سعید سلطانی از جمله کارگردانانی است که او را بیشتر با ساخت سریال‌های موفق تلویزیونی چون «پس از باران»، «خانه‌ای در تاریکی»، «شکرانه» و... به یاد می‌‌آوریم. مجموعه «ستایش» تازه‌ترین اثر سلطانی است که هر هفته جمعه‌شب از شبکه 3 روی آنتن می‌رفت و با آغاز ماه رمضان قرار بود وقفه‌ای در پخش آن به وجود بیاید اما ناگاه بار دیگر در کنداکتور پخش شبکه 3 قرار گرفت تا شایعه عدم استقبال مخاطبان از مجموعه‌های امسال ماه رمضان جدی‌تر شود. از سرگیری پخش «ستایش» بهانه‌ای است برای بازخوانی دیدگاه‌های کارگردان این مجموعه. این سریال از زمان پخش تاکنون با اقبال خوبی از سوی مخاطبان سیما مواجه بوده است. این در حالی است که برخی معتقدند «ستایش» مضمونی بسیار تلخ دارد. آنچه در ادامه می‌‌خوانید گفت‌وگوی سایت «خبرآنلاین» با کارگردان این مجموعه است.
***
مدتی قبل بود که معاون سیما تولید آثار تلخ در تلویزیون را ممنوع کرد. پخش سریال «ستایش» که به‌زعم عده‌ای سریال تلخی است و به‌زعم عده‌ای دیگر (از جمله آقای ضرغامی) فقط یک ملودرام اجتماعی است، حرف و حدیث‌های زیادی را به دنبال داشت. آیا قبول دارید «ستایش» سریال تلخی است؟
ابتدا لازم می‌‌دانم درباره داستان‌هایی که مضمونی تلخ دارند، صحبت کنم. شاید بتوان این‌طور توضیح داد که سریال‌های تلخ درباره مضامینی هستند که به نوعی سیاهنمایی میکنند یا قصدشان این است که واقعیات را از همه جهات نبینند. شاید گزاره «سریال تلخ» درباره چنین آثاری مصداق داشته باشد و معنی پیدا کند اما درباره مجموعه «ستایش» ما کل روایت داستان را بر مبنای روایت واقعی از آدم‌های واقعی طراحی کردیم. تصورم این است که برای به وجود آوردن یک درام نیکی و بدی در کنار هم معنا پیدا می‌‌کند و به نظر من به صرف اینکه بخواهیم همه نکات مثبت یک داستان را نشان بدهیم این موضوع کمی سهل‌انگاری و ساده‌اندیشی است. در واقع یک درام از سیاه و سفیدها تشکیل شده و اگر سیاهی نباشد اندازه سفیدی معلوم نمی‌شود. بخش مهم این سریال به این موضوع می‌‌پردازد که نوعی امیدواری در آدم‌های داستان ما به چشم می‌خورد؛ چه در آدم‌هایی که وجوهات منفی آنها بیشتر از مثبتشان است و چه در آدم‌های مثبت. ما دائما این نگاه امیدوارانه را می‌‌‌بینیم. من فکر میکنم وجود چنین خصوصیتی است که مجموعه «ستایش» را برای مخاطبانش قابل تامل کرده و بیننده احساس قرابتی را با آدم‌های داستان احساس می‌‌کند.
اما فکر نمی‌کنید درام این قصه با مرگ بسیاری از پرسوناژها شکل گرفته‌است و همین موضوع «مرگ» داستان را تلخ‌تر می‌‌کند؟
اصلا مواجهه ما با مرگ بسیار واقعی و ساده است. مساله مرگ اتفاقی است که برای همه آدم‌ها می‌‌‌‌افتد و با زندگی روزمره‌شان عجین است. همه ما قطعا عزیزانی را از دست می‌‌دهیم یا داده‌ایم. این موضوع مانع از این نمی‌شود که زندگی روزمره را فراموش کنیم و نخواهیم زندگی کنیم. در واقع چینش نقاط تلخ و تاریک در داستان «ستایش» مقارن با اوضاع خوشایندی است که موجب تلطیف این ماجراها شده است. به عنوان مثال مرگ مادر ستایش و تولد نازگل. این اتفاقات کنار هم در فیلمنامه با دقت و هوشیاری قرار گرفت و حوادث طوری کنار هم گذاشته شد که زهر این واقعیت‌های تلخ داستان گرفته شود و برای مخاطب قابل درک باشد. در کل باید بگویم استفاده از عنصر مرگ به دلیل بالا بردن تاثیر رابطه کار و مخاطب نبود. مطرح کردن هر واقعیت اجتماعی در داستان بنا بر ضرورت و پیام اصلی ماجراست.
