محسن جندقی: این روزها «سرد و گرم چشیده‌ها» و «بزرگ‌ترها» کمتر جمله‌هایی چون «در زمان ما فلان چیز فلان قیمت بود» و «اون قدیما با فلان قدر پول می‌شد فلان چیز را خرید» را بر زبان جاری می‌کنند چراکه قرار است بزودی پول ملی کاملا متحول شود و به آن دوران نوستالژیک بازگردد! نگاه چپ به صفرهای اضافی به 18سال قبل بازمی‌‌گردد؛ زمانی که طهماسب مظاهری، دبیرکل وقت بانک مرکزی پیشنهاد کاهش تعداد صفرهای پول ملی را مطرح کرد اما با فریاد سکوت مسؤولان و نماینده‌های مجلس مواجه شد. 14 سال بعد یعنی در سال 1386 غلام مصباحی‌مقدم، عضو كميسيون اقتصادي مجلس هفتم، پیشنهاد حذف صفرها را ارائه داد اما این‌بار این پیشنهاد مورد استقبال مسؤولان و کارشناسان قرار گرفت و حتی كميسيون ويژه‌اي براي آن تشكيل شد.
كميسيون مربوط ابتدا حذف 3 صفر و سپس حذف 4 صفر را مورد بررسي قرار داد و محمود بهمني، رئيس كل بانك مركزي در دولت دهم قطعي شدن اين سياست را اعلام کرد.
پرداختن به این موضوع هیجان‌انگیز که ذهن بسیاری از ایرانیان را مشغول کرده سوالات متعددی را به وجود می‌آورد؛ آیا جامعه آمادگی پذیرش پول بی‌صفر و کم‌صفر را دارد؟ آیا همراه حذف صفرها واحد پول ملی هم تغییر خواهد کرد؟ آیا ریال واحد رسمی پول ملی به تومان واحد پول متداول که اکثریت مردم آن را پذیرفته‌اند، تبدیل می‌شود؟ حذف 3 صفر بهتر است یا 4 صفر؟ اصلا حذف صفرها که هزینه هنگفتی را به بیت‌المال تحمیل می‌کند، لازم است؟ اینها تنها بخشی از سوالات متداولی است که با مطرح شدن موضوع صفرهای اضافی در ذهن بسیاری شکل می‌گیرد که سعی خواهد شد در این مطلب به آن پاسخ داده شود.
20 هزار ریال یا 2 هزار تومان؟
حذف صفر از پول ملی یکی از محورهای طرح تحول نظام بانکی است که خود یکی از محورهای طرح تحول اقتصادی و قانون هدفمندی یارانه‌هاست.
اصلاح ساختار نظام فرسوده بانکی، افزایش اختیارات بانک مرکزی، حمایت از قرض‌الحسنه و بها دادن به بانکداری بدون ربا، توسعه خدمات الکترونیکی بانک‌ها و حفظ و افزایش ارزش واحد پول ملی از محورهای طرح تحول بانکی محسوب می‌شود. با وجود محورهای مهم دیگر طرح تحول نظام بانکی بخش حفظ ارزش پول ملی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. اما وقتی سخن از واحد پول ملی می‌آید منظور ما چیست؟ تومان یا ریال؟ کدامیک از خوانندگان این مطلب در زمان خرید مثلا می‌گویند «20 هزار ریال سیب بدهید؟» یا «برای اجاره این خانه باید 100 میلیون ریال پیش و ماهانه 3 میلیون ریال اجاره‌بها بدهید؟ »
ریال، واحد پول رسمی ایران است که تقریبا هیچ کاربردی در مبادلات روزانه مردم ندارد و حتی در دسته چک‌ها هم که اجبارا باید مبلغ به ریال نوشته شود معادل تومانی آن هم درج می‌شود تا خدایی ناکرده(!) اشتباهی پیش نیاید. البته کلمه ریال با اجبار قانونی در گزارش‌های مالی سالانه و ماهانه و... از سوی ارگان‌ها و سازمان‌ها لحاظ می‌شود اما خبرنگاران برای سهولت مخاطبان در درک آمارهای عجیب و غریب، ریال‌ها را تبدیل به تومان می‌کنند. مثلا هزینه 13 میلیارد و 456 میلیون و 789 هزار و 890 ریالی بازسازی یک بیمارستان به عدد یک‌میلیارد و 345 میلیون و 678 هزار و 989 تومان تبدیل می‌شود. این اوضاع آشفته پولی نشان می‌دهد، ما با پول ملی به کما رفته‌ای مواجه هستیم که نمی‌تواند هیچ حرکتی غیر از تنفس در حالي احتضار انجام دهد. احیای این واحد پول مرده نیاز به کار کارشناسی، فراهم آوردن مقدمات، انجام زیرساخت‌ها، آماده کردن افکار عمومی و زمان دارد، البته دولت از مدت‌ها قبل برای تنویر و آماده‌سازی افکار عمومی اقدامی انجام داد که می‌توان آن را مثبت ارزیابی کرد.
