بدون ترديد و به‌طور تحقيقي، «روزه» با اين مشخصات خاص (يك ماه در سال آن هم در ماه مبارك رمضان)، از طلوع فجر تا مغرب، خودداري از خوردن و آشاميدن و نزديكي كردن، پاك و مطهر بودن و... آن هم با قصد قربت و براي امتثال امر مولي و خدا، از مختصات «امت اسلامي» و ويژه مسلمانان است.
اگر چه آيه شريفه مي‌فرمايد: يا ايها‌الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذين من قبلكم لعلكم تتقون. 1 اي كساني كه ايمان آورده‌ايد بر شما روزه واجب شد. كما اينكه بر امت‌هاي پيش از شما واجب شده بود. شايد و باشد (در اثر روزه‌داري) از گناه نمودن خودداري كنيد. (و با تقوي شويد).
ولي يقينا آنچه كه با شرايط و ضوابط و رعايت احكام خاص براي مسلمانان نوشته و واجب شده، براي ديگر امت‌هاي قبلي نبوده است. بلكه منظور اصل روزه است و مطمئنا در تعداد روزها، كيفيت و شرايط آن (كه در كتب فقهي و رساله‌هاي عمليه به‌طور مبسوط عنوان شده است) آنگونه كه براي مسلمانان تشريع شده، با ديگر طوايف حتي پيروان اديان آسماني متفاوت است. برخي طوايف غيرالهي از جمله هندوها براي برآورده شدن نيازهايشان، حل شدن مشكل‌شان يا جهت رضايت و خشنودي بت‌هايي كه مي‌پرستند با نذر يا بدون نذر روزه مي‌گيرند يا برخي پيروان اديان الهي(غير از مسلمانان) روزه‌شان در بعضي از روزهاي سال آن هم، به نخوردن گوشت است.
و اما ببينيم علت وجوب صوم، صيام يا روزه چيست؟ در ارتباط با علت وجوب روزه در اسلام يا «فلسفه روزه»، دلايل و موارد مختلفي بیان شده و آن دلايل و عوامل عديده را مي‌توان از متن روايات معصومين(ع) دريافت. در اين رابطه روايتي زيبا از امام صادق(ع) را براي اطلاع خوانندگان گرامي و جوياي حقيقت درج و تقديم مي‌كنيم. روايت اينگونه است: «اما العله في الصيام ليستوي به الغني و الفقير، و ذلك لان الغني لم يكن ليجد مس الجوع، فيرحم الفقير، لان الغني كلما اراد شيئا قدر عليه، فاراد الله عز و جل ان يستوي بين خلقه و ان يذيق الغني مس الجوع و الالم، ليرق علي الضعيف و يرحم الجائع». 2
اما علت (تشريع) روزه اين است كه به سبب آن غني و فقير مساوي گردند و اين براي خاطر آن است كه غني (خود به خود و در حالت عادي) آنگونه نيست كه احساس گرسنگي نموده، پس در اثر اين احساس به فقير و كم‌چيز ترحم كند. براي اينكه غني و شخص برخوردار هر زمان كه چيزي از امور مادي را بخواهد، به تهيه آن چيز قادر است. پس خداي عز وجل اراده فرموده( با وجوب روزه) بين بندگانش تساوي برقرار کند. و اينكه غني (در اثر روزه‌داري) گرسنگي، درد و سختي را احساس كند براي خاطر اينكه، قلبش نسبت به ضعفاي جامعه رقت پيدا كرده و به گرسنگان ترحم كند. (پس صوم يا روزه را بر بندگانش واجب فرمود). بنابراين يكي از علت‌هاي تشريع روزه، ايجاد تساوي (يا يكسان کردن) بين اغنيا و فقرا در جامعه است. همانگونه كه براي ايجاد تساوي (يا يكسان کردن) بين اقشار مختلف نه‌تنها فقير و غني بلكه حاكم و رعيت و مسؤولان و مردم، ايستادن در صف واحد نماز جماعت و فرق نداشتن و مقدم نبودن شخصي صاحب مال يا مقام، بر ديگري است يا براي كم كردن فاصله طبقاتي بين اقشار جامعه و اخذ حقوق محرومان