«ستایش» در دوره زمانی خاصی روایت میشود که چندان دور نیست. چه تمهیدی وجود داشت که این قصه در این دوره خاص روایت شود؟
غالبا در انتخاب کارها قبل از اینکه دوره زمانی خاصی را مدنظر قرار دهم، به قصه نگاه میکنم و البته درگیر شدن خودم با داستان. من بعد از خواندن بخش اول فیلمنامه «ستایش» که حدود 24 قسمت بود، به عنوان یک کارگردان با قصه درگیر شدم و احساس کردم این فیلمنامه چقدر هوشیارانه نوشته شده و تمایل داشتم هرچه زودتر این مجموعه را کارگردانی کنم، فارغ از اینکه در چه دوره‌ای روایت میشود.
به لحاظ ساخت لوکیشن‌های این مجموعه در این دوره زمانی خاص با محدودیت‌هایی روبه‌رو بودید؟
بله، متاسفانه آثار تاریخی به لحاظ لوکیشن برای گروه تولید همیشه مشکلاتی به همراه دارد بویژه وقتی فیلمبرداری تاریخ 20-10 سال گذشته باشد این ماجرا بسیار دشوار‌تر میشود. مثلا اگر فیلمی در زمان قاجار یا پهلوی ساخته شود، یک لوکیشن محدود به اسم شهرک غزالی داریم ولی حقیقتا چیزی از دهه 60 در تهران و شهرستان‌ها باقی نمانده است. همه چیز تغییرات ظاهری و زیربنایی کرده است حتی نوع لباس، ساختمان‌ها و خیابان‌بندی‌ها تغییر کرده و من از این حیث 30 سال گذشته را یک برزخ تاریخی می‌‌دانم. دلیلش هم این است که شما به عنوان کارگردان تکلیفتان با فضایی که داستان در آن روایت میشود، روشن نیست. مردم ما اینقدر از این تاریخ دور نشده‌اند که همه چیز یادشان رفته باشد. در مقابل همه چیز‌هایی که آن زمان وجود داشته در دسترس نیست که بتوانید مهیا کنید و کارتان را اجرا کنید. هرچه به تاریخ امروزمان نزدیک می‌‌‌شویم، ساخت مجموعه‌ها سخت‌تر میشود. در حقیقت در این دوره‌ای که سریال «ستایش» تعریف میشود، ما برای اجرا و نماهای خارجی واقعا با دردسر و سختی کار مواجه بودیم.
گمان میکنم ایده ساخت سریال «ستایش» به زمانی بازمی‌‌گردد که آقای ایرج قادری قرار بود این فیلم را کارگردانی کند و بعد آقای اصغر هاشمی و در نهایت شما. از آن زمان چه تغییری در کلیت فیلمنامه یا عوامل صورت گرفت؟
بله، بانی این کار ایرج قادری بود که شکل‌گیری اولیه فیلمنامه برعهده ایشان بود و انتخاب‌هایی هم برای عوامل صورت گرفته بود که متاسفانه ایشان نتوانستند این کار را ادامه دهند. آقای اصغر هاشمی کار را شروع کردند، چند ماهی زحمت کشیدند و ایشان هم متاسفانه به دلایلی نتوانستند کار را ادامه بدهند و از طرف شبکه، من به‌عنوان ادامه‌دهنده کار انتخاب شدم. زمانی که به این کار اضافه شدم بخش زیادی از شخصیت‌های این مجموعه انتخاب شده بودند، بازیگرانی مثل آقای ارجمند، پاکدل، سلوکی، کبریتی و خانم تیرانداز و با مراجعه به فیلمنامه فهمیدم انتخاب بازیگران به دقت انجام شده است و اگر خودم میخواستم انتخابی انجام دهم شاید بهتر از این نبود، بنابراین بنده با همین بازیگران شروع کردم و کار را ادامه دادم و بعد دوستانی که اضافه شدند بر مبنای نوع تجربه و ظرفیت کاری که داشتند انتخاب‌ها صورت گرفت و خوشبختانه ترکیب خوبی از بازیگران سینما، تلویزیون و تئاتر در این مجموعه حضور دارند.
