بنیاد ادبیات داستانی در زمان محسن پرویز، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تشکیل شد و بعد از رفتن پرویز از معاونت، این بنیاد که به دبیری محمود سالاری اداره می‌شد دچار رکود شد. دامنه این رکود تا جایی ادامه پیدا کرد که تا پیش از سال 89، اینجا و آنجا خبرهایی مبنی بر منحل شدن این بنیاد به طور کامل نیز شنیده شد. امروز بنیاد ادبیات داستانی همچنان برپاست اما هنوز خط‌مشی آن به آن شکلی که از جانب اهالی قلم انتظار می‌رود، مشخص نشده است. این بنیاد فقط منحل نشده اما نه مدیری دارد و نه اینکه اعضای جدید آن بعد از استعفای محمود سالاری و کسانی چون جهانگیر خسروشاهی و علی آقاغفار تعیین شده‌اند. اگرچه طی ماه‌های گذشته، بهمن دری، معاون فعلی فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که بعد از محسن پرویز جایگزین شده است، منوچهر اکبری، احمد شاکری، احمد وزیری و... را به عنوان اعضای جدید بنیاد مشخص کرده است. اما بنیاد ادبیات داستانی به‌رغم وعده‌های دری، همچنان بدون مدیر و متولی مانده است. به تازگی نیز تنی چند از اعضای هیات امنای بنیاد ادبیات داستانی پیشنهاد مدیرعاملی این بنیاد را رد کرده‌اند که مجتبی رحماندوست و احمد شاکری از این جمله بوده‌اند و هریک مشغله‌های کاری را دلیلی برای نپذیرفتن این امر دانسته‌اند. نگارنده در این گزارش ضمن نشستن پای صحبت تنی چند از نویسندگان با آنها درباره ماهیت و نقش بنیادی چون بنیاد ادبیات داستانی به گفت‌وگو نشسته است.
درصدد رقابت با ناشران خصوصی نبودیم
محمود سالاری، رئیس اسبق بنیاد ادبیات داستانی نخستین کسی است که درباره عملکردهای بنیاد طی سال‌های اخیر تا به امروز می‌گوید: تا زمانی که در بنیاد ادبیات داستانی مستقر بودیم همواره با بحث راه‌اندازی و اخذ مجوز درگیر بودیم اما متاسفانه تا این لحظه نیز مجوزی برای فعالیت بنیاد صورت نگرفته است. حتی در صحبت‌هایی که طی روزهای گذشته با محسن پرویز، معاون اسبق فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی داشتم نیز چنین مبحثی را مطرح کردم. بی‌تردید تا زمانی که بحث دریافت مجوز برای بنیاد قطعی نشود، نمی‌توان درباره فعالیت‌های آتی بنیاد اظهارنظر کرد. اگرچه ما در سال‌های گذشته عملکردهایی از جمله برپایی کارگاه‌های آموزشی، نشست‌های تخصصی برای نویسندگان و. . . انجام داده‌ایم اما هرگز درصدد این نبوده‌ایم که با انتشار کتاب نویسندگان پیشکسوت با ناشران خصوصی رقابت کنیم بلکه تصور ما از شکل‌گیری بنیادی چون بنیاد ادبیات داستانی اهدافی برای ارتقای سطح ادبی کشور بوده است. ما قصد داشتیم از رهگذر تاسیس این بنیاد به بذرپاشی و استعدادیابی بپردازیم و البته توانستیم تا حدود زیادی با راه‌اندازی کارگاه‌های آموزشی به این امر جامه عمل بپوشانیم.
در بنیاد به جریان‌ها و سبک‌های ادبی توجه می‌شد
سالاری به این مساله اشاره می‌کند که در بنیاد ادبیات داستانی همواره 3 بخش مقدماتی، متوسط و عالی راه‌اندازی شد و ادامه می‌دهد: در بخش مقدماتی به تدریس اصول داستانی و آموزش ژانرهای ادبی پرداختیم و در بخش عالی نیز سعی کردیم جریان‌ها و سبک‌های ادبی را مورد بررسی قرار دهیم، بنابراین می‌توان گفت کار ما هرگز در سال‌های گذشته ویترینی نبوده اما متاسفانه از آنجا که همیشه در حوزه فرهنگ مشکل تمرکززدایی داشته‌ایم، نتوانسته‌ایم در این زمینه موفق باشیم و به آن شکلی که باید در زمینه شهرستان‌ها فعالیت کنیم، زیرا این مساله احتیاج به تلاش گسترده و همکاری‌های فراوان دارد. به بیان ساده‌تر، بنیاد ادبیات داستانی تنها به یک ثبت کردن محدود نمی‌شود؛ مباحثی چون تامین بودجه و اعتبارات و از همه مهم‌تر مجوز لازم است تا این بنیاد را به فرجام دلخواه برساند. البته لازم است در این میان به بیان یک نکته نیز بپردازم و آن اینکه برخی به اشتباه فکر می‌کنند بنیاد ادبیات داستانی شکل گرفته تا قیم نویسندگان باشد که این مساله صحت ندارد و همان‌طور که اشاره کردم هدف بنیاد تنها پرورش استعدادها در بستری مناسب بوده است.
