گروه فرهنگ و هنر: محمدرضا واحدی، یک روحانی قلم‌به‌دست امروزی است که دغدغه جوان‌ها را دارد. کتاب‌های متعددی نوشته که با استقبال همه و بویژه نسل جوان روبه‌رو شده است و با زبانی زیبا در قالب داستان یا نوشته‌های ادبی برای آنها از دین و معنویات گفته است.
«آقای سلیمان می‌شود من بخوابم!؟» رمان موفق او است که تاکنون ۶ بار تجدید چاپ شده است. او برگزیده هشتمین جشنواره قلم زرین است، 2 مجموعه شعر قابل توجه دارد و 2مجموعه عاشقانه‌ها و عارفانه‌های او که مجموعه‌ای از دعاهای پرکاربرد شیعی و خطبه‌های معروف ائمه با زبانی شیوا و خوشخوان است، راه دعا کردن و سخن‌گفتن با خدا را آسان‌تر کرده است. حالا که در روزهای ابتدایی ماه مبارک رمضان هستیم و فرصت مناسبی است برای دعا خواندن، با این روحانی نویسنده درباره مجموعه عاشقانه‌ها گفتوگو کردیم که می‌توانید مشروح این مصاحبه را در ادامه بخوانید:
چه اتفاق یا مساله‌ای جرقه تهیه و انتشار این مجموعه را در ذهنتان ایجاد کرد؟ آیا دغدغه طولانی مدتی
بود که همراه خود به دوش می‌کشیدید یا ماجرایی شما را در این راه مصمم کرد؟
البته طولانی‌مدت که بود. نوجوان که بودیم، وقتی در مراسم مساجد و تکایا که شرکت می‌کردیم یکی از سخت‌ترین و دیرگذرترین زمان‌ها، زمان قرائت دعاهای طولانی بود. مثلاً ابوحمزه یا جوشن کبیر یا ندبه و حتی کمیل. چون معنای آنها را نمی‌فهمیدیم و لذت و شور خاصی از قرائتشان درک نمی‌کردیم، تنها رعایت روح تعبد و امید به درک ثواب باعث می‌شد که تحمل کنیم و همراه با جمع یا گاهی تنهایی دعا را ادامه بدهیم و به پایان ببریم.
این تجربه را می‌توانم به جرأت بگویم تجربه بسیاری از ماهاست که وقتی این دعاها را شروع می‌کردیم 3-2 صفحه که می‌خواندیم هی ورق می‌زدیم ببینیم چقدر دیگر از دعا مانده و دوست داشتیم زودتر تمام شود تا لااقل به کار دیگری و عبادت دیگری برسیم که می‌توانست بخشی از خلأهای روحی‌مان را پر کند.
این از بخش اول سؤالتان که فرمودید دغدغه طولانی. خواستم بگویم آری! چنین دغدغه‌ای وجود داشت اما جرقه‌ای که باعث شد این دغدغه طولانی تبدیل به فعل شود و خروجی داشته باشد ماجرای گفت‌وگویی است که بین من و یک دختر دانشجو در کنار خانه خدا صورت گرفت. در جلسه‌ای در کاروان دانشجویی صحبت از عرفان‌های وارداتی بود و من ضمن بیان بعضی از اشکالات این نوع عرفان‌ها مصادیقی را روشن کردم و به دانشجوها سفارش می‌کردم که این کتاب‌ها را نخوانید و سراغ این نوع نویسنده‌ها نروید. فردای آن شب در کنار خانه خدا مشغول قرائت قرآن بودم که یکی از دانشجوها آمد و پس از یک بحث دردمندانه طولانی گفت ما روز قیامت جلوی شما روحانیان را می‌گیریم. شما روحانی‌ها به فکر ما جوان‌ها نیستید و فقط می‌گویید این را بخوان و آن را نخوان. شما ما را از خواندن کتاب‌های جوان‌پسند امروزی در حوزه‌های عرفان شرقی و هندی و آمریکایی و... منع می‌کنید اما لطفاً بگویید چه چیزی به جای آن تولید کرده‌اید و در دسترس ما گذاشته‌اید که بتوانیم روحمان را با آن سیراب کنیم؟ من تمام کتاب‌های اوشو و اک و پائولو کوئیلو را خوانده‌ام اما متأسفم که تمام کتابفروشی‌های جلوی دانشگاه تهران را گز کرده‌ام که یک ترجمه سلیس و جوان‌پسند از مفاتیح‌الجنان یا صحیفه سجادیه و دعاهای امام سجاد که وقتی آنها را می‌خوانم به شیعه بودن خودم می‌بالم، پیدا کنم اما پیدا نکرده‌ام.