در مجموعه «ستایش» با طیفی از بازیگران باتجربه و کسانی که تجربه کمی در بازیگری داشتند روبه‌رو بودید. این موضوع کار را برای شما سخت‌تر نمی‌کرد؟
خوشبختانه یا متاسفانه ما یک دستورالعمل مشخص نداریم و هر کارگردان بسته به نوع تجربه، نوع نگاه، ظرفیت بازیگران و عواملش نوع و روش کارش را انتخاب می‌‌کند. خوشبختانه ما در «ستایش» از طیف بازیگران برجسته تا بازیگران تازه‌کار را داشتیم که کار با هر کدام از آنها روشی داشت. درباره آقای ارجمند نوع گفت‌و‌گوهای ما برای اجرای نقش ایشان نوع دیگری بود. آقای ارجمند پر از انرژی، ایده و تجربه بود. مبنای اصلی ما فیلمنامه بود و وقتی درباره چگونگی اجرای نقش به تفاهم می‌‌رسیدیم همان اجرا می‌‌شد. درباره بقیه بازیگران مبنای کار ما فیلمنامه بود و بر مبنای توانایی بازیگران از آنها اجرای مناسبی را میخواستم. چیزی که درباره مجموعه «ستایش» باید بگویم این است که تفاهم و ترکیب بازیگران برجسته و بازیگرانی که خاستگاه آنها تئاتر بود و آنهایی که تازه‌کار بودند، این ترکیب بسیار منسجم را ساخت و با تفاهم کامل در این زمان طولانی کنار هم قرار گرفتند. حالا نتیجه کار به گونه‌ای شده که بسیاری از مخاطبان به این موضوع اشاره میکنند که مجموعه به لحاظ اجرا در مقام بازیگری کار قابل توجه و قابل دفاعی است. من به عنوان کارگردان تصورم این است که کارگردان خوب کارگردانی است که اجازه می‌‌دهد آدم‌ها بر مبنای آن دستورالعمل کلی که فیلمنامه است کارشان را انجام دهند.
در مجموعه «ستایش» برخلاف کارهای پیشینتان از سکانس- پلان‌های طولانی کمتر اثری دیده میشود. این موضوع دلیل خاصی داشت؟
بله، تا پیش از این دوستان به شوخی یا جدی می‌‌گفتند تو سکانس- پلان زیر 7 یا 8 دقیقه نمی‌گرفتی، چرا «ستایش» مثل کارهای قبلی تو نیست؟ باید بگویم این دستوری است که فیلمنامه «ستایش» به من داد و من آن را اجرا کردم و آن اجرا چیزی است که شبیه هیچ‌کدام از کارهای من نیست.
زمان تصویربرداری از نقش اول کارتان نرگس محمدی که بیشترین بار درام مجموعه را متحمل میشود در اجرای نقش چه می‌‌خواستید؟
همه تلاشم این بود که خودش باشد. نرگس محمدی به عنوان یک بازیگر جوان، پتانسیل، ظرفیت و استعدادی که دارد، دارای یک هوشمندی است و در واقع خودش را می‌‌تواند به نقش نزدیک کند. فکر میکنم نوع بازی خانم محمدی در طول کار خودش متر خوبی است برای اتفاقی که به عنوان بازیگر برایش رخ داده است. از نخستین پلانی که از ایشان گرفتیم تا آخرین پلان سطح و نوع بازی او فرق زیادی کرده و بهتر شده و این اتفاق باید می‌افتاد. ما برای نقش ستایش گزینه‌های متنوعی داشتیم، ولی زمانی که خانم محمدی معرفی شد، معصومیتی در چهره و شخصیتش بود که در نهایت برای این نقش انتخاب شد. آن معصومیت گزاره اصلی شخصیت ستایش است.
در طول کار فیلمنامه تغییر کرد؟
در این کار با پرسوناژهای زیادی روبه‌رو بودیم. در اجرا کمی تغییر اعمال شد اما من تابع فیلمنامه بودم و کاملا آن را اجرا کردم. کار در تلویزیون با سینما متفاوت است. در سینما شما برای خلاقیت‌های لحظه‌ای فرصت دارید چون در نهایت با 60 سکانس روبه‌رو هستید اما وقتی با 2 هزار دقیقه روبه‌رو باشید، هوشمندانه نیست که به عنوان کارگردان دست به تغییرات لحظه‌ای بزنید، چرا که وحدت کلی داستان به هم می‌ریزد.
مجموعه «ستایش» چه جایگاهی در کارنامه هنری شما خواهد داشت؟
به نظر من کیفیت به هیچ‌وجه اتفاقی نیست. اگر کاری خوب است تمام عوامل در کیفیت خوب اثر سهیم بوده‌اند و انتخاب‌های درستی صورت گرفته است .«ستایش» کاری است که می‌توانم به عنوان یک نقطه درخشان در کارنامه هنری‌ام به آن نگاه کنم و خوشحالم مخاطبان هم با این کار ارتباط برقرار کرده‌ا‌‌ند.