بودن بنیاد از نبودنش مهم‌تر است
فیروز زنوزی‌جلالی یکی از نویسندگانی است که به نسبت دیگر نویسندگان معاصر با بنیاد ادبیات داستانی و عملکردهای آن طی سال‌های گذشته آشنایی بیشتری داشته است. او درباره بنیاد می‌گوید: نفس شکل‌گیری بنیاد ادبیات داستانی به خودی خود خوب است، مشروط بر آنکه این بنیاد فعال شود زیرا تا جایی که می‌دانم در حال حاضر معلق است و کارآیی چندانی ندارد. به نظر می‌رسد محمود سالاری، دبیر بنیاد طی سال‌های اخیر به نوبه خود تلاش‌هایی برای پیشبرد این بنیاد انجام داده که البته محقق شدن برخی از آنها تا امروز به تعویق افتاده است. به هر حال تصور می‌کنم، بودن چنین بنیادی بی‌تردید از نبودن آن مهم‌تر است زیرا بنیاد در گذشته اتفاقات خوشی را برای نویسندگان رقم می‌زد که مهم‌ترین آنها جمع کردن نویسندگان از هر جناح و طیف دور یکدیگر و همین‌طور مهیا کردن برنامه‌های سفر بود؛ همین سفرها موجب مفارقت نویسندگان با همدیگر می‌شد و اگر تداوم می‌یافت، می‌توانست برآیند مطلوب‌تری داشته باشد.
مفارقتی که سوءتفاهم می‌آورد
زنوزی به این مساله اشاره می‌کند که دوری نویسندگان از یکدیگر موجب بروز پاره‌ای سوءتفاهم‌ها می‌شود، از این رو ادامه می‌دهد: من بر این باورم که بنیاد ادبیات داستانی باید به سبک و سیاق خود عمل کند و پیش از هر چیز محمل و کانونی برای اهالی قلم به شمار رود. تنها در این صورت است که می‌توان به ادامه حیات مفید بنیاد امیدوار بود و در عین حال همان‌طور که اشاره کردم، فعالیت‌های بنیاد باید از سر گرفته شود و تغییراتی در عملکرد بنیاد که موجب رکود آن نیز شده ایجاد شود. این مساله نیز بستگی به این دارد که در درجه نخست، برنامه‌های بنیاد برای نویسندگان تعریف و مشخص شود. با وجود اینکه عملکرد بنیاد طی سال‌های اخیر راضی‌کننده بوده اما تا زمانی که بنیاد فعال نشود، نمی‌توان به آن شکلی که باید درباره‌اش سخن‌پراکنی کرد. اگرچه در این مدت خود من به شخصه شناخت چندانی از اعضای هیات بنیاد ادبیات داستانی نداشتم اما همین‌قدر می‌دانم که افرادی چون محمود سالاری، قاسمعلی فراست و... سعی کردند تا جایی که این امکان وجود دارد ارتباط نزدیکی میان اهل قلم برگزار کنند و امیدوارم چراغ این بنیاد در راستای اهداف گذشته همچنان روشن باقی بماند.
مشکلات نویسندگان مرتفع شود
احمد بیگدلی دیگر نویسنده‌ای است که با او درباره بنیاد ادبیات داستانی به صحبت می‌نشینیم. او هم حرف‌های جالب توجهی در این زمینه دارد و با تاکید بر اینکه این بنیاد را به درستی نمی‌شناسد و با شرح وظایف آن آشنا نیست، تصریح می‌کند: بنیاد ادبیات داستانی که قاعدتا باید همه نویسندگان را تحت پوشش خود قرار دهد هرگز طی این سال‌ها به این شکل عمل نکرده و لااقل در معرض دید نویسنده‌ای چون من که در نجف‌آباد اصفهان یعنی جایی در این مملکت زندگی می‌کنم، نگذاشته است که به نظر می‌رسد این می‌تواند یکی از مشکلات جدی چنین بنیادی باشد. تصور می‌کنم بنیادهایی از این دست می‌توانند علاوه بر اینکه قائم به شخص یا ارگان خاصی باشند به مرتفع کردن مشکلات نویسندگان بپردازند و موجبات تعامل میان خودشان و نویسندگان را فراهم کنند. از او می‌پرسم راهکاری که در این زمینه ارائه می‌کند چیست، در پاسخ می‌گوید: آنچه مسلم است اینکه هیاتی باید به چنین بنیادهایی نظارت کامل داشته باشد، ضمن اینکه توجه داشته باشیم بنیادهایی از این دست نباید تنها جنبه دولتی داشته باشند بلکه اگر اعضای آن نویسندگان باشند و به دست خود نویسندگان گردانده شود، می‌توان شاهد نتایج بهتری بود اما متاسفانه تجربه ثابت کرده است که هر وقت دولت در NGOهای هنری یا ادبی مداخله می‌کند، خواسته- ناخواسته با خود ضوابطی می‌آورد که در عملکردهای آن NGO تاثیر جالبی نمی‌گذارد.
