امید صبوری: آخرین روزهای اسفندماه 82 به دلیل نامساعد بودن شرایط جوی و بارش باران، مراسمی که قرار بود طی آن فیلمبرداری سریالی 26 قسمتی در حضور خبرنگاران آغاز شود لغو شد تا عوامل و گروه سازنده این سریال از ابتداي سال1383 فيلمبرداري سريال را در رمل‌ها و بيابان‌هاي كاشان بدون حضور اصحاب رسانه آغاز کنند. لغو این افتتاحیه آن هم به دلیل بارندگی شاید دلیلی موجه برای این ادعا باشد که نه‌تنها اهالی رسانه که عوامل دست‌اندرکار تولید سریال «مختارنامه» هم خود در آغاز راه بر عظمت حاصل کار خود اشراف نداشتند و احتمالا گمان نمی‌بردند قراردادهای 3-2 ساله‌شان با تمدیدهای چندباره به یک همکاری قریب به 10 ساله با داوود میرباقری منجر می‌شود. با این همه اما همه ایمان داشتند حول نام معتبری گرد آمده‌اند که از معبر وسواس و دقتش تولد یک اثر ماندگار چندان دور از انتظار نیست.
واقعاً مختار شهيد شده؟
داوود میرباقری بی‌تردید یکی از معتبرترین نام‌ها در عرصه کارگردانی تلویزیون ایران است؛ فیلمسازی خوشفکر و بادغدغه که با پشتوانه‌ای مثال‌زدنی توانست دومین مجموعه ماندگار تاریخی- مذهبی تلویزیون را هم به نام خود ثبت کند. کارگردان «امام علی(ع)» که به رغم برخی انتقادات نام و خاطره اثرش تا سال‌ها فصل مشترک آسیب‌شناسی رسانه‌‌ها و البته دفاع مدیران درباره جای خالی تولیدات فاخر مذهبی در تلویزیون بود، این‌بار گامی استوارتر برداشت و با «مختارنامه» جایگاهی به مراتب رفیع‌تر در جغرافیای تلویزیون ایران برای خود دست و پا کرد. میرباقری درباره کیفیت مواجهه با شخصیت مختار و به سرانجام رساندن این مجموعه روایتی خواندنی دارد؛ «ابتدا و قبل از شروع ساخت، از شخصيت مختار شناختي نداشتم و 6 ماه طول كشيد تا بدانم مي‌توانم با اين شخصيت ارتباط برقرار كنم يا نه و به جرات مي‌توانم بگويم بين تمام كارهايي كه انجام داده‌ام، مختار بيشترين انرژي را از زاويه تحقيق به خود اختصاص داد. تمام منابع متقن و قابل استناد در ساخت سريال مورد استفاده ما قرار گرفته و در دوره رياست آقاي لاريجاني در صدا و سيما نيز قرار بود با علما هم مشورت داشته باشيم. البته بعضي از دوستان معتقد بودند شخصيت مختار در سريال به گونه‌اي معرفي شود كه 2 دسته را راضي نگه دارد ولي من استنباط خود از اين شخصيت را در اين پروژه ارائه دادم و مجموع مصاحبه‌ها، گفت‌وگوها و تحقيق‌هايمان مرا به طراحي و نگارش اولين فيلمنامه كشاند كه بازخوردش برايم خيلي مهم بود. متن اين سريال همراه با دفعه اول در مجموع 4بار نوشته شده و شايد بد نيست بدانيد زماني كه قسمت شهادت مختار را ساختم، آقاي ضرغامي آن را ديد و به من گفت آيا واقعا مختار شهيد شده؟»
کارگردان دلشکسته
