بحث خرید آثار هنری به طور مشخص از زمان برگزاری نخستین اکسپوی نیمه رسمی در سال 1383 مطرح شد یا شاید از وقتی که برخی ارگان‌های دولتی مانند وزارت صنایع و معادن بعد از خرید اقدام به استرداد آثار کردند. همین مساله موجب شد مساله خرید آثار هنری در ذهن هنرمندان و سیاستگذاران دولتی بیش از پیش پررنگ شود بویژه اینکه طی سال‌های اخیر این مساله در اذهان عموم شکل گرفت که خریدن یک اثر هنری از اختیار به اجبار در ارگان‌های دولتی مبدل شود تا به این وسیله هم نهادهادی دولتی به خرید آثار هنری بپردازند و هم هیات ظاهری وزارتخانه‌ها و بانک‌ها از رهگذر نصب این آثار رنگ و بوی دیگری به خود بگیرد. بالاخره بعد از کش و قوس‌های فراوان امسال، 1/0 درصد از بودجه عمرانی کشور به تصویب مجلس به خرید آثار هنری تخصیص داده شده است. تحقق این امر اگرچه زمان زیادی برد و هنرمندان بسیاری را چشم انتظار گذاشت اما به هرحال توانست روزنه امیدی در دل اهالی هنر قلمداد شود. گزارشی که در پی می‌آید آرا و نظرات هنرمندان درباره تصویب این بودجه است.
زدودن سلایق شخصی از هنر
نصرالله افجه‌ای، هنرمند نقاشیخط، تصویب 1/0درصد از بودجه عمرانی کشور به خرید آثار هنرمندان را یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های عرصه تجسمی می‌داند و می‌گوید: مهم‌ترین برآیند این امر کاربردی کردن هنر است، یعنی هنر از حالت تزئینی و ویترینی بیرون می‌آید و موارد استفاده زیادی پیدا می‌کند. تخصیص بودجه به خرید آثار هنری از طرفی به نفع دولت نیز هست، ضمن اینکه پیشنهاد می‌کنم نیم درصد از منافع مجامع خصوصی مانند کارخانه‌ها نیز به خرید آثار هنری تخصیص یابد و کارخانه‌های بزرگ نیز در این امر سهیم شوند. در واقع راه یافتن آثار هنری به بخش خصوصی می‌تواند به پررنگ شدن حیطه هنر نیز کمک کند. متاسفانه در سال‌های گذشته در جریان اکسپویی که در تالار وحدت برگزار شد، شاهد اتفاقات ناخوشایندی بودیم. از جمله این اتفاقات می‌توان به خرید وزارت صنایع و معادن از هنرمندان اشاره کرد؛ خریدی که سرانجام به پس دادن آثار منجر شد. خود من یکی از کسانی بودم که وزارت صنایع و معادن 6 اثر از مرا خریداری کرد و بعد از 6ماه معطل کردن و کشمکش‌های فراوان و همین‌طور پیگیری‌های مداوم توانستم کارهایم را با وجود آسیب‌دیدگی پس بگیرم. این تجربه ناخوشایند من و برخی دیگر از هنرمندان موجب دل‌چرکینی ما شد. به نظر می‌رسد بروز چنین مشکلاتی در حوزه هنرهای تجسمی به این خاطر است که اغلب سیاستگذاران فرهنگی به اعمال سلایق شخصی می‌پردازند و همین‌طور منافع هنر به شکل مقطعی در نظر گرفته می‌شود و کار مستمر و زیرساختی برای آن صورت نمی‌گیرد. این در حالی است که هنرمندان این مملکت با تجربه‌های چندین و چند ساله خاک خورده‌اند و مرارت بسیار تحمل کرده‌اند تا بتوانند به ارائه این آثار بپردازند.
رکود فرهنگسراها در عین توانمندی
افجه‌ای با اشاره به رکود فعالیت فرهنگسراها در حال حاضر ادامه داد: فرهنگسراها مهم‌ترین مراکز در شرایط فعلی هستند که می‌توانند در جهت پررنگ کردن هنر نقش بسزایی ایفا کنند اما امروز مشاهده می‌کنیم که اغلب این فرهنگسراها در رکود بسر می‌برند و به آن شکلی که باید عملکردی در این زمینه انجام نمی‌دهند. تصور می‌کنم اگر در داخل کشور حرکت‌های خوبی مانند تخصیص بودجه به خرید آثار هنری صورت گیرد، ارزش‌های واقعی مقام یک هنرمند در نظر گرفته شود و به مانایی یک اثر اندیشیده شود، دیگر لازم نیست هنرمندان کارهای خود را در حراجی‌های بین‌المللی به فروش برسانند. در واقع حمایت کردن از هنرمندان در تمام مقاطع و بهره بردن از معلومات آنها در سطوح دانشگاهی می‌تواند در تقویت جریان‌های هنری کشور نقش داشته باشد. نکته‌ای که درباره این حراجی‌ها وجود دارد این است که آنها برخلاف کشور خودمان، کار هنرمندان ایرانی را مورد شناسایی و تحقیق قرار می‌دهند و نسبت به ابعاد آن اشراف پیدا می‌کنند و سپس به خرید آن می‌پردازند.
