یک ونزوئلای جدید

کوپاآمه‌ریکای 2011 آرژانتین، جام شگفتی‌ها لقب گرفت اما بی‌شک لقب شگفتی‌ساز بزرگ این دوره از آن «ونزوئلا»ست. البته تا پیش از این فوتبالدوستان آمریکای‌لاتین این نام را نه به این شکل که در بهترین حالت «ونزوئلیتا» یا «ونزوئلای کوچک» خطاب می‌کردند. کشوری که حتی هنوز پس از رسیدن به نیمه‌نهایی
سی و چهارمین دوره کوپا، بدترین میانگین‌های تاریخ کوپا را دارد. درواقع ونزوئلا هیچگاه به اندازه حالا کشوری فوتبالی نبوده است چرا که وقتی کارگران بریتانیایی در حین گسترش راه‌آهن در مناطق جنوبی‌تر آمریکای‌جنوبی فوتبال را گسترش دادند، کارگران آمریکایی هم که برای استخراج نفت سواحل شمالی ونزوئلا آمده بودند، بیسبال را گسترش دادند. به همین دلیل هنوز که هنوز است ورزش اول ونزوئلایی‌ها بیسبال و رقص‌های رقابتی است اما اپیدمی و رشد فوتبال ونزوئلا بزرگ‌ترین نماد عصر ضدآمریکایی این حیاط خلوت نفتی سابق آمریکاست به رهبری هوگو چاوز. فوتبال ونزوئلا که تا مقدماتی جام جهانی 2002 به طور سنتی تیم آخر لیگ 10 تیمی مقدماتی جام جهانی در آمریکای‌جنوبی و کلا یک حریف دستگرمی در تمام رقابت‌های فوتبال محسوب می‌‌شد با ظهور چاوس و انقلاب سیاسی- اجتماعی‌اش در جامعه ونزوئلا تبدیل به موتور محرک اصلاحات در این کشور شده است. در واقع قدرتنمایی اناری‌پوشان طی 2 هفته میانی ماه جولای که آخرین روزهایش را سپری می‌کنیم نمادی بود از ظهور یک «ونزوئلای جدید». ونزوئلایی که در آن ورزش تبدیل به بازوی انقلاب شده است و این مدلی است که چاوز از رفیق کاسترو در کوبا وام گرفته است. به همین دلیل است که پروسه ملی‌سازی و رشد دادن یک ورزش غیربومی در ونزوئلا در کمتر از یک دهه به نتیجه می‌رسد طوری که چاوس با دفاع از ادوارد آلوارس، وزیر ورزش خود می‌گوید: «ما سومین کشور جهان از حیث زیرساخت‌های ورزشی هستیم.» که این به لطف سرمایه‌گذاری‌های وسیع دولتی در ورزش و بویژه فوتبال و بسکتبال است. 2 ورزشی که می‌روند ونزوئلا را جهانی سازند. حالا بازیکنان ونزوئلایی به چنان مرتبه‌ای رسیده‌اند که مثلا جفرن سوارس که در آکادمی لاماسیای بارسلونا بالیده است به اصرار فدراسیون فوتبال اسپانیا، ملیت خود را از ونزوئلایی به اسپانیایی تغییر دهد تا برای تیم‌های زیر 21 و زیر 23 سال اسپانیا در اروپا بازی کند و آنها را قهرمان سازد. شاید به همین خاطر نرسیدن ونزوئلا به فینال کوپا، چنان بازتاب گسترده‌ای در میان نخبگان این کشور از جمله خود چاوز داشت.

