سیدمحمد طباطبایی: تا همین چند وقت پیش از میان خاطرات اسرای آزاد شده ایرانی، تنها کتاب «مردی که خواب نمی‌دید»، خاطرات اسدالله خالدی، نوشته مرحوم داوود بختیاری‌دانشور برایم جالب می‌نمود. از میان خاطرات روزهای اسارت رزمندگان ایرانی در اردوگاه‌های عراقی تنها این کتاب بود که خواندن را برایم لذتبخش می‌کرد و مرا سرشوق می‌آورد. این البته نه به معنی جذاب نبودن خاطرات آزادمردان آزاده باشد که بیشتر نظر به ضعف نوشتاری و ادبی کتاب‌های این حوزه دارد که شاید دلیل اصلی آن را بتوان در جوان بودن این شاخه از ادبیات مقاومت جست‌وجو کرد. واقعیت این است که خاطرات اسارت هنوز هم در ادبیات مقاومت ما چندان جایی باز نکرده است که باید آن را غفلت مسؤولان و نویسندگان دانست. این غفلت را حتی می‌توان در مهم‌ترین رویداد سالانه ادبیات دفاع مقدس که همان جشنواره کتاب سال