حرف این دختر خانم همان جرقه‌ای بود که می‌گویید و منجر به تولد عاشقانه‌ها شد. البته نمی‌خواهم ادعای ایشان را صد در صد تایید کنم و بگویم در این حوزه کار نشده است اما قطعاً با توجه به کثرت مخاطبان و تفاوت سطوح و برداشت‌ها و تفاوت انگیزه‌ها و دیدگاه‌ها باید مناسب با هر قشری کاری کرد که من معتقدم مجموعه عاشقانه‌ها گام نخستین و کوچکی در این مسیر بوده است که حالا حالاها باید ادامه پیدا کند و روزآمد شود تا بتواند تاثیری بگذارد.
چرا ۶ دعای ابوحمزه ثمالی، دعای افتتاح، دعای عرفه، دعای کمیل، دعای مکارم اخلاق و دعای ندبه را از بین این همه دعاهای وارد شده در مفاتیح انتخاب کردید؟
این دعاها جزو پرکاربردترین و متداول‌ترین دعاهای ماثور شیعی است که غیر از دعای مکارم‌الاخلاق، مناسبت‌های خاصی دارند و شیعه معمولاً در این مناسبت‌ها به این دعاها رجوع می‌کنند و با زمزمه ملکوتی آنها با خدا راز و نیاز می‌کنند. این از یکسو، از سوی دیگر مضامین عالی و عارفانه این دعاهاست که تا عمق جان انسان اثر می‌کند و گاه آدم حس می‌کند روبه‌روی معشوق نشسته و چشم در چشمش دوخته و دارد با او درد دل می‌کند و رازهای مگویش را می‌گوید.
اگر مبنا بر پرکاربردترین دعا بود مثلاً ما دعای عهد و دعای توسل را هم داشتیم و اگر مبنا بر زیبایی ادبی متن دعا به همراه عاشقانه‌بودن محتوا بود، ما زیارت امیرالمؤمنین را هم داریم، چرا این ۶ دعا؟
بله! درست است اما این مقدمه بود برای یک راه که باید ادامه پیدا کند. دوم اینکه دعاهایی مثل دعای توسل یا مناجات امیرالمومنین در مسجد کوفه از جمله دعاهایی است که فرازهای آن تکرار می‌شود و ترجمه آن کم و بیش برای یک فارسی زبان هم روشن است و متوجه مفاهیم آن می‌شود و این فرق می‌کند با دعای افتتاح یا ابوحمزه... البته بهترین پاسخ برای این سؤال همان است که این آغاز راه بود و باید همه دعاها به چنین شکلی یا حتی بهتر از این در دسترس عموم قرار گیرد و باید بالاخره از یک جایی شروع می‌شد.
پس قصد دارید این کار را در مجموعه‌های دیگر و برای دعاهای دیگر ادامه دهید؟
دلم می‌خواهد این اتفاق بیفتد اما هنوز شروع نکرده‌ام. البته شاید اینجا جای گله نباشد و من هم قصد گله ندارم ولی این نوع کارها با توجه به گرانی محصولات فرهنگی نیاز به حمایت، اعم از حمایت مادی و حمایت ترویجی و تبلیغاتی دارد و نمی‌توان صرفاً به عهده مخاطبان گذاشته شود. شاید دستگاه‌های دولتی متولی چنین حمایت‌هایی باشند که بتوان ادامه راه داد و بسته‌های فکری و فرهنگی شیعه را در شکل‌های قابل ارائه به پویندگان این راه تقدیم کرد. همین جا عرض می‌کنم که وزارت ارشاد در دولت گذشته یک چاپ از این کتاب را برای ترویج آن خریداری کرد اما به نظر من برای چنین کارهایی این مقدار کافی نیست.
چرا اسم مجموعه را عاشقانه‌ها گذاشتید؟ توجه ویژه شما به بعد عاشقانه بودن دعا و توسل است؟
دقیقاً! مایلم در پاسخ به این سؤالتان شما را ارجاع بدهم به فرازی از صحبت‌های مقام معظم رهبری. ایشان در سفارشی به جوانان در تاریخ 14/11/1373 می‌گویند: خواهش می‌کنم عزیزان من به خصوص جوانان با صحیفه سجادیه انس بگیرید. همه چیز در این کتاب ظاهراً دعا و باطناً همه چیز هست. همه چیز مرتب چیده شده است. مثل این است که یک نفر در مقابل مستمعی نشسته و با او به‌صورت استدلالی و منطقی حرف می‌زند. همان ناله‌های عاشقانه هم که در صحیفه سجادیه آمده است همین حالت را دارد.
