نقاشی خیالی‌سازی یا به تعبیری همان قهوه‌خانه‌ای در دوره‌های گذشته تا به امروز یکی از مهم‌ترین هنرهای ایرانی به شمار می‌رود. مضامین رزمی و مذهبی ملهم از کتاب ارزنده‌ای چون شاهنامه همواره زیرساخت‌های این نوع نقاشی را تشکیل داده است. اگرچه طی سال‌های اخیر با از بین رفتن قهوه‌خانه‌ها، نقاشی خیالی‌سازی نیز به تدریج رخت بست و جای خود را از قهوه‌خانه که در گذشته به نوعی پاتوق و مامن عموم مردم بوده به موزه‌ها داده است.
از واقعه کربلا تا افسانه‌های ایران‌زمین
آنهایی که با این نوع نقاشی آشنایی دارند آن را به
2 دسته نقاشی‌های مذهبی و غیرمذهبی تقسیم کرده‌اند طوری که در نقاشی‌های مذهبی، هنرمندان این حیطه سعی کرده‌اند همواره به ارائه آثاری از چهره ائمه و صحنه نبردهای آنها بویژه واقعه عظیم کربلا بپردازند. نقاشی‌های غیرمذهبی در وادی نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز عموما به آثاری اطلاق می‌شود که هنرمندان به تصویر کردن افسانه‌های ایران‌زمین و داستان‌هایی از شاهنامه پرداخته‌اند. البته ناگفته نماند که نقاشی خیالی‌سازی در برهه‌ای از زمان یعنی در زمان مشروطه از این 2 بخش موضوعی نیز خارج شد و به سمت و سوی مفاهیم اجتماعی و سیاسی پیش رفت تا جایی که در آثار برخی از نقاشان این مکتب، اندیشه‌های میهن‌پرستی و آزادیخواهی جنبش مشروطه به خوبی مشهود است و می‌توان گفت نقاشان این مکتب در آن برهه توانستند به یمن قلم و بوم و انگشتان توانمند خود سهم زیادی در بیداری مردم جامعه وقت ایفا کنند.
انگشتان پینه‌بسته استادان
اگرچه امروز از نسل نقاشان قهوه‌خانه‌ای جز تعداد انگشت‌شماری باقی نمانده‌اند و به همین تعداد اندک نیز به آن شکلی که باید توجه نمی‌شود. در واقع نقاشان قهوه‌خانه‌ای که امروز در گوشه و کنار این شهر زندگی می‌کنند با انگشتان پینه‌بسته و شناسنامه‌ای که حکایت از طولانی بودن عمر و تجربه‌ای گرانسنگ در پشت سر دارد، همچنان بی‌ادعا و چشمداشت هنوز به تصویر کردن پرده‌هایی از حکایت‌های شاهنامه یا حکایت‌های قرآنی می‌پردازند.
100 اثر از 100 هنرمند
در روزهای اخیر و به طور مشخص از 28 تیرماه، برنامه «هنر ماه» در موزه هنرهای دینی امام علی(ع) یکصد نقاشی قهوه‌خانه‌ای را به معرض نمایش مخاطبان گذاشته است. «هنر ماه» به تعبیر برگزارکنندگان، رویدادی است که به شکل ماهانه و با هدف پیوند هنر و مردم و همین‌طور احیای هنرهای سنتی ایران با حمایت سازمان فرهنگی- هنری شهرداری تهران و مرکزیت باغ‌موزه هنرهای ایرانی برگزار می‌شود. در کنار نمایش آثار نقاشان قهوه‌خانه‌ای،کارگاه‌های تخصصی نیز زیر نظر استادانی چون محمدرضا حمیدی و محمد فراهانی نیز برپا شده و طی روزهای گذشته، مرشد ولی‌الله ترابی و محسن میرزاعلی نیز در این نمایشگاه به پرده‌خوانی و نقالی پرداخته‌اند تا شاید بتوان از رهگذر انجام چنین کارهایی بار دیگر این هنر فراموش شده را زنده کرد و از جنبه‌های آیینی آن که در گذشته بیشتر از امروز کاربرد داشت، استفاده کرد.