آگاه‌سازی نهادها نسبت به آثار هنری
این هنرمند می‌گوید: به خاطرم هست چند سال پیش، اثری از مرحوم محمدعلی ترقی‌جاه در بانک ملی ایران نصب شده بود. یک بار که به آنجا رفتم متوجه شدم این تابلو کج شده و هیچ‌یک از کارمندان بانک نیز به این مساله توجهی نشان نمی‌دهند. به یکی از کارمندان گفتم می‌دانی این تابلو چقدر قیمت دارد؟ و قیمت تابلو را به او گفتم و درباره شأن هنری خالق اثر توضیح دادم و آنها با کمال تعجب گوش کردند. باور نمی‌کردند قیمت این تابلو چیزی باشد به آنها گفته‌ام. این نشان می‌دهد اگر قرار بر نصب آثار هنری در وزارتخانه‌ها و بانک‌ها باشد، باید پیش از هرچیز درباره آن اثر و ارزش‌های مادی و معنوی آن نیز توضیحاتی داده شود. فکر می‌کنم این کار می‌تواند با درست کردن یک آرشیو در چنین نهادهایی صورت بگیرد. متاسفانه در اغلب مواقع مشاهده می‌شود اتفاقی که باید درباره هنرمند بیفتد به وقوع نمی‌پیوندد. باید به این نتیجه برسیم که معنی هنر این نیست که مثلا خوب نقاشی یا مجسمه‌سازی کنیم. هنر در تمام زندگی ما مستتر است و باید تمام ابعاد هنر در زندگی به نمایش گذاشته شود.
تدوین آرشیو یا موزه
ایرج اسکندری، دیگر هنرمند و استاد دانشگاه هنر نیز معتقد است: سال‌هاست هنرمندان عرصه تجسمی در انتظار محقق شدن چنین مساله‌ای بودند و به هر حال میسر شدن این امر به خودی خود می‌تواند اتفاق خوشایندی تلقی شود. اینکه امروز یک‌دهم درصد از بودجه عمرانی وزارتخانه‌ها باید صرف خرید آثار هنری هنرمندان شود بی‌تردید می‌تواند در پررنگ کردن حیطه هنرهای تجسمی ما نقش داشته باشد، ضمن اینکه فراموش نکنیم خرید آثار هنری از سوی نهادهای دولتی می‌تواند به تلطیف فضای آن وزارتخانه و تعدیل در روابط شهروند و کارمند منجر شود. در عین اینکه نصب هر اثر هنری در یک وزارتخانه می‌تواند برای آن ارزش مادی زیادی نیز دربر داشته باشد. به عنوان مثال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، رادیو و تلویزیون به خرید چند اثر از سهراب سپهری پرداخت. اگرچه این تابلوها در آن زمان به قیمت روز یعنی حدود 5 هزار تومان خریده شد اما امروز هریک از آنها بین 50 تا 70 میلیون تومان قیمت دارد. به نظر می‌رسد اگر وزارتخانه‌ها بتوانند موزه‌ای در این ارتباط تاسیس کنند و آثار خریداری شده را در آنجا نگهداری کنند بهتر است. نه‌تنها تاسیس یک موزه که تدوین یک آرشیو از آثار هنرمندان تجسمی در هریک از این وزارتخانه‌ها می‌تواند مفید واقع شود. نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که امروز قشر هنرمندان نقاش و مجسمه‌ساز در عین داشتن روحیه لطیف دارای مشکلات معیشتی فراوان هستند و چه‌بسا تدوین چنین آرشیوی بتواند به مرتفع کردن مشکلات این قشر بینجامد، ضمن اینکه تصور می‌کنم برطرف کردن مشکلاتی از این دست می‌تواند در درجه نخست به دست دولت حل شود. با این وجود به نظر می‌رسد مهم‌ترین مشکلی که موجب شده در 30 سال گذشته بودجه‌ای برای خرید آثار هنری تخصیص نشده، عدم درک صحیح از قابلیت آثار هنری و همین‌طور بالندگی هنر بوده است. صرفنظر از این مساله، در سال‌های گذشته اغلب تصور می‌کردند هنر مقوله‌ای تزئینی است، در حالی که از دیرباز تا امروز در تمام کشورها از هنر به عنوان مقوله‌ای کاربردی استفاده می‌کرده‌اند و هنر در کشورهای دیگر مانند خوراک روح استفاده شده است.