از اغنيا، در اسلام؛ واجبات مالي همچون خمس و زكات وضع شده كه هم موجب تقرب و تزكيه زكات يا خمس‌دهنده ميشود و هم ضعفا به حقوق خود رسيده و گامي در جهت كم کردن فاصله‌هاي طبقاتي و ايجاد عدالت بر داشته شده و شكاف‌ها را به هر مقدار ممكن پر مي‌کند. از طرفي باعث كاهش عقده‌هاي رواني فقرا يا خود كم‌بيني و نيز كم شدن يا از بين بردن برتري بيني اغنيا نسبت به فقرا ميشود. كداميك از مكاتب اقتصادي يا ايدئولوژيك چنين ابتكار و قدرتي را داراست؟ پس: «الاسلام يعلو و لايعلي عليه»، يعني اسلام برتر است و چيزي برتر و بالاتر از آن نيست. در اينجا مناسب است در ارتباط با این حديث يادي از بيانات استاد شهيد علامه مرتضي مطهري داشته باشيم. وي چنين مي‌گويد:
«حدیثی داریم که در فقه هم به آن استناد میکنند. پیغمبر اکرم فرمود: «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه» یعنی اسلام علو و برتری پیدا میکند، غلبه پیدا میکند و چیزی بر اسلام پیروز نمیشود و غلبه پیدا نمیکند. این حدیث از آن احادیثی است که هر گروهی از علمای اسلام با یک دید به آن نگریسته و نوعی استنباط کردهاند و در واقع از آن جملههای متشابه پیغمبر است، به این معنی که از «جوامع الکلم» پیغمبر است، یعنی یک لفظ است به جای چند معنی. توضیح اینکه علمای فقه که از دید فقهی به هر چیزی نگاه میکنند، از این حدیث چنین استنباط کردهاند که در مقررات اجتماعی اسلام هیچ قانونی که نتیجه آن این باشد که غیر‌مسلمان بر مسلمان برتری پیدا کند وجود ندارد و اسلام چنین قانونی را امضا نمیکند. برای مثال آیا در جامعه اسلامی، یک نفر از اهل ذمه (مانند یهودیان و مسیحیان و احیانا زرتشتیان) میتواند در حال و شأنی قرار بگیرد که او حاکم باشد و یک مسلمان محکوم و مثلا یک بنده مسلمان را در اختیار خودش بگیرد؟
فقها میگویند: «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه»، یعنی دست اسلام همیشه باید بالا باشد، اسلام دست پایین را هرگز نمیپذیرد و از این اصل احکامی را استنباط میکنند. متکلمین که از جنبه دیگری به مسائل نگاه میکنند و به این حدیث از دید کلامی نگریستهاند (متکلم، سر و کارش با منطق و استدلال و بحث و محاجه است)، میگویند: «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه»، یعنی منطق اسلام بر هر منطق دیگری برتری دارد. آنجا که منطق‌ها و استدلال‌ها با یکدیگر مواجه میشوند، در عرصه استدلال‌ها و در میدان احتجاج‌ها و در سرزمین منطق‌ها منطق اسلام بر هر منطق دیگری برتری و غلبه دارد. این، دید و بعد دیگری از این حدیث است. آنها که از دید اجتماعی به این حدیث نگاه کردهاند، مساله را به شکل دیگری طرح میکنند، میگویند: «الاسلام یعلو و لایعلی علیه»، یعنی در جریان عمل برتری با اسلام است، چرا؟ برای اینکه قانون اسلام از هر قانون دیگری بر نیازهای بشر منطبق‌تر است و لذا راه خودش را عملا بهتر باز میکند».3
پس مكتب اسلام، مكتبي است قوي، محكم، متين، جامع و مانع، سربلند و راست قامت و با حكمت. زيرا شارع آن عليم، حكيم و خبير است. مسلمانان نيز بايد راست قامتان تاريخ باشند و سرآمد اقوام، طوايف و پيروان دیگر اديان.