نقاشی مهجور
با سیدجعفر بنی‌هاشمی، مدیر موزه هنرهای دینی امام علی(ع) درباره کم و کیف نمایشگاه حاضر در موزه به صحبت می‌نشینم. او درباره این نمایشگاه معتقد است: بخشی از آثار نقاشان قهوه‌خانه‌ای که امروز در این نمایشگاه به چشم می‌خورد از گنجینه موزه و بخشی دیگر متعلق به آرشیو مجموعه‌داران خصوصی است. به نظر می‌رسد در شرایط کنونی که قهوه‌خانه‌ها از بین رفته و جای خود را به کافی‌شاپ‌ها داده‌اند یا تنها مبدل به مکان‌هایی برای نوشیدن چای شده‌اند، نقاشی قهوه‌خانه‌ای کاربرد خود را از دست داده در عین اینکه هنر نقالی نیز در مقایسه با گذشته کمرنگ شده است. این در حالی است که نقالی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای از گذشته دارای پیوند طولانی با یکدیگر بوده‌اند و نقاشان این عرصه بر اساس نقالی‌هایی که در قهوه‌خانه‌ها توسط مرشدان انجام می‌شده به ارائه اثر می‌پرداختند.
احیای هنر کهن
مدیر موزه هنرهای دینی امام علی(ع) در پاسخ به این سوال که راهکاری که می‌توان برای احیای دوباره این هنر کهن ارائه کرد چیست نیز می‌گوید: طبعا موزه‌ها در درجه نخست وظیفه دارند نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای که در گنجینه موزه وجود دارد را به معرض نمایش عمومی بگذارند تا از این رهگذر، مخاطبان بتوانند با این هنر ارزنده آشنا شوند. شاید از این طریق بتوان به تحریک ذائقه مخاطبان پرداخت و امیدوار بود که این آثار به خانه مردم راه پیدا کند. افرادی که برای بازدید از این نمایشگاه می‌آیند طبعا مخاطبان خاص هستند. در مواقعی هم بازدیدکنندگان خارجی دیگر مخاطبان و دوستداران این آثار را تشکیل داده‌اند اما در مجموع طیف بازدیدکنندگان موزه را کسانی تشکیل می‌دهند که نسبت به نقاشی قهوه‌خانه‌ای شناخت و اشراف کافی داشته باشند.
در محاق فراموشی
خاطرم هست چند سال پیش زمان حیات احمد خلیلی، یکی از نقاشان بازمانده نقاشی قهوه‌خانه‌ای به سراغش رفتم و به گفت‌وگو با او درباره این نوع نقاشی نشستم. او از همان زمان هم معتقد بود از بدو پیدایش نقاشی قهوه‌خانه‌ای در ایران، تعداد اندکی از هنرمندان به این رشته رو آوردند و به فعالیت پرداختند اما به مرور زمان و با مدرنیزه شدن دنیای ما، نقاشی قهوه‌خانه‌ای که در سال‌های قبل رشد چشمگیری در ایران داشت، از رونق افتاد و به تدریج در محاق فراموشی قرار گرفت. از سال‌ها پیش، شاگردان پیشکسوتان این هنر تصمیم گرفتند به نوعی از خط سیر پیشینیان خود برنگشته و راه آنها را ادامه دهند. این گروه از هنرمندان که به نوعی قسم‌خوردگان این شاخه هنرهای تجسمی محسوب می‌شدند، هرگز در اندیشه ابداع روش یا شیوه‌های نوتری نیفتادند و نخواستند از خط سیر استادانی چون «قوللر» و «مدبر»، روش‌های مدرنیزه‌تری را به نقاشی قهوه‌خانه‌ای تزریق کنند تا بلکه این نوع از نقاشی نیز در ایران بتواند مطابق با خواسته‌های مخاطبان پیش رود.