مردم 4 صفر را حذف کرده بودند!
از زمانی که ایران‌چک‌های جدید وارد بازار شد سیاست دولت درباره حذف صفرها بیش از پیش عیان شد چرا که در ایران‌چک‌های جدید 4 صفر از یکی از عددهای آن حذف شده بود. مثلا در گوشه ایران‌چک 000/100 تومانی عدد 100 درج شده بود بسیاری این طراحی را مقدمه‌ای براي حذف صفرهای پول ملی دانستند. همچنین این اقدام نشان داد که دولت به حذف 4 صفر بیشتر از حذف 3 صفر می‌اندیشد. بانک مرکزی با این کار تا حدودی افکار عمومی را آماده پذیرش این طرح کرد، البته دولت با پشتوانه اینکه مردم قبلا در معاملات محاوره‌ای 4 صفر را حذف کرده بودند اقدام به این کار کرد، به عنوان مثال فروشنده‌ای که از او درباره قیمت کفشی سوال می‌شود نمی‌گوید فلان کفش 200 هزار ریال یا 20 هزار تومان است بلکه به صراحت می‌گوید که فلان کفش 20 تومان است. یا دیگری می‌گوید من 500 تومان حقوق می‌گیرم و صدالبته منظور او 500 هزار تومان است. البته مردم پا را از این فراتر گذاشته و در معاملات میلیونی 7صفر و در معاملات میلیاردی 10 صفر حذف می‌کنند! اگر در خیابان جمهوری از یک فروشنده بپرسید که ال‌ای‌دی‌های جدید چه قیمتی است قطعا خواهد گفت که 3 تومان و منظور او 3 میلیون تومان یا همان 30 میلیون ریال است. اگر از یک کارگزار بورس پرسیده شود که بلوک 5 درصدی فلان شرکت با چه قیمتی معامله شد حتما خواهد گفت که 7 تومان و منظور او 7 میلیارد تومان یا 70 میلیارد ریال است. در مثال اول 7 صفر پول ملی و در مثال دوم به راحتی 10 صفر ملی حذف شده و کسی در این باره اعتراضی ندارد! با این پشتوانه ذهنی بود که 4 صفر ایران‌چک‌های بانک مرکزی حذف می‌شود و ملت را برای حذف 4 صفر از پول ملی آماده می‌کند. همانطور که گفته شد ما با پول ملی غیرکاربردي و مرده‌ای مواجه هستیم که می‌توان با همین بهانه مبادرت به حذف 4 صفر اضافی(!) آن کرد و حتی نیازی به بیان مزایای آن احساس نمی‌شود؛ اینکه با کاسته شدن صفرها، مبادلات روزانه آسان‌تر شده و با توجه به کم شدن فاصله نرخ پول ملی با ارزها ارزش واحد پول بیشتر می‌شود.
اما آیا با حذف صفرهای مزاحم، ما به اهدافمان که یکی از آنها مهار تورم است دست می‌یابیم یا باید در کنار آن اقدامات دیگری انجام داد؟
زمینه‌سازی
کارشناسان اعتقاد دارند حذف صفرها از پول ملی به شرطی می‌تواند موثر باشد که همزمان با آن سیاست‌های ضد‌تورمی نیز اتخاذ شود.
همیشه این بحث وجود دارد که زمان مناسب برای انجام اینگونه اقدامات اقتصادی چه زمانی است؟ اکنون با توجه به اجرای قانون هدفمند‌کردن یارانه‌ها و اصلاح قیمت‌ها به‌نظر می‌رسد زماني برای حذف 4 صفر از پول ملی مناسب خواهد بود که در قالب یک بسته سیاستی به‌عنوان یکی از ابزارهای ساماندهی نظام پولی و بانکی کشور مورد استفاده قرار گیرد. اگر دولت در مجموعه سیاستی که برای اصلاح نظام پولی و بانکی کشور اتخاذ کرده (آنچه اکنون در قالب طرح تحول اقتصادی دنبال شده و تحول در نظام بانکی، مالیاتی و... را پس از اجرای قانون هدفمند‌کردن یارانه‌ها دنبال می‌کند) جایگاهی برای حذف صفر از پول ملی نیز اندیشیده باشد، اين موضوع می‌تواند اقدام مناسبی برای کمک به انجام اصلاحات اقتصادی محسوب شود اما در صورتی که برای حذف 4 صفر از پول ملی در بسته سیاستی اصلاح نظام پولی و بانکی کشور جایگاه مناسبی در نظر گرفته نشود به‌نظر می‌رسد اولویت انجام کار با دیگر اصلاحات بوده و پس از آن باید حذف صفر از پول ملی مدنظر قرار گیرد. باید جایگاه این طرح در بسته تحول اقتصادی دیده شده و در زمان مناسبی که اجرای آن از اثربخشی لازم برخوردار است، حذف 4 صفر از پول ملی نیز اجرایی شود چرا که چنین اقدامی برخی هزینه‌ها مانند چاپ اسکناس‌های جدید، تصحیح اقلام در دفاتر ذي‌حسابی شرکت‌ها، نظام مالیاتی و... را به‌دنبال دارد.