فوتبال متحدکننده، سیاست جدایی‌افکن

صعود غیرمنتظره ونزوئلا به نیمه‌نهایی کوپاآمه‌ریکا تاثیر عجیبی بر تمام دستجات سیاسی شمالی‌ترین کشور آمریکای جنوبی داشت. یکشنبه شب هفته گذشته به محض نهایی شدن پیروزی 2 بر یک ونزوئلا بر شیلی بود که شور فوتبال جای هر چیز دیگری را در جامعه پرتنش ونزوئلا گرفت و مردمی که درست تا پیش از آغاز بازی یک‌چهارم نهایی کوپا بین 2 کشور انقلابی جدید و قدیم قاره، درباره شایعات و اخبار مربوط به سرطان چاوز صحبت می‌کردند، تمام حواس خود را به فوتبال معطوف کردند. آنها بلافاصله پس از پیروزی و صعود به نیمه‌نهایی کوپای 2011 به خیابان‌های کاراکاس ریختند تا بزرگ‌ترین افتخار «وینوتینو» (لقب تیم‌ملی ونزوئلا) را جشن بگیرند. تا پیش از این دوره اناری‌پوشان در 33 دوره کوپاآمه‌ریکا تنها 2 مسابقه را برده بودند و تنها یک بار در رقابت‌های خانگی 2004 از گروه‌شان صعود کرده بودند اما حالا تعداد پیروزی‌شان را به عدد 4 رسانده و دفعات صعود از گروه را 2برابر کرده‌اند در این بین آنچه از هر موضوع دیگری بااهمیت‌تر است رسیدن به جمع 4 تیم نهایی کوپاآمه‌ریکاست؛ جایی که برزیل و آرژانتین و شیلی از رسیدن به آن ناکام ماندند. فوتبال ونزوئلا تاکنون در هیچ تورنمنت معتبری جز همین کوپا (آن هم به اقتضای موقعیت جغرافیایی‌اش) شرکت نکرده بود و سری درآوردن بین غول‌های لاتین می‌تواند به معنای باز شدن عرصه‌های جهانی به روی «وینوتینو» باشد. آن شب، جمعیت 5 میلیون نفری کاراکاس در خانه نماندند و شاید برای نخستین‌بار از زمان روی کار آمدن پرزیدنت چاوز، طرفداران و مخالفان او در جشنی تاریخی به هم پیوستند. «دانیل فارینس» مامور امنیتی 30 ساله‌ای که بازی‌های کوپا را با حرارت خاصی دنبال می‌کرد، گفت: «ورزش ما را متحد می‌کند و سیاست ما را جدا. اما هر چه هست امشب تمام کشور «ابرمتحد» شده‌اند». شغل مامور امنیتی در ونزوئلا معنایی سه‌گانه دارد چرا که در این کشور شکاف طبقاتی به جا مانده از دوران کاپیتالیست‌ها چنان است که در برخی محلات شمالی کاراکاس همه جا ماموران امنیتی خصوصی و نه دولتی به چشم می‌خورند. آنها مزدوران سرمایه‌دارانی هستند که حتی یک پاپتی در کنار خانه‌شان را تحمل نمی‌کنند. «فارینس» هم یکی از همین‌هاست و بعید نیست مخالف چاوز هم باشد اما او آن شب به هیچ‌چیز فکر نمی‌کرد جز اینکه قهرمانی را با فقرا جشن بگیرد: «فکر کنم ونزوئلا با قهرمانی به کارش پایان دهد. ونزوئلا تیمی الهام‌بخش شده است». اما در این میان یک وب‌سایت طنز به نام «چیگیره بی‌پولار» با ارسال اظهارنظرهای سیاستمداران هر دو جناح متخاصم کشور چنین حسی را القا می‌کرد که گویا آنها از ملت می‌خواهند «اتحاد و شادی پیرامون فوتبال را که پرزیدنت چاوز دوباره درباره آن حرف می‌زد» را متوقف کنند. یکی از سیاستمداران متصل به طبقه اشراف این جمله را خطاب به مردم گفته بود: «مهم است ونزوئلایی‌ها تفاوت‌هایشان را که ما با تلاش سخت آنها را جا انداختیم دوباره به یاد آورند. زمان آن رسیده است که ونزوئلایی‌ها دیگربار از هم متنفر شوند». اما در عوض، چاوز که برای درمان سرطان به کوبا رفته بود روی صفحه توئیتر خود به پیروزی تاریخی مقابل شیلی واکنش نشان داد. او پیغام فرستاد که این پیروزی را در کنار فیدل کاسترو، رهبر کوبا تماشا کرده است: «عالی‌ترین احترامات را نثار پسران ظفرمند