کارگردان «مختارنامه» البته در کنار این تلاش‌ها کمبودها را هم از نظر دور نداشته و از همان ایام تولید معتقد بود: «يكي از ضعف‌هاي ما در ساخت اين سريال تاريخي و عظيم كمبود امكانات بود كه منجر شد نتوانيم برخي از صحنه‌هاي دلخواهمان را آن‌طور كه مي‌خواستيم بگيريم. مثلا ما در بخش‌هاي مربوط به آوردن آب توسط حضرت ابوالفضل(ع) بايد تصاوير را طوري مي‌گرفتيم كه نبردها روي اسب و سوار بر اسب باشد اما متاسفانه به دليل كمبود اسب و سواركار مجبور شديم شخصيت‌ها را به بهانه‌هاي مختلف به زمين بكشانيم تا آنها روي زمين با يكديگر نبرد كنند در حالي‌كه در روايات آمده حضرت ابوالفضل(ع) سوار بر اسب بودهاست». میرباقری که ایام فیلمبرداری مجموعه در حضور رئیس سازمان صدا و سیما سخن از این کمبودها و تاثیر منفی آن بر کیفیت نهایی صحنه‌های مربوط به شهادت حضرت عباس(ع) به میان می‌آورد شاید خود هم تصور نمی‌کرد این صحنه‌ها با همین کیفیت هم فرصت رونمایی پیدا نخواهند کرد و برای همیشه بایگانی خواهند شد؛ اتفاقی که بسیاری از عوامل «مختارنامه» از آن به «شکستن دل میرباقری» تعبیر کرده‌اند.
عوامل تحت فشار
میرباقری اما در مسیر تولید «مختارنامه» یاری قدر و کاربلد در کنار خود داشت؛ تهیه‌کننده‌ای که بار سنگین مدیریت پروژه را توام با مهار فشارها چنان بر گرده خود کشید که حاصلش 2 بار بستری در بیمارستان یک‌بار پس از سکته قلبی و بار دیگر به دلیل سکته مغزی بود. مهندس محمود فلاح که متولد 1324 است از ابتدای شهریورماه 1347 به استخدام امور مهندسی تلویزیون ملی ایران درآمد و طی سال‌ها حضور در مجموعه صدا و سیما در سمت‌هایی چون مدیرفنی مرکز تلویزیون خلیج‌فارس، مدیرفنی مرکز اصفهان، مدیر هماهنگی واحد رپرتاژ و مدیر واحد رپرتاژ مشغول به فعالیت بوده است. فلاح با این سابقه تهیه‌کنندگی پروژه «مختارنامه» را در دست گرفت. او در میانه تولید «مختارنامه» در خردادماه سال 85 در اثر فشارهاي وارده در توليد این سريال سكته كرد و مدتي در بيمارستان بستري بود كه پس از طي كردن دوره‌هاي درماني مختلف به فعاليت طبيعي بازگشت. چند ماه پس از این عارضه، فلاح به‌واسطه سکته قلبی بار دیگر راهی بیمارستان شد و تحت عمل جراحی باز قلب قرار گرفت. او بی‌تردید یکی از چهره‌های موثر در به سرانجام رسیدن پروژه «مختارنامه» بودهاست. تهیه‌کننده و کارگردان سختکوش «مختارنامه» اما تنها عواملی نبودند که بر اثر فشار کار راهی بیمارستان شدند؛ یکی دیگر از همراهان تاثیرگذار میرباقری در پروژه «مختارنامه» عظیم جوانروح، مدیر فیلمبرداری این سریال بود که در واپسین ماه‌های فیلمبرداری سریال خبر رسید به علت شدت يافتن بيماري در بيمارستان بستري شده‌است. مدير فيلمبرداري «مختارنامه» هنگام فيلمبرداري اين سريال، در روستاي طرود در شهرستان شاهرود به علت شدت گرفتن بيماري و عفونت ريه در بيمارستاني در شاهرود بستري و پس از يك روز به تهران منتقل می‌شود. نکته جالب توجه اینکه به دليل حساس بودن صحنه‌هاي در دست تولید فیلمبرداری پروژه به واسطه این غیبت متوقف نماند و رضا غفاري، فيلمبردار سريال، ادامه كار را دنبال کرد. کیفیت کار عظیم جوانروح و تیم همراهش در ضبط صحنه‌های مجموعه «مختارنامه» چنان مورد توجه قرار گرفت که سبب شد این عامل در کنار دیگر عوامل فنی استانداردهای تولید در تلویزیون را چند گام ارتقا دهد.