دقت کنید ایشان هم این ناله‌ها را عاشقانه می‌دانند. اسم این مجموعه نیز با تأسی از همین برداشت انتخاب شده است. یعنی شور و شعورهای عاشقانه انسان و راه عشقبازی وی با معشوق حقیقی.
درباره وجوه عاشقانه دعاها صحبت می‌کنید؟
ببینید! من یک مجموعه دیگر دارم که اسمش را گذاشتم عارفانه‌ها. آن مجموعه ترجمه تعدادی از خطبه‌های تاثیرگذار معصومان علیهم‌السلام است. یعنی این انتخاب نام‌ها با آگاهی بوده است. چون خطبه‌ها جنبه آموزشی و معرفت‌افزایی دارند و شناخت حقایق را بیشتر می‌کنند، شده‌اند عارفانه... اما در دعا ما کاری به شناخت نداریم. در دعا ما یک مرحله از شناخت جلوتریم و داریم با آنکه شناخته‌ایم و به او ایمان آورده‌ایم و به عنوان عشق قبولش کرده‌ایم، راز و نیاز و عشقبازی می‌کنیم.
جدا از بعد عرفانی و عاشقانه ادعیه، بسیاری از آنها مثل دعای کمیل از نظر ادبی و زبانی در زبان عربی بسیار زیبا و به کمال هستند، شما به چه میزان از ظرفیت‌های زبان فارسی استفاده کردید تا متن ترجمه شده علاوه بر ارتباط با مخاطب از نظر زبانی هم زیبا باشد؟
راستش میزانش را نمی‌توانم تعیین کنم. این را باید مخاطبان و ادیبان نظر بدهند اما در حد وسعم تلاش داشته‌ام این ترجمه‌ای ادبی و تا حدودی شاعرانه باشد که بر جان و دل مخاطب بیشتر بنشیند.
آیا می‌توانید بگویید متن شما متن شاعرانه‌ای است؟
با توجه به پاسخ سؤال بالا این را باید به‌عهده خواننده گذاشت اما این قدر می‌دانم که در نقد رمان من هم نوشته بودند چون فلانی خودش شاعر است این شاعرانگی در رمانش هم جلوه داشته و حال و هوای خاصی به رمان به عنوان یک نثر ادبی غیرشاعرانه داده است.
یکی از ویژگی‌های این مجموعه طراحی این کتاب‌هاست که هم در رنگ و هم اندازه قلم از آن استفاده شده است. این طراحی کتاب ایده خودتان بود یا ناشر و چه قدر این طراحی جلد را موفق می‌دانید برای اینکه مجموعه دست خواننده بماند و تا انتها آن را دنبال کند؟
ایده خودم بوده است. از نظر قطع و رنگ و وجود طرحی متمایز همه‌اش را خودم نظر داده‌ام و طراح اجرا کرده است. حتی اینکه چه عبارات یا کلماتی پررنگ و برجسته شود و چگونه و کجای صفحه قرار بگیرد را خودم انتخاب کردم.
اینکه چقدر موفق بوده است باز باید به نظر مخاطبان رجوع کرد اما بازخوردی که من تاکنون گرفته‌ام هم در ترجمه و اصل کار و هم در زیبایی‌های حاشیه‌ای و فرعی مورد استقبال خوانندگان بوده و بسیار مرحمت و لطف کرده‌اند.
با این مجموعه عاشقانه‌ها توانستید چه خلائی را پر کنید؟
این کار یک مقدمه بوده برای کارهای بزرگ و وسیعی که بتواند خلأ ارتباط‌گیری با خدا و راه و رسم راز و نیاز با او را پر کرد که جوان شیعه مجبور نشود برای تأمین روح تشنه ارتباطش به عرفان‌های شرقی و غربی و چینی و هندی و سرخ‌پوستی و... پناه ببرد. بنابراین من گمان نمی‌کنم با یک کار در این حد
آن هم با 3 نوبت چاپ بتوان خلائی را پر کرد. در صورتی می‌تواند گوشه‌هایی از این خلأ را پر کند که ده‌ها نوبت چاپ و صدها هزار تیراژ داشته باشد که خب متأسفانه تحقق نیافته است.
درباره بازخوردهای انتشار این مجموعه بگویید.
پیام‌های متعددی بعد از انتشار کتاب به دستم رسید. چه کسانی که خودشان به نوعی احساسشان بعد از خواندن کتاب را با من در میان می‌گذاشتند و چه کسانی که برای انتشارات تارونه ایمیل می‌فرستادند و نظرشان را درباره مجموعه عاشقانه‌ها می‌گفتند. مثلاً یکی از خواننده‌ها در کامنتی در وبلاگم نوشته بود: من هیچ‌وقت دعای ابوحمزه را تا آخر نخوانده بودم، یعنی راستش حوصله‌ام نمی‌گرفت ولی در این ماه رمضان در لحظه‌های عارفانه سحر، دعای ابوحمزه با ترجمه شما مدام دستم بود و از بندبندش لذت می‌بردم.
