»، «سبکبال»، «با موج تا کرانه»، «8 قطعه برای تار و سه‌تار» و... را نوشته‌ام که هریک به نوبه خود از سوی مخاطبان با اقبال زیادی مواجه شده‌اند اما فکر می‌کنم در این میان کتاب اولم یعنی همان «شیوه نوین تار و سه‌تار» که بارها هم تجدید چاپ شده بیش از دیگر آثار موفق بوده است. البته من این کتاب را در چاپ‌های بعدی مورد ویرایش قرار داده و حتی نام آن را به «بیایید تار و سه‌تار بنوازیم» تغییر داده‌ام بویژه اینکه اول کتاب دستخطی از استاد کلنل علینقی‌خان وزیری نیز آورده‌ام و همینطور به ویرایش جدید کتاب، تصاویری از تار و سه‌تار نیز افزوده‌ام. این کتاب در ردیف کتاب‌هایی بود که هنوز 2ماه از چاپ اولش نگذشته بود به چاپ دوم رسید و تا امروز بارها تجدیدچاپ شده است. تصور می‌کنم امسال هم 4-3 بار دیگر منتشر شود.
انتشار آلبوم «نای شکسته» یکی از آخرین کارهای شما به‌شمار می‌رود که طی 2ماه گذشته در دستگاه‌های همایون و دشتی و در قالب موسیقی دستگاهی ایران منتشر شده است. اگر بخواهید وضع آلبوم‌های موسیقی را در ایران به طور اجمالی مورد آسیب‌شناسی قرار دهید فکر می‌کنید از 3 منظر مخاطب، فروش و توزیع در کدام بخش دچار ضعف هستیم؟
تصور می‌کنم در بخش توزیع و فروش و همینطور مخاطب وضع نسبتا مطلوبی وجود دارد اما یک مساله که در این میان می‌تواند به کیفیت آلبوم‌های موسیقی ضربه بزند نداشتن قانون کپی‌رایت و عدم بستر‌سازی فرهنگی در کشور است. متاسفانه علاوه بر اینکه هنرمندان از نداشتن کپی‌رایت درباره آثارشان رنج می‌برند در برخی موارد می‌بینم حتی صدا و سیما هم این مساله را رعایت نمی‌کند و آثار هنرمندان را بدون توجه به قانون کپی‌رایت پخش می‌کند. البته همیشه هنرمندان به این مساله اعتراض کرده‌اند اما گوش شنوایی در این عرصه وجود نداشته است، در حالی که فکر می‌کنم پیش از هرچیز نیازمند یک بستر‌سازی فرهنگی در این زمینه در کشورمان هستیم، ضمن اینکه معتقدم جهادی از سوی رسانه‌ها باید در این باره صورت گیرد تا به هر ترتیب، قانون کپی‌رایت در کشور جدی گرفته و به رسمیت شناخته شود.
خود شما به خاطر نبود قانون کپی‌رایت تا امروز با مشکلی مواجه شده‌اید؟
بله، یکی از آلبوم‌های من در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حال دریافت مجوز انتشار بود که یکی از دوستانم از مشهد تلفن کرد و گفت آلبومت در اینجا منتشر شده است. منتها چرا برای آن جلد و طراحی قشنگی انجام نداده‌ای. متاسفانه صورت گرفتن مسائلی از این دست به نزول سطح کارهای هنری می‌انجامد و به کیفیت کار ضربه وارد می‌کند.
دوست دارم به گذشته نقب بزنم و از آنجا که شما یکی از شاگردان زنده‌یاد کلنل علینقی وزیری بوده‌اید این سوال را مطرح کنم که فکر می‌کنید چقدر در ادامه راه ایشان موفق بوده‌اید بویژه اینکه آقای وزیری یکی از معدود هنرمندانی بود که انگشت کوچک سمت چپ را در خدمت پرده‌های تار قرار می‌داد و برخی بر این باورند که خود شما بعد از ایشان این رویه را ادامه دادید. برخی هم معتقدند تا امروز هیچکس بهتر از خود شما قطعه «دختر ژولیده» این هنرمند را ننواخته است.