چهره‌پردازي نوين
در کنار تمام این تلاش‌ها اما نمی‌توان دستاوردهای فنی در مراحل مختلف تولید این مجموعه را نادیده گرفت. از این دست می‌توان به طراحی جلوه‌های ویژه اعم از میدانی و کامپیوتری اشاره کرد. گریم و اجرای جلوه‌های ویژه چهره‌پردازی هم از همین نمونه‌هاست که عبدالله اسکندی در مقام مشاور میرباقری و مجری این طراحی‌ها درباره آن گفته‌است: «در اين مجموعه، انجام جلوه‌هاي ويژه از نوع اجراي جاي شمشير و شلاق بر چهره و تن شخصيت‌ها و همچنين جلوه‌هاي ويژه چهره‌پردازي در روياي مختار كه در آن موجوداتي به شكل هيولا او را دنبال مي‌كنند، از كارهاي اصلي من بودهاست. براي طراحي اين بخش‌ها تا حدي از قصه ايده گرفتم و بعد با كارگردان مذاكره مي‌كردم تا شكل نهايي چهره‌پردازي مورد نظر توسط كارگردان مشخص شود». اسكندري درباره ويژگي‌هاي كار در «مختارنامه» گفت: «ما از موقعيت استفاده كرديم و پژوهش‌هايي را در زمينه چهره‌پردازي سه‌‌بعدي انجام داديم كه تجربه‌هاي خوبي بود و از آن تجربه‌ها نيز استفاده كرديم. البته استفاده از اين نوع چهره‌پردازي در كارهاي خارجي سابقه زيادي دارد ولي در واقع ما سعي كرديم با «مختارنامه» اين نوع چهره‌پردازي را در ايران پايه‌گذاري كنيم».
ماندگاری پس از خودکشی!
برای مخاطبان تلویزیون اما مهم‌ترین سیمای ثبت شده از خاطره «مختارنامه» چهره سرد و مصمم «مختار» است؛ چهره‌ای که با بازی گیرای فریبرز عرب‌نیا جان گرفت و ماندگار شد. «حساسيت‌هاي كار در اين سال‌ها مرا از سينما دور كرد و اين بدان معناست كه دست به يك خودكشي حرفه‌اي زده‌ام كه به هيچ‌وجه از آن ناراضي نيستم». این معروف‌ترین اظهارنظر فریبرز عرب‌نیا در ایام ایفای نقش مختار بود؛ اظهارنظری که چندان دور از واقعیت نبود. عرب‌نیا گفته بود: «من پيش از حضور در «مختارنامه» مي‌خواستم روي فيلم خودم كار كنم و مجموعه قصه‌هايم را چاپ كنم ولي با حضورم در اين سريال همه اين كارها متوقف شد. همچنين حدود 5 سال است كه زندگي من در حال درجا زدن است ولي فكر مي‌كنم انتخابم اشتباه نبوده و خدا را شاكرم كه در اين نقش بازي كردم. اين سريال به راحتي خوب از آب درنيامده است. نه از اين جهت كه فيلمنامه يا كارگردان خوب نباشد، بلكه از اين جهت كه ما در ايران هستيم و فيلمسازي در اينجا غيرقابل پيش‌بيني است. به جرات مي‌گويم كه بازيگر تواناي صاحب‌سبك دانش‌آموخته باتجربه در ايران همواره در حال ضرر مالي و جاني است ولي براي من فاكتورهاي مهمي در انتخاب نقش وجود دارد كه قبل از همه مي‌توان به كارگردان و فيلمنامه و سپس جمع همكاران اشاره كرد كه باعث مي‌شود ببينم پيش‌بيني‌ام نسبت به آينده كار چطور است». عرب‌نیا با حضور در نقش مختار به یکی از شناخته شده‌ترین بازیگران تاریخی سینما و تلویزیون ایران بدل شد.
