آدمى به مجرد اينكه امرى به خاطر او خطور كند اقدام بر آن نمايد بدون آنكه اطراف آن را ملاحظه نمايد و در عاقبت آن تامل كند و اين از كم‌دلى و ضعف نفس است و از راه‌هاى بزرگ شيطان است. و آن لعين، بسيارى از فرزندان آدم را با اين صفت به هلاكت رسانيده.
و از حضرت پيغمبر - صلى الله عليه و آله - مروى است كه فرمودند: «شتابكارى از جانب شيطان است و تأنى در كارها از جانب خداوند منان».(1)
و در روايات وارد است كه: «چون عيسى بن مريم – عليه‌السلام – متولد شد همه شياطين به پيش ابليس – كه رئيس ايشان است - رفتند و گفتند امروز همه بت‌ها سرنگون شده. ابليس گفت: البته حادثه‌اى واقع شده است بايستيد تا تفحص كنيم. پس به پرواز آمد و مشرق و مغرب را طوف كرد و چيزى نيافت، تا رسيد به موضعى كه عيسى – عليه‌السلام - متولد شده بود ديد ملائكه دور او را فراگرفته‌اند، پس بازگشت به نزد لشكر خود و گفت: امشب پيغمبرى به دنيا آمده است و هيچ زنى آبستن نشده و وضع حمل او نگرديد مگر اينكه من در نزد او حاضر بودم بجز اين شخص، و اميد برگيريد ازاينكه بعد از اين ديگر كسى بت پرستى كند، وليكن راه فرزندان آدم را به شتابكارى و سبكى و بى‌وقعى بزنيد».(1)
و اخبار در مذمت اين صفت از حد متجاوز است.(2) و سر در شدت مذمت آن، آن است كه: عمل هر كس بايد به بصيرت و بينایى باشد، و عاقبت آن را ملاحظه كند، و اين موقوف است بر تامل و تانى. و اين صفت مانع تامل است. و مكرر به تجربه رسيده است كه: هر امرى كه بى‌تامل از آدمى سر زد باعث خسران و زيان، و فاعل آن نادم و پشيمان مى‌شود. و هر كارى كه به تثبت و تانى كرده مى‌شود هيچ پشيمانى در آن نيست. و همين در مذمت اين صفت بس است كه: هر عجول سبكى در نظرها خوار و در دل‌ها بى‌وقع و بى‌اعتبار است و كسى كه اندك تامل نمايد مى‌فهمدكه باعث كلى، در فروختن دين به دنيا و معاوضه كردن نعيم آخرت و پادشاهى ابد به مزخرفات اين عاريت‌سرا، شتابكارى و عجله است، زيرا چون نفس انسانى از «عالم امر»برخاسته و در سلسله ايجاد، اقرب مخلوقات است به موجد كل، پس بالاترين لذات از براى او لذت غلبه و برترى و استيلا و سرورى است، كه از صفات كماليه حضرت آفريدگار است. و هر كسى پيوسته طالب استعلا و بزرگى است.
و چنين نيست كه اين طلب از او ناپسنديده و مذموم باشد، بلكه هر بنده بايد درتحصيل پادشاهى باشد كه زوال از براى آن نيست. و سعادتى را طلبد كه آخرى نداشته باشد. و بقایى جويد كه فنایی به آن راه نيابد. و عزتى خواهد كه در عقبش ذلت نباشد. و غنایى كسب كند كه به فقر نينجامد. و كمالى جويد كه از نقص عارى باشد. و همه اينها از صفات خدایی، و طالب آن طالب علو و كمال است. و چگونه چنين طلبى ناپسنديده مى‌باشد؟ ! پس مذمتى كه در طلب رياست و استيلا رسيده است به واسطه اشتباهى است كه كرده و غلطى كه از او واقع شده در فهميدن رياست به فريب شيطان - لعين - زيرا: چون به واسطه سجده نكردن بر آدم، آن لعين مطرود درگاه، و از عالم امر رانده شدحسد او را بر اين داشت كه در صدد اغواى فرزندان او برآيد، و ايشان را نيز همچون خودش از عالم امر، و بارگاه قرب، دور افكند. پس ايشان را به شتابكارى فريب داده، و در نظر ايشان رياست عاجله فانى، و سرورى و بزرگى چند روزه را كه به انواع آلام مشوب(4) است جلوه داد. و ايشان را از سلطنت‌ابد و پادشاهى‌مخلد كه از همه كدورات مصفا، و از زوال و فنا مبراست محروم ساخت. و مسكين و مخذول فرزند آدم، چون عجول و شتابكار خلق شده بود شيطان لعين از اين راه برآمد و به عجلت - كه مقتضاى طبع انسان بود - متوسل شده و متاع حاضر را در نظر او زينت داده. و در باب آخرت به اميدوارى از خدا او را مغرور كرد. و آن بينواى بيچاره نيز فريب او را خورده به طلب دنيا و مزخرفات آن مشغول گرديد وسلطنت و پادشاهى بى‌زوال را از دست داد. و مسكين بخت‌برگشته فكر نكرد كه رياست دنيا و پادشاهى آن، سرورى و كمال نيست، بلكه عين نقص و وبال است. و فريب دشمن مطرود ديرينه خود را خورد، سبحان‌الله تعالى.