با وجود این معایب و هزینه‌ها باید به منافع اجرای این طرح نیز توجه کرد. حذف 4 صفر از پول ملی تا حدودی سیستم حسابداری را روان‌تر و آسان‌تر می‌کند به‌نحوی که به‌طور مثال یک تحویلدار بانک با اسکناس‌های درشت‌تری سر و کار داشته و ضرورتی برای جابه‌جایی حجم انبوه کنونی اسکناس در نظام بانکی وجود نخواهد داشت.
باید پس از تحلیل هزینه، مزایا و معایب اجرای این طرح بررسی و در صورتی که مزایای حذف 4 صفر از پول ملی بر معایب و هزینه‌های آن پیشی گرفت این طرح به اجرا در آید. اگر اجرای این طرح در زمان مناسب و به‌صورت یک بسته با دیگر سیاست‌های اصلاح نظام پولی و بانکی کشور دیده نشود از میزان اثربخشی آن کاسته خواهد شد.
تاریخچه حذف صفرها
حذف صفر واحد پولي كشورها، نخستين‌بار در آلمان و پس از جنگ جهاني دوم رخ داد. اين كشور زير فشارهاي اقتصادي ناشي از جنگ جهاني دوم و خسارت‌هاي برجاي مانده از آن تورمي شديد را تجربه مي‌كرد كه سياستگذاران اقتصادي آلمان را وادار به حذف صفرها از مارك كرد. پس از آن در دهه 60 و 70 ميلادي به اين سو اين عمل بارها و بارها در كشورهاي جهان رخ داد تا مبادلات اقتصادي و بازرگاني سهولت يابد. معمولا راهكار حذف صفر از پول ملي در كشورهايي استفاده مي‌شود كه تعداد صفر اسكناسشان زياد است. از سال 1960 تا الان در 71 مورد، دولت‌ها مجبور شده‌اند چندين صفر از پول ملي خود را حذف كنند و آخرين نمونه در اين‌باره به زيمبابوه مربوط مي‌شود كه طي آن دولت اين كشور ده‌ها صفر را از واحد پول ملي خود حذف كرد. در ژانويه 2005 نيز، تركيه ليره جديد را جايگزين ليره قديم كرد. بر اين اساس هر يك‌ميليون ليره قديم تركيه با حذف 6 صفر به يك ليره جديد تبديل شد. در ماه جولاي همين سال نيز روماني با حذف 4 صفر از پول ملي خود، پول جديد خود را موسوم به ليو معرفي كرد. در هر دو مورد، دولت‌هاي تركيه و روماني پيام آشكاري را براي مردم و جامعه بين‌الملل فرستادند و آن اينكه سياست‌هاي اقتصادي دولت در گذشته اشتباه بوده است. در سال 1992 ميلادي بحران‌هاي اقتصادي در آرژانتين موجب كاهش چشمگير ارزش پول اين كشور و وقوع بحران شد. آرژانتين نيز مجبور شد براي جلوگيري از افزايش تورم شديد، بسته اصلاحات اقتصادي را با اولويت حذف صفر از پول ملي به اجرا درآورد. در برخي كشورها مانند شيلي و كرواسي سياست حذف صفر پس از اجراي سياست‌هاي تثبيت اقتصادي انجام شده است. در برخي كشورها مثل آنگولا، جمهوري كنگو و نيكاراگوئه به‌رغم حذف صفر از پول ملي بحران‌هاي اقتصادي از جمله تورم همچنان پابرجاست. در آرژانتين همانطور كه در بالا اشاره شد حذف صفر صورت گرفت؛ طي سال 1960 ميلادي هر دلار آمريكا در برابر 1100 ين و 3500 پزوي آرژانتين مبادله مي‌شد. آرژانتين با حذف 2 صفر از پول خود ارزش آن را در برابر دلار افزايش داد. در اوايل دهه 1980 ميلادي نيز هر دلار آمريكا برابر با 18000 تا 180000 پزو داد و ستد مي‌شد كه دولت آرژانتين در سال 1983، 4 صفر از پول خود را حذف كرد. نمايان است كه اگر دولت تنها به حذف صفرهاي پول‌هاي خويش اكتفا كند و اصلاحات اقتصادي فراگير و جامعي را اجرا نکند سياست حذف صفر به‌تنهايي كارساز نخواهد بود و تغييرات ارزشي پول باز هم بزودي رخ خواهد داد. پس از جنگ جهاني دوم 14 مورد حذف يك صفر و 9 مورد حذف 6 صفر انجام شد و 19 كشور فقط يكبار اقدام به حذف صفر و 10 كشور دو بار اين كار را كرده‌اند. آرژانتين 4 بار، يوگسلاوي سابق 5 بار و برزيل 6 بار اين اقدام را صورت داده است.