یا کسانی که گفته بودند این مجموعه، عاشقانه و به دور از تکلف نوشته شده و به دل می‌نشیند و از انتشار چنین مجموعه‌ای ابراز خوشحالی کرده بودند. یا فرد دیگری گفته بود نیایش و دعاها به زبان عربی هستند و عموم مردم نمی‌توانند ارتباط عمیق معنایی با آن برقرار کنند اما ترجمه ساده و روان این دعاها که در مجموعه عاشقانه‌ها آمده، این فرصت را به خواننده می‌دهد تا ارتباط عمیق لازم را به دست آورد. در مجموع بازخوردها مثبت و باعث دلگرمی بود. به 2 بازخورد هم که مستقیم با خودم تماس گرفتند و در ذهنم مانده است، می‌توانم اشاره کنم؛ یکی صحبت‌های دختر خانمی بود که گفت در طول عمرم یک بار هم نتوانسته بودم دعای ابوحمزه و افتتاح را تمام کنم اما از وقتی که مجموعه شما به دستم رسید هر شب آن را تا انتها می‌خوانم و انگار با کسی صحبت می‌کنم که مرا درک می‌کند. یکی از دوستانم هم که پسری دبیرستانی داشت به من گفت پیش از این وقتی می‌خواستیم با بچه‌ها ۴ صفحه دعا بخوانیم، حوصله‌شان سر می‌رفت و شیطنت می‌کردند اما از وقتی این مجموعه به دستمان رسید و دور هم معنای فارسی دعاها را می‌خوانیم، بچه‌ها میخ پای دعا می‌نشینند، دل می‌دهند و من قطرات اشکی را می‌بینم که از گوشه چشمشان سرازیر می‌شود.
شما که برای جوان‌های امروز می‌نویسید، چه تفاوت‌هایی در نحوه ارتباط برقرار‌کردن با آنها می‌بینید که تلاش می‌کنید این تفاوت‌ها را در نوشته‌هایتان به کار ببرید؟
من برخلاف تصور عده‌ای از دوستان واقعاً معتقد نیستم جوان امروز دین‌گریز است. مشکل اینجاست که ما ضعف تکنیکی خودمان در ارتباط با بچه‌ها را در آنها جست‌وجو می‌کنیم. جوان‌های امروز شیوه‌گریز شده‌اند و شیوه‌های ارتباطی ۵۰ سال پیش را نمی‌پذیرد و حق هم دارند. آنها برخورد تحکمی را نمی‌پذیرند و ما برای دفاع از دین باید با ادبیات جوان‌ها با آنها صحبت کنیم. اینکه می‌بینید منبر و سخنان بعضی روحانیان با استقبال جوان‌ها روبه‌رو شده است به شیوه‌های ارتباطی و نحوه سخن‌گفتنشان بازمی‌گردد. جوان‌ها دین‌گریز نیستند اگر شیوه‌های جدید را به کار ببریم اتفاقاً از دین استقبال می‌کنند. قلم به دستان مذهبی ما هم باید از تفکرات خود تنزل کرده و با جوان‌های امروز به شیوه گفتوگو و تعامل ارتباط برقرار کنند.
شما دغدغه جوان‌ترها را دارید و در همه کتاب‌هایتان به نوعی تلاش می‌کنید جوان امروز را با دین آشتی دهید، چقدر خودتان را موفق می‌دانید و چه قدر نیاز است که بقیه نویسندگان وارد این عرصه شوند؟
من ادعایی ندارم که خیلی موفق بوده‌ام اما در حدی که بازخورد کارهایم به من منتقل شده می‌توانم بگویم ناموفق هم نبوده‌ام. ببینید! مشکل اینجاست که حوزه شبهات دینی هم خیلی وسیع و پراکنده است و هم تنوع و تفاوت دارد. علاوه بر این حوزه مخاطبان نیز خیلی جورواجور است که نمی‌توان با یک قضاوت کلی گفت موفق یا ناموفق بوده‌ایم اما آنچه به نظر می‌رسد اینکه در این حوزه‌ها کار خیلی کم شده و کارهایی هم که شده با سبک و سیاق جوان‌پسندانه کمتر بوده است که جا دارد همه آنهایی که دستی بر آتش دارند مردانه کمر همت ببندند و طرحی نو دراندازند.