لعاب عنكبوتان مگس گير همایی(5) را نگر چون گرد نخجير(6)
پس هر كه به حقيقت امر، جاهل، و از خدعه آن مردود، غافل است به وساوس او فريفته مى‌گردد و سرورى و پادشاهى مؤبد را به متاع خسيس چند روزه دنيا مى‌فروشد، و چه ارزان مى‌فروشد. آرى:
زيانكاران كه جنس جان فروشند
چنين جنسى عجب ارزان فروشند
و اما كسى كه از باطن كار آگاه، و توفيق ربانى او را همراه است با ريسمان آن ملعون به چاه نمى‌رود و پيروى آن را نمى كند. و چون آن ملعون از افراد انسان به يك و دو اكتفا نكرد و دام مكر و حيله را در راه همه كسی گسترد، به اين جهت خداوند عالم پيغمبران و رسولان فرستاد تا ايشان را از خدعه آن مكار خبردار سازند. و دل ايشان را از اين خانه مجازى بپردازند. و «صلاى»(7) دعوت پروردگار را در دهند. و بندگان را به جانب مملكت حقيقى و وطن اصلى بخوانند. پس پيغمبران آمدند و دامن همت بر ميان زدند و يك‌تنه به دعوت خلق برخاستند وبه آواز بلند كه اقطار عالم را فراگرفت ندا كردند: «يا ايها الذين آمنوا ما لكم اذا قيل لكم انفروا فى سبيل الله اثاقلتم الى الارض ارضيتم بالحيوه‌ًْ الدنيا من الاخره‌ًْفما متاع الحيوه‌ًْ الدنيا فى الاخره‌ًْ الا قليل». خلاصه معنى آنكه: «اى طايفه‌اى كه به خدا و پيغمبر او گرويده‌ايد! چه شده است شما را كه چون به شما امر مى‌شود كه كوچ كنيد در راه خدا، سنگين مى‌شويد و خود را به زمين مى‌چسبانيد؟ آيا دل خوش كرده‌ايد به زندگانى دنيا، و از آخرت گذشته‌ايد؟ پس بدانيد كه متاع چندروزه دنيا در پيش آخرت نيست مگر چيز كم و بى‌قدرى».(8)
و زبان به مذمت دنيا و اهل آن گشودند و مردم را وعده و وعيد كردند و به زبان حال با هر يك از فرزندان آدم گفتند:
بال بگشا و صفير از شجر طوبى زن
حيف باشد چو تو مرغى كه اسير قفسى
پس غرض كلى از بعثت انبيا خواندن خلق است به مملكت بى‌پايان، تا در آنجا برتخت پادشاهى نشينند. و تاج سرورى بر سر نهند. و به زندگى‌اى فائز گردند كه مرگ ندارد. و به عزتى رسند كه ذلت در قفايش نيست. و شيطان ايشان را به شتاب مى‌اندازد و ايشان را به سرورى دنيا مى‌خواند. و چون مى‌داند كه اين را بقایی نيست و اين چند روزى هم كه هست از هم و غم و نزاع و كدورت خالى نيست تا به اين سبب از ياد آخرت غافل شوند، و از فكر تحصيل ملك باقى بيرون روند. بلكه از زهد و سبكبارى در دنيا كه پادشاهى نقد است بازمانند و بنده غضب و شهوت خود گردند و به پرستش شكم و فرج خود مشغول شوند. پس چون چارپايى شود كه افسار او در دست شكم و فرجش باشد و او را به هر طويله و آخورى كه خواهند بندند. پس چه مغرور و بى‌عقل است فرزند آدم كه مملوك شهوت خود مى‌شود و چنان پندارد كه پادشاه است. و بنده خواهش نفس مى‌گردد و چنان گمان مى‌كند كه خداوند است - معاذالله - و از آنچه مذكور شد معلوم شد كه منشأ خسران در دنيا و آخرت عجله و شتابكارى است. و چون بدى اين صفت را دانستى پس بدان كه طريق علاج آن، آن است كه: ياد فساد و سوءعاقبت آن كنى. و متذكر آن شوى كه باعث سبكى و خفت و بى‌قدرى وذلت در نظر مردمان است. و موجب ندامت و پشيمانى است. پس متذكر شرافت ضد آن، كه وقار و طمانينه است گردى. و بدانى كه اين صفت انبيا و اولياست. پس باخود قرار دهى كه ديگر هيچ فعلى را بى تامل نكنى. و طمانينه و سكون را در باطن وظاهر، در جميع احوال [افعال] و حركات و سكنات، شعار خود سازى. و خواهى نخواهى خود را چندى بر اين بدارى تا عادت تو شود و صفت خبيثه عجله از تو رفع شود و وقار و طمانينه از براى تو حاصل گردد.
مرحوم ملا احمد نراقي(ره)
كتاب شريف «معراج‌السعادهًْ»
ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
1- بحار الانوار، ج 71، ص 340 / 2- محجة البيضاء، ج 5، ص 61. و احياء العلوم، ج 3، ص 29 / 3- رك: بحار الانوار، ج 71، صفحات 338- 342 / 4-آميخته شده / 5- مرغى نظير عقاب كه خوراكش استخوان است / 6- شكار / 7- آواز، صدا /8- توبه
(سوره 9)، آيه 38