وینوتینو می‌کنم. ویوا (زنده‌‌باد) ونزوئلا! ما زندگی خواهیم کرد و پیروز خواهیم شد!» جمعیت بسیار زیادی در میدان مرکزی پایتخت «کاراکاس پلاسا» بازی یکشنبه هفته پیش را از یک تلویزیون عظیم‌الجثه تماشا کردند. همان جمعیت 3 شب بعد بازی مرحله نیمه‌نهایی ونزوئلا مقابل پاراگوئه را که حدود 3 ساعت به طول انجامید تماشا کردند و با وجود شکست در ضربات پنالتی باز هم از فوتبال کم‌نظیر اناری‌پوشان کشورشان به وجد آمده بودند. تا پیش از این ونزوئلا به‌خاطر بیسبال‌بازان بزرگش شهره بود یا دست‌کم این بسکتبال و والیبال آنها بود که در سطوح قاره‌ای یا بین‌المللی برایشان افتخار کسب می‌کرد اما درخشش بالومپیه (فوتبال در زبان اسپانیولی) در سال‌های اخیر تنها یک عامل را به ذهن مردم متبادر می‌سازد: «مدیریت سینیور چاوز»! همه حتی مخالفان چاوز، می‌دانند که او از طبقه‌ای محروم برخاسته که کمتر جایگاهی در ورزش‌هایی مثل بیسبال یا بسکتبال دارند و فوتبال تنها دلخوشی آنهاست اما فوتبالی که تا پیش از چاوز لقب «کتک‌خور» آمریکای جنوبی را یدک می‌کشید. روزنامه ورزشی اول ونزوئلا «ال‌مریدیانو» پس از اناری‌پوشان به نیمه‌نهایی، در تیتر بلند خود حضور در فینال را تدارک می‌دید: «آمادگی فیزیکی بهتر، انضباط تاکتیکی و استعداد‌های متنوع، ونزوئلا را تا فینال خواهد برد». شاید آنها پاراگوئه را بیش از اندازه دست‌کم گرفته بودند یا اینکه شور حضور در نخستین نیمه‌نهایی تاریخ کوپا و سودای قهرمانی چنان مستشان کرده بود که هیچ حریفی را در عالم رویا برای خود متصور نبودند اما همزمان هم پاراگوئه برای ونزوئلا سدی محکم به حساب می‌آمد چراکه آنها تنها با خوش‌شانسی توانسته بودند در آخرین لحظات آخرین بازی مرحله گروهی شکست 3 بر یک مقابل گوآهای کوه‌نشین را با تساوی 3 بر 3 عوض کنند. آلبرتو باسکس، پیرمرد بازنشسته 60 ساله ونزوئلایی‌ هم می‌دانست که پاراگوئه مثل کوه‌های بلندش مانعی رسوخ‌ناپذیر سر راه رویای قهرمانی «وینوتینو» است «بازی با پاراگوئه خیلی دشوار خواهد بود. پاراگوئه تیمی بسیار قدرتمند است. پس ما امید‌واریم دست‌کم به مقام سوم برسیم. اما اگر قهرمان شویم خب آن وقت جشن‌هایی 4 و 5 روزه به راه خواهد افتاد». اما آنچه این پیرمرد سرد و گرم چشیده که پیراهن عنابی رنگ تیم‌ملی کشورش را بر تن کرده بود نمی‌دانست بخت واقعی ونزوئلا برای فینالیست شدن بود، طوری‌که آنها در بازی چهارشنبه هفته پیش گل نخست را هم وارد دروازه خوستو ویار، بهترین سنگربان جام 2011 آرژانتین کردند اما داور به بهانه آفساید گل امید یک ملت را بلعید. و در پایان وقتی ونزوئلا در ضربات پنالتی از حضور در فینال محروم شد چاوس که به کاراکاس بازگشته بود تا در جشن‌های احتمالی صعود به فینال همراه مردمش باشد فریاد خشم‌ خود را در صفحه توئیترش بلند کرد: «آن داور... گل ما را ربود!....» در نهایت پس از شکست سنگین شنبه‌شب مقابل پرو، رویای آلبرتو باسکس 60 ساله هم برای دیدن نشان برنز کوپا بر سینه قهرمانانش محقق نشد اما دست‌کم حالا مردم رنگارنگ سرزمین بهشت (نام عامیانه ونزوئلا) دستاویزی جدید برای اتحاد پیدا کرده‌اند. اگر سیاستمداران طرفدار آمریکا کماکان اعتقاد دارند سرزمین خاستگاه سیمون بولیوار، آزادیخواه بزرگ لاتین‌ها، هنوز یک ملت واحد ندارد کافی است طرفداران چاوز پیراهن اناری‌ محبوب را برتن کنند و به خیابان بیایند.