نه، این‌طور نیست. من تنها کسی نبودم که توانسته در این زمینه کار کند بلکه هنرمندانی چون هوشنگ ظریف، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان نیز این کار را اجرا کرده‌اند. البته من سعی کردم طی این سال‌ها به شیوه تک‌نوازی استاد وزیری وفادار بمانم و بیشتر قصدم این بود که ایشان را به عنوان یک چهره مطرح و تحصیلکرده در حیطه موسیقی به نسل امروز معرفی کنم و در راه شناسایی آثارش قدم بردارم. درباره انگشت چهارم نیز که شما در سوالتان به آن اشاره کردید باید بگویم در همه جای دنیا به این شیوه به نواختن می‌پردازند و من واقعا تعجب می‌کنم که چرا هنرمندان ایرانی از این قابلیت استفاده نمی‌کنند.
آنچه شما را امروز در محافل موسیقی مطرح کرده این است که از شما به عنوان نوازنده‌ای یاد می‌شود که علاوه بر رعایت تکنیک‌های موسیقی در حیطه تار و سه‌تار و در مواقعی نواختن سریع، احساس را هم چاشنی کارتان کرده‌‌اید. چقدر این نظر را قبول دارید و رسیدن به این تکامل چه سلسله‌مراتبی را طی کرد؟
درباره سریع‌نوازی که اشاره کردید باید بگویم این مساله بستگی به نوع آهنگی که قرار است نواخته شود دارد. مثلا آهنگ زنبورعسل را باید به فراخور آهنگ، تند نواخت. بعد از وزیری اغلب هنرمندان به شکل یکنواخت می‌زدند و موسیقی ما در برهه‌ای دستخوش از دست دادن مخاطب هم شده بود.
طبعا آنچه امروز ذهن همه هنرمندان را مشغول خود کرده رویای جهانی شدن است. تب جهانی شدن دیری است که بر همه کشورها سایه انداخته است اما بی‌تردید یکی از مولفه‌های جهانی شدن و شکستن مرزهای داخلی ایجاد نوآوری در یک اثر هنری است.
اصلا به این مساله معتقد نیستم که با نوآوری می‌توان جهانی شد، کمااینکه خود من از رهگذر انجام نوآوری در کارهایم به کشورهای دیگر معرفی شدم.
پس مولفه مهم جهانی شدن چیست؟
وقتی حقیقت زیبایی‌شناسی با هنر یک هنرمند پیوند داشته باشد اثر او را تبدیل به یک کار فرامرزی یا به قول شما جهانی می‌کند. درباره موسیقی ترکی و هندی امروز این اتفاق افتاده است. دلیلش هم این است که اگر موسیقی آنها رو به رشد و تعالی رفته به این خاطر بوده که شرایط اجتماعی در کشورشان مهیا بوده است. خب! چنین بستری هنوز در کشور ما به آن شکلی که باید فراهم نشده است. شما تصور کنید جشنواره‌ای مانند جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر که سابقه برگزاری بیش از بیست و چند دوره را دارد، چقدر توانسته در ایجاد خروجی مناسب نقش داشته باشد؟! ضمن اینکه هر سال شاهد کاهش بودجه آن نیز هستیم، یعنی به جرات می‌توان گفت هیچ اتفاق مطلوبی از دل این جشنواره بیرون نیامده و این بزرگ‌ترین ضعف است. با این حال، وقتی چنین ضعفی وجود دارد چطور می‌توانیم انتظار جهانی شدن داشته باشیم؟! اگرچه ناگفته نماند که در مجامع بین‌المللی، هنرمندان حرف‌های زیادی برای گفتن دارند. در واقع به مدد هنرمندان ایرانی است که کشورهای دیگر با موسیقی ما آشنا شده‌اند. به عنوان مثال هفتم جولای قرار است آثار من در کاپ‌فوتبال بانوان در شهر بوخوم آلمان که امسال شهر فرهنگ اروپا شناخت شد اجرا شود. این مساله نشانگر آن است که ما توانسته‌ایم در حیطه موسیقی، توانمندی‌های خود را به معرض نمایش بگذاریم.
صحبت از نوآوری شد. شما طی سال‌های اخیر به مدد تکنیکی که در سوال‌های پیشین هم به آن اشاره کردم قطعاتی از آهنگسازان کلاسیک جهان مانند بتهوون و دیگران را با تار اجرا کردید. نکته جالبی که در این میان وجود داشت 2 بازخورد متفاوت بود؛ هنرمندان خارجی در مقابل این کار شما سر تعظیم فرود آوردند اما در داخل کشور انتقادات زیادی نسبت به این مساله شد و حتی برخی به این مساله اشاره کردند که شما با این کار، سنت را به بیراهه برده‌اید و تار و سه‌تار الزاما باید تنها ملودی‌های ایرانی را بنوازد. واکنش خود شما نسبت به این جریان چه بود؟
من در واقع فقط به انجام یک حرکت فرهنگی فکر می‌کردم و بس. این انتقادات در گوشه و کنار به خود من هم شد. در پاسخ گفتم علاقه‌مند به چنین کاری بوده‌ام و اگر زمانی دوباره شرایط‌اش مهیا شود باز هم این کار را در قالب آلبوم دیگری انجام خواهم داد. به نظرم این بحث‌ها و واکنش‌ها کاملا طبیعی است. همانطور که وقتی نیما سرودن شعر نو را آغاز کرد، شاعران دیگر به او ایراد گرفتند و حتی دکتر خانلری که پسرخاله نیما بود تا جایی به او انتقاد کرد که نیما تا مدت‌ها از رفتن به محافل شعر محروم بود. من برای انجام چنین کاری از عناصری چون بیان، تکنیک و احساسم کمک گرفتم و قابلیت‌های بالقوه و بالفعل تار را به معرض نمایش گذاشتم.
اصلا چطور شد تصمیم به انجام چنین کاری گرفتید؛یعنی نواختن قطعات کلاسیک اروپایی به مدد تار؟
خیلی اتفاقی. من دوستی در مشهد داشتم به نام آقای محمد خواجوی که فلوت و تنبک می‌نواخت و زمانی که کلاسمان تمام می‌شد، او به وسیله فلوت قطعاتی از باخ و موتزارت را می‌نواخت و می‌گفت اینها را نمی‌شود با تار و سه‌تار زد. من هم در جوابش می‌گفتم چرا می‌شود. به هر حال او آن قطعات را با فلوت می‌زد و من هم با هر بدبختی که بود آنها را به وسیله تار و سه‌تار می‌زدم و از این رهگذر خیلی چیزها یاد گرفتم. آقای خواجوی در حال حاضر در مشهد یکی از مدرسان خدمتگزار در عرصه فلوت و تنبک هستند که به رشد فرهنگی این عرصه در مشهد کمک زیادی کرده‌اند.