يكي ديگر از علت‌هاي وجوب روزه، تثبيت اخلاص براي شخص روزه‌دار است كه مساله مهمي است. انسان با اندكي دقت در مي‌يابد كه براي به‌جا آوردن همه واجبات به نوعي آن عمل، ظهور و بروز پيدا كرده و آشكار ميشود. مثلا نماز، حج، جهاد، خمس، زكات و... ولي درباره روزه اينگونه نيست. شخص روزه‌دار، روزه‌اش را براي خدا مي‌گيرد و كسي جز خود او و خداوند نمي‌داند آن شخص (صائم) روزه است و اجر و پاداش‌اش را نيز از خدا مي‌گيرد. مگر نه اينكه حديثي قدسي مي‌فرمايد: «الصوم لي و انا اجزي به» روزه براي من است و من خود اجر و پاداش آن را مي‌دهم. و اين معناي تمرين و تثبيت اخلاص است.
روايت از حضرت زهرا سلام الله عليهاست آنجا كه فلسفه احكام را بيان مي‌كند وقتي به علت تشريع «صوم» مي‌رسد چه زيبا و دلنشين و بسيار معنادار و حكيمانه مي‌فرمايد: «فرض الله الصيام تثبيتا للاخلاص»4 يعني خداوند روزه را براي اينكه اخلاص در انسان تثبيت شود، واجب گردانيد.
از ديگرعوامل وجوب روزه را با استفاده از روايتي از امام باقر(ع) بیان و درج مي‌كنيم. روايت اين چنين است: «الصيام والحج تسكين القلوب». 5 به جاي آوردن روزه و حج موجب تسكين و آرامش قلب‌هاست.
و در روايتي ديگر از رسول خدا(ص) فلسفه روزه بريده شدن رگ‌هاي شهوت و بردن و زدودن سرمستي از انسان عنوان شده است. اينك به متن روايت توجه مي‌كنيم:
رسول الله اعظم چنين می‌فرمايد: «عليكم بالصوم فانه محسمه للعروق و مذهبه للاشر»6. بر شما باد به روزه گرفتن، كه آن
رگ‌ها(ي شهوت) را مي‌بٌرد و سرمستي را مي‌برد. بنابراين در اين نوشتار حداقل 4 عامل يا علت را براي تشريع روزه يا فلسفه آن از جانب و نگاه شارع مقدس بيان كرديم:
1- تساوي يا يكساني اغنيا و فقرا
2- تثبيت اخلاص در انسان
3- تسكين قلوب و آرامش دل‌ها
4- بريده شدن(تضعيف) رگ‌هاي شهوت و بردن سرمستي از انسان.
با تامل در علل و عوامل مذكور دخيل در وجوب روزه، پي به جنبه‌هاي اجتماعي، اقتصادي، رواني و روحي در واجب شدن اين امر مهم و انسان‌ساز اسلام مي‌بريم. بي‌شك هم با استفاده و استناد به ديگر آيات و روايات و نيز به‌طور تجربي در زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي انسان‌ها، مي‌توان به اثرات و پيامد‌هاي مثبت و سازنده و معجزه‌آساي روزه و روزه‌داري از جمله بهداشت جسمي پي برد. و از اين وسيله در كاهش بحران‌هاي روحي و رواني، تقويت جنبه‌هاي معنوي و انساني، تضعيف جنبه‌هاي حيواني و شهواني و نيز مبارزه و كاهش یا نابودي نابهنجاري‌ها و بزهكاري‌هاي اجتماعي و ايجاد آرامش و سكون دل‌ها و رفتن به سوي جامعه‌اي متعادل سود جست.
1- سوره بقره، آيه 183
2- ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج5، ص 465 به نقل از بحار و من لا يحضره الفقيه
3- شهيد مطهري، حماسه حسيني ج1، ص 201-196
4- ري شهري، ميزان الحكمه، ج5، ص 466، به نقل از بحار
5- همان، ج5، ص 466، به نقل از بحار
6- همان، ج5، ص 466، به نقل از كنزالعمال