نفس نویسندگی کار انفرادی است
اما از آنجا که در یک گزارش همه نظرات با یکدیگر همخوانی و تشابه ندارند، شهریار عباسی، دیگر نویسنده معاصر با اشاره به اینکه ذات نویسنده متعلق به بنیادها و NGOها نیست و در حالت آزادانه به خلق اثر می‌پردازد، می‌گوید: مساله‌ای که وجود دارد این است که به طور کلی ادبیات به‌رغم هنرهایی چون سینما، تئاتر و... انفرادی است، یعنی خود نویسنده در خلوت خویش به نوشتن می‌پردازد اما وقتی بخواهیم به ایجاد یک جهش بپردازیم یا سر و سامانی به اوضاع ادبیات خاصه ادبیات داستانی بدهیم، می‌توانیم به وجود بنیادهای ادبی امیدوار باشیم، اگرچه وجود بنیادهایی برای ادبیات داستانی در ایران هرگز با تجربه‌های خوشایندی همراه نبوده است. دلیلش هم این است که با شکل‌گیری این بنیادها، پای دولت به میان می‌آید یا این مقوله سمت و سوی سیاسی شدن پیدا می‌کند.
فضای ادبیات مسموم است
وی می‌افزاید: نکته دیگری که وجود دارد این است که ما در همه عرصه‌ها هنرمند وابسته داریم یعنی در سینما، موسیقی و تئاتر چنین مساله‌ای به چشم می‌خورد، در حالی که درباره نویسنده اساسا چنین اتفاقی نمی‌افتد. بنابراین بنیادهایی مانند بنیاد ادبیات داستانی که بنده اطلاع چندانی هم از ماهیت و نحوه کارکرد آن ندارم بیشتر جنبه دولتی یا شبه‌خصوصی به خود می‌گیرد. من به عنوان یک نویسنده ترجیح می‌دهم به شکل مستقل کار کنم تا اینکه با بنیادها و NGOها سر و کار داشته باشم. شاید به خاطر همین مساله که گفتم ادبیات یک مبحث انفرادی است. البته اگر بنیادها برای تشویق نویسندگان به وجود بیایند مسلما خوب است اما وقتی می‌بینم در حال حاضر فضای ادبیات مسموم است و بیشتر بر غرض‌ورزی و نقدهای نادرست استوار شده است، در این صورت ما شاهد یک جور خاله‌بازی در برخی بنیادهای ادبی هستیم که الزاما دولتی هم نیستند و متاسفانه برخی از آنها خصوصی است.
نگاهی سازنده به بنیاد داشته باشیم
اما احمد شاکری که در حال حاضر یکی از اعضای هیات امنای دوره جدید بنیاد ادبیات داستانی به شمار می‌رود نظر دیگری دارد. او ضمن اینکه بنیاد ادبیات داستانی را یکی از فعال‌ترین بنیادها طی سال‌های گذشته قلمداد می‌کند، می‌گوید: ما باید در درجه اول سعی کنیم به چنین بنیادی نگاهی سازنده داشته باشیم. اگرچه پیشینه بنیاد حکایت از آن دارد که هم هیات امنا و دست‌اندرکاران بنیاد و هم نویسندگان طی سال‌های گذشته دارای چنین نگاهی بوده‌اند. نظر شخصی من بر این استوار است که پاره‌ای از این نگاه‌های سازنده می‌تواند به متعادل‌سازی عملکردهای بنیاد نیز منجر شود. از زمان تاسیس این بنیاد تا به امروز همواره رابطه مستقیمی میان این نگاه‌های سازنده و ترکیب هیات بنیاد وجود داشته است.