پرهیز از نگاه‌های ایدئولوژیک
علی فرامرزی، مدیر گالری فرامرزی نیز با تاکید بر اینکه تصویب یک‌دهم درصد از بودجه عمرانی کشور به خرید آثار هنری به تنهایی کافی نیست، می‌گوید: من از زمان تصویب این بودجه مکررا ابراز کرده‌ام که زمانی می‌توان این امر را رضایتبخش دانست که بدانیم به چه نحوی قرار است اجرا شود. مثل هر طرح دیگری که نحوه اجرا از ملزومات آن به شمار می‌رود یعنی تنها در این صورت است که می‌توان از این مقوله انتظار نتیجه‌ای مثبت و سازنده داشت. تخصیص بودجه عمرانی به خرید آثار هنری از جهتی می‌تواند جهش فرهنگی ایجاد کند و همان‌طور که گفتم به اثرات سازنده منجر شود و از طرفی اگر درست انجام نشود، می‌تواند مشکل‌ساز نیز باشد. در واقع بستگی دارد که به این حیطه چگونه نگاه شود چون به هر حال مادیات وارد حوزه فرهنگ می‌شود و این به بالا بردن حساسیت‌ها کمک می‌کند. امیدوارم اجرای چنین طرحی دور از تعصب انجام شده و فارغ از نگاه‌های ایدئولوژیک به آن نگاه شود. در این صورت است که تبعات منفی دربر نخواهد داشت. از همه مهم‌تر اینکه بروز نگاه‌های ایدئولوژیک می‌تواند به ورود کارهای درجه 2 و 3 بینجامد که تنها جنبه فروش دارند و فاقد مولفه‌های هنری هستند.
گشودن چشم مردم به دریچه هنر
تصور می‌کنم در درجه نخست باید مکان‌هایی مرتبط با خرید آثار هنری در نظر گرفته شود. این نظر کاظم چلیپاست. او با بیان این نکته ادامه می‌دهد: ضمن اینکه خرید آثار هنری توسط ارگان‌های دولتی می‌تواند چشم مردم را به دریچه هنر باز کند، ارگان‌هایی چون موزه هنرهای معاصر تهران یا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز می‌توانند در ارتقای این مساله نقش زیادی ایفا کنند. صرفنظر از این مسائل، اگر آثار هنرمندان از هر طیف و شاخه مختلف چه در زمینه کلاسیک و چه مدرن خریداری شود، می‌تواند به بسترسازی فرهنگی و بالا بردن سواد بصری جامعه نیز کمک کند. خرید آثار هنر در عین اینکه به مهیا کردن فضای مناسب احتیاج دارد، به مساله گزینش و انتخاب نیز محتاج است، به این شکل که وزارتخانه‌ها باید از خرید آثار سطح پایین و نازل بپرهیزند و تمام تلاش‌شان این باشد که به خرید آثار مطلوب و درجه یک بپردازند.
غربال کردن اثر خوب از بد
گیزلا سینایی از دیگران هنرمندانی است که تصویب بودجه برای خرید آثار هنری را اتفاق خوبی قلمداد می‌کند. او از تشکیل هیات انتخاب آثار و نحوه فروش آنها به وزارتخانه‌های مختلف می‌گوید و اضافه می‌کند: هیات انتخاب متشکل از هنرمندان عرصه هنرهای تجسمی می‌تواند موجب ژوژمان کارها شود و ضمن غربال کردن آثار بد از خوب از ورود آثار نازل با سطح کیفی پایین نیز جلوگیری کند. در واقع خرید آثار هنری باید از سوی هنرمندان و دست‌اندرکاران دولتی در نهایت اصول و دقت انجام شود. نکته دیگر اینکه با خرید آثار هنری جای آن است که دکوراسیون داخلی ارگان‌ها نیز دستخوش تغییراتی شود.
غنی‌سازی گنجینه هنر ایران
علی ترقی‌جاه، فرزند زنده‌یاد محمدعلی ترقی‌جاه از دیگر کسانی است که پای صحبت ما می‌نشیند. او هم مانند دیگر هنرمندان بر این باور است که شکل‌گیری و تصویب نهایی بودجه خرید آثار هنری می‌تواند به مثابه یک شروع در این حیطه تلقی شود. او می‌گوید: در همه جای دنیا رسم بر این است که مردم در لابه‌لای اثاث منزل، چند تابلوی نقاشی نیز خریده و به دیوار منزلشان نصب می‌کنند. حالا بماند که در ایران این مساله کمتر صورت می‌گیرد و ما به جای تابلوهای نقاشی بیشتر شاهد تابلوهای فرش بر دیوار خانه‌ها هستیم. با این تفاسیر، تصور می‌کنم اختصاص دادن بودجه مشخصی به خرید آثار هنری آن هم از تمام طیف‌های مختلف می‌تواند موجب تشویق هنرمندان شود و به تولید بیشتر آنها در وادی هنر منجر می‌شود. این امر می‌تواند علاوه بر تشویق هنرمندان به غنی‌سازی گنجینه هنر ایران نیز کمک کند؛ مثل گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران که امروز به‌مثابه یک ثروت ملی به شمار می‌رود.