100 «تالانت» معادل 1000 ریال؟
ماجراي تغيير واحد پول ملي ایران از «تومان»، به «دينار» (واحد پول‌هاي خرد) رسيد كه هر دو بحث اعم از كليد خوردن پروژه حذف صفرها و تغيير واحد پول ملي، واكنش‌هاي مثبت و منفي بسياري را به دنبال داشتند. از جمله انتقادها به تغيير نام واحد پول ملي اين مساله بود كه دينار هماكنون واحد پول كشورهايي مانند عراق، الجزاير، ليبي، سودان، تونس، اردن، مقدونيه، صربستان و... است و از سويي اين كلمه نيز مانند ريال در يك زبان بيگانه ريشه دارد. دينار از واژه «ديناريوس» واحد پول امپراتوري روم گرفته شده است. اين در حالي است كه بسياري از كارشناسان، نام‌هايي همچون «دريك» و «تالانت» كه از اسامي فارسي قديمي يا حداقل نام‌هايي با بهرهگيري از زبان‌هاي قوميتي ايراني چون آذري، كردي، لري و... را براي واحد پول ملي پيشنهاد كرده‌اند. برخي هم براي جلوگيري از دوگانگي در واژه‌ها، بر استفاده از «تومان» تاكيد كرده‌اند.
زمان ما...
کسی شک ندارد که عزم دولت برای از بین بردن صفرهای مرده جزم شده است و با تايید هیات وزیران همه منتظر عاقبت آن هستند. با توجه به اینکه این طرح در مجلس موافقان و مخالفان جدی دارد، مطرح شدن بحث حذف صفرهای پول ملی می‌تواند روزهای داغی را برای بهارستانی‌ها رقم بزند، البته شاید نتایج سایت نظرسنجی واحد پول ملی که با همت بانک مرکزی راه‌اندازی شده بتواند به اتخاذ تصمیم نهایی و درست از سوی مجلسیان کمک بسیاری کند. هیچ‌کس دوست ندارد چند سال بعد که ملقب به لقب «سرد و گرم چشیده» و «بزرگ‌تر» می‌شود به نوه خود بگوید: «زمان ما پراید 8 هزار تومان بود اما الان باید 8 میلیون پول بدی» یا «زمان ما با 300 تومان می‌شد یک گوشی موبایل خوب خرید اما الان با 300 هزار تومان هم نمی‌شود کاری کرد!»
4 کیان و 3 کورش، سیب‌زمینی بدهید!
در سوال ۲۹ فرم نظرسنجي تغییر واحد پول ملی از کاربران درخواست شده، در صورتي که غير از موارد یاد شده در سوالات نام ديگري را براي واحد اصلي پول ملي (اسکناس) و واحد فرعي آن (سکه) پيشنهاد دارند، قيد کنند. بعضی از شرکت‌کنندگان در این نظرسنجی پس از تفکر و تامل فراوان نام‌های جالب، عجیب و غریبی پیشنهاد دادند. فرض کنید می‌روید میدان میوه و تره‌بار و می‌گویید 4 کیان و 3 کورش (معادل 4 هزار و 300 تومان فعلی) سیب‌زمینی بدهید! کلمات زیر بیشترین پیشنهاد برای نامگذاری واحد پول اصلی و فرعی است که خواندن آن خالی از لطف نیست.
پیشنهاد نام برای واحد اصلي (اسکناس)
در (مرواريد)، زر، آريا، دارا، عباسي، ايران، مهر، اشرفي، کيان، فجر، نور، تات و جم.
نام براي واحد فرعي (سکه)
بهار، سيم، نيک، خليج‌فارس، امامي، دانا، سينا، قران، رجا، خاتم، کوشا، کورش و پرديس.