اسمش را دخالت نمی‌گذارم
فرصت را مغتنم می‌شمارم و از او درباره اینکه آیا حضور ارگانی چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به طور مستقیم یا غیرمستقیم در بنیاد ادبیات داستانی ضرورت دارد یا بهتر است اداره این بنیاد به دست نویسندگان باشد، می‌پرسم. شاکری در پاسخ می‌گوید: من اسم این مساله را دخالت دولت نمی‌گذارم بلکه نام تعامل به آن می‌دهم. بنیاد ادبیات داستانی از ابتدا بر پایه اساسنامه‌ای که بر آن نوشته استوار بوده و اهداف، بودجه و سیاستگذاری‌های آن به طور کامل مشخص بوده است. پس من به حضور دولت در چنین بنیادی تعامل می‌گویم. در عین حال تصور می‌کنم بحث دولتی و خصوصی شدن ادبیات باید از طریق رسانه‌ها مورد بررسی قرار بگیرد و از این منظر به تنویر افکار نیز کمک کند. سابقه نشان داده آنچه همواره عامل تفرقه در ادبیات ما بوده، جریانات روشنفکری بوده است. این بحث را با شاکری مطرح می‌کنم که چرا بنیاد طی سال‌های گذشته به آن شکلی که باید در تجمیع نویسندگان نقشی ایفا نکرده است. شاکری تصریح می‌کند: ببینید، لزوما جمع نشدن همه نویسندگان در مکانی چون بنیاد و بی‌خبری تعدادی از آنها از وجود و عملکرد چنین بنیادی دلیل بر کم‌کاری بنیاد نمی‌شود. برنامه‌هایی مانند انتشار آثار برگزیده، برگزاری همایش به فراخور مناسبت‌ها، برپایی کارگاه‌ها و همین‌طور راه‌اندازی نشریات، بانک اطلاعات نویسندگان و... از جمله برنامه‌هایی بوده که بنیاد طی سال‌های گذشته به آن مبادرت ورزیده است. روی این اصل فکر می‌کنم اظهار بی‌اطلاعی برخی از نویسندگان از وجود بنیاد دلایل دیگری دارد. تا جایی که به خاطر دارم، بنیاد ادبیات داستانی از زمان شکل‌گیری تا امروز نگاهی رو به جلو داشته و می‌خواهد در جهت سیاست‌های کلان حوزه ادبیات، گام‌های جدی بردارد.
برنامه‌های آتی بنیاد تشریح می‌شود
عضو هیات امنای دور جدید بنیاد ادبیات داستانی درباره برنامه‌های آتی بنیاد نیز می‌گوید: هیات مدیره در آینده نزدیک به تشریح برنامه‌های بنیاد می‌پردازند، ضمن اینکه در حال حاضر مقداری برنامه‌ریزی‌های جدید نیز انجام شده که البته هیچ‌یک از آنها خارج از سیاستگذاری‌های بنیاد نخواهد بود. در حال حاضر 2 گزینه به جای محمود سالاری از سوی بهمن دری معرفی شده که بی‌تردید با تاملات دقیق‌تر در ماه‌های آینده، نام گزینه نهایی منتشر می‌شود.
به ادبیات داستانی حرمت بیشتری داده شود
نویسنده رمان «شاه بی‌شین» را شاید بتوان آخرین نویسنده این گزارش دانست که در این ارتباط به سراغش رفته‌ایم. محمدکاظم مزینانی پیش از هر چیز این نکته را اذعان می‌کند که شناختی از بنیاد ادبیات داستانی ندارد و تاکنون نیز ارتباطی با این بنیاد نداشته است. او در پاسخ به این سوال که اصولا وظیفه بنیادهایی مانند بنیاد ادبیات داستانی در قبال یک نویسنده چه می‌تواند باشد، می‌گوید: من هیچگاه ضرورت شکل‌گیری چنین بنیادهایی را حس نکرده‌ام. البته این را می‌دانم که وجود چنین بنیادهایی قطعا بر پایه تشویق نویسندگان و جاافتادن مقوله ادبیات داستانی در دل جشنواره‌ها و جایزه‌هاست. یا شاید عمده کاری که بتوان آن را رسالت بنیادها دانست، حرمت دادن به مبحث ادبیات داستانی بوده است. به نظر می‌رسد اگر آن بالانس و توازن وجود داشته باشد، می‌توانیم به تداوم NGOهای ادبی امیدوار باشیم. البته در ایران این مساله جواب نداده اما من بر این باورم که نویسنده مستقل از هر ارگان و نهادی کار می‌کند، زیرا نویسنده، بخشنامه‌ای نبوده و نیست و نمی‌شود به آن فرم داد؛ مگر تعدادی از نویسندگان گلخانه‌ای که در فضای خاصی رشد و شروع به فعالیت می‌کنند. در هر صورت، نویسنده مستقل است و در حوزه استقلال است که این باروری شکل می‌گیرد و به خلق یک اثر ناب منجر می‌شود.