یک دست صدا ندارد
احمد خلیلی یکی از مدرسان این وادی بود که اعتقاد داشت: من به عنوان یک نقاش قهوه‌خانه‌ای که سال‌هاست در این رشته فعالیت کرده‌ام، همواره خواستار به وجود آوردن یک روش ابداعی در این زمینه بوده‌ام اما عملا به من ثابت شده است که یک دست صدا ندارد و این حرکت هنری تنها با یک نقاش، ثمر نمی‌بخشد. اگر واقع‌بینانه به این امر نگاه کنیم، به خوبی درمی‌یابیم که نقاشی قهوه‌خانه‌ای «خیالی‌سازی» نیز مانند دیگر هنرها، با گذشت زمان، محتاج تحولی بزرگ بود که البته همان‌طور که گفتم، این مهم هرگز محقق نشد. شاید به این خاطر که نقاشی قهوه‌خانه‌ای از اماکن آکادمیک مثل دانشگاه‌ها به دور بود و نتوانست طیف مشتاقان خود را از پشت میز و نیمکت‌های دانشگاه و به شکل آکادمیک کسب کند. به این خاطر در جوامع امروزی از این نوع نقاشی همواره به عنوان یک هنر سنتی یاد می‌شود و در همه این سال‌ها که از عمر پرافتخار این رشته می‌گذرد، هیچ پیشرفتی در زمینه نوگرایی موضوعی به وجود نیامده است.
نگاه محبت‌آمیز دولت به نقاشی قهوه‌خانه‌ای
استاد خلیلی در پاسخ به این پرسش که به عنوان یک پیشکسوت چه راهکاری برای سوق دادن این نوع نقاشی به سمت دنیای مدرنیزه پیشنهاد می‌کنید، گفته بود: مسلما گشوده شدن همه درهای بسته به سوی این هنر می‌تواند تاثیرات جدی در پررنگ کردن آن داشته باشد. اگر ارگان‌هایی چون موزه هنرهای معاصر و دیگر ارگان‌های دولتی به نقاشی قهوه‌خانه‌ای به چشم محبت نگاه کنند، این نوع از نقاشی نیز می‌تواند مثل مجسمه‌سازی و انواع نقاشی‌های ما یک سیر صعودی را طی کرده و جایی در دنیای مدرنیزه امروزه برای خود باز کند. من سال‌هاست به تدریس این نقاشی می‌پردازم و شاگردان فراوانی دارم، بنابراین سعی کرده‌ام در این راستا به یک نوع تبادل دست یابم، به این شکل که من به عنوان یک مدرس باقدمت، تجربیات خود را در اختیار شاگردانم بگذارم و آنها نیز ایده‌های نوگرایانه‌تر که با شرایط مدرنیزه امروز تطابق دارد، به من بدهند تا بتوانیم اثری شایسته و مطلوب ارائه دهیم.
حاصل تلاش چند نسل
در نمایشگاه حاضر، هنرمندانی چون حسین همدانی با اثر «مجلس دراویش»، عباس بلوکی‌فر «رستم و اشکبوس»، «بارگاه فریدون» و «کشته شدن سیاوش»، محمد فراهانی «تولد سهراب»، احمد خلیلی «مراسم عروسی»، حسین قوللرآغاسی «زمین خوردن رستم به دست سهراب»، «گذر سیاوش از آتش» و «شکار بهرام گور»، محمد مدبر «مجلس فغفور چین»، احمد خلیلی «قهوه‌خانه»، محمد فراهانی «قهوه‌خانه»، حسن اسماعیل‌زاده «کشته شدن دیو سفید به دست رستم» و... حضور دارند، همچنین در کنار این آثار، نقاشی‌های دیگری از فتح‌الله قوللرآغاسی، عنایت‌الله روغن‌چی، میرزا حسن، علی الوندهمدانی، حسین همدانی، یدالله عدالتجو، میرزا اسکندر، محمد حمیدی، حسین منفردی، علی‌اکبر لرنی، عبدالله مصور، محمد صانعی و... به چشم می‌خورد. این نمایشگاه تا 28 مرداد‌ماه در موزه هنرهای دینی
امام علی (ع) ادامه دارد.