خود شما به شخصه با بدعت موافقید؟
من هرگز کلمه سنتی را برای موسیقی موجه ندانسته و نمی‌دانم چون تصور می‌کنم این کلمه یک توهین به موسیقی ما محسوب می‌شود. انگار وقتی می‌گوییم سنتی منظورمان این است که موسیقی ما قابلیت این را ندارد که هیچ‌وقت پیشرفت کند و پاسخگوی نیازهای روحی مخاطب باشد، در صورتی که این‌طور نیست. درباره سازها هم همینطور است. سازهای ایرانی از منظر فیزیکی، ساختار، فواصل، جمله‌بندی و... قابلیت تغییر دارد. بگذارید در این ارتباط مثالی بزنم. شما می‌دانید سه‌تار چند تا سیم دارد؟
3 سیم؟
نه، 4 سیم دارد. یک زمانی 3 سیم داشت. یک زمانی جنس سیم‌ها از ابریشم بود، به مرور زمان جنس آن سخت‌تر و به مفتول‌های فلزی تبدیل شد یعنی به فراخور زمانه، جنس صدا تغییر کرد و تعداد سیم‌های آن اضافه شد و برخی تغییرات فیزیکی در ساختار آن به وجود آمد. سه‌تار دائما در حال تغییر و تحول بوده است. در دوران گذشته، عارفی به نام «مشتاق علیشاه» که به قوانین ارتعاش هم اشراف داشته یک سیم به سه‌تار اضافه می‌کند که این مساله موجب می‌شود صدای گرم‌تری از سه‌تار به گوش رسد. البته مشتاق یک روز در بازار همراه 2 شاگردش به دست مردم جاهل به قتل می‌رسد اما مقبره‌اش به نام مشتاقیه در کرمان موجود است و زیارتگاه اهالی موسیقی است. درباره تار هم همین است. یک زمانی تار را برای نواختن روی سینه می‌گرفتند، حالا آن را روی پا می‌گذارند. یا مثلا دسته تار به کمک دستاوردهای استاد قنبری‌مهر تغییرات زیادی کرده است و در حال تغییر شکل بوده و هست. پس اینها همه نشان از حرکت موسیقی رو به جلو دارد. نه‌تنها در سازها که فرم نواختن هنرمندان هم نسبت به گذشته تفاوت‌های زیادی کرده است. قالب‌های موسیقی از زمان استاد وزیری در حال نو بودن بوده است و امروز هم می‌بینیم که این روند ادامه دارد، بنابراین نوآوری یک نیاز است. در عین حال موسیقی پدیده‌ای اجتماعی تلقی می‌شود که هنرمند را در ارتباط تنگاتنگ با جامعه قرار می‌دهد. یک چیزی هم هست و آن اینکه نوآوری بدون آنکه زمان و ساعت مشخصی داشته باشد یا از پیش خبر کند در کار هنرمند رخ می‌دهد.
نکته‌ای که درباره کار شما وجود دارد این است که در تمام برهه‌های فعالیت خود همواره به تار و سه‌تار نگاه علمی داشته‌اید. چنین نگاهی را در میان نسل امروز مشاهده می‌کنید؟
به هر حال عده‌ای هستند که اینگونه فکر می‌کنند و یک عده هم نه. مشخصا بین این خیل علاقه‌مندان، عده‌ای می‌آیند که راه نگرش علمی را که نخستین‌بار به وسیله زنده‌یاد وزیری پایه‌گذاری شد و شاگرد خلف او زنده‌یاد استاد خالقی ادامه داد را ادامه دهند.
اگرچه ما هرسال دی‌ماه برای از دست دادن کسانی که در زلزله بم جان خود را از دست داده‌اند به سوگ می‌نشینیم اما از آنجایی که شما با زنده‌یاد ایرج بسطامی در آلبوم‌هایی چون «بی‌کاروان کولی»، «فسانه»، «افق مهر»، «وطن من» و... در جایگاه آهنگسازی همکاری داشته‌اید دوست دارم در پایان درباره وجوه شخصیتی او و نحوه همکاری‌تان بگویید.
درباره ایرج بسطامی پرسیدید، باید بگویم او انسان ساده و بی‌غل و غشی بود و البته بسیار پرتلاش. مرتب تمرین می‌کرد و سعی می‌کرد درکنار این تمرینات به بازشنوایی نیز بپردازد. آشنایی من با او با ورودم به گروه «عارف» شکل گرفت. صدای خاصی داشت و سوختگی کویر در صدایش به خوبی مشهود بود طوری که به جرات می‌توانم بگویم جای این صداها در موسیقی ایران خالی است. کارهایی برایش در دست ساخت داشتم که متاسفانه اجل فرصت ادامه این همکاری را نداد.