این پایان راه نیست
پرونده مجموعه تلویزیونی «مختارنامه» شب گذشته با نمایش صحنه‌های شهادت مختار در کاخ کوفه بسته شد تا در مقام تجربه‌ای گرانبها برای تلویزیون و خاطره‌ای ماندگار برای مخاطبان به بایگانی سپرده شود. گفته‌ها و ناگفته‌های این مجموعه که امروز دیگر به صراحت می‌توان آن را عظیم‌ترین مجموعه تلویزیونی پس از انقلاب در رسانه ملی لقب داد بسیار است و کم نبوده‌اند رسانه‌هایی که در طول نزدیک به یک دهه فعالیت عوامل در پروسه پیش‌تولید، تولید و پس‌تولید به گوشه‌هایی از آن پرداخته باشند. اکنون اما تنها حاصل یک تلاش گروهی در دست ماست که اتکا بر آن اگر بهانه توقف باشد حاصلش افسوس و اگر انگیزه امتداد باشد ماحصلش بالیدن بیش از پیش است. «مختارنامه» با تمام محسنات و نقصان‌ها امروز به تجربه‌ای ارزشمند در مسیر مجموعه‌سازی تاریخی بدل شده که نه می‌توان به آن دل خوش داشت و قانع بود و نه می‌توان نادیده‌اش گرفت، پس به میرباقری باید دست مریزاد گفت و چشم به راه تولیدات آینده ماند؛ این راه را پایانی نیست.
رئیس‌جمهور از کارگردان مختارنامه تقدیر می‌کند
محمود احمدی‌نژاد امروز (شنبه) از داوود میرباقری، کارگردان سریال تلویزیونی «مختارنامه» تقدیر می‌کند. روز گذشته رضا‌استادی، مدیر روابط عمومی این سریال تلویزیونی با اعلام این مطلب به خبرگزاری سینمای ایران گفت: «این تقدیر در حاشیه برگزاری نشست افق رسانه در تالار همایش‌های سازمان صدا و سیما صورت می‌گیرد و رئیس‌جمهور با حضور در این مراسم، ضمن سخنرانی برای مسؤولان و مدیران سازمان صدا و سیما از کارگردان و فیلمنامه‌نویس مختارنامه تقدیر خواهد کرد». دکتر احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور کشورمان یک‌بار نیز در پاییز سال 1387 و زمان فیلمبرداری صحنه‌های مکه، در دکورهای احمدآباد مستوفی حضور یافت و با دست‌اندرکاران این سریال دیدار و گفت‌وگو کرد. استادی درباره حضور دیگر عوامل سازنده سریال مختارنامه در این مراسم گفت: «قرار بود در این مراسم محمود فلاح، تهیه‌کننده سریال مختارنامه نیز حضور داشته باشد اما روز شنبه ساعت 10 صبح تهیه‌کننده سریال باید طبق قرار قبلی در شعبه 5 دادگاه اسلامشهر حضور داشته باشد تا به مسائل حقوقی مرتبط با مساله زمین احمدآباد مستوفی رسیدگی کند و به همین دلیل در این مراسم حضور نخواهد یافت.» سریال مختارنامه روز جمعه 7 مردادماه با پخش قسمت 40 به پایان رسید. قرار بود دست‌اندرکاران سریال بعد از پایان پخش سریال با حضور در برنامه «هنگام درنگ» شبکه یک سیما درباره این سریال و نحوه ساخت آن بحث و گفت‌وگو کنند اما این حضور و گفت‌وگو به زمان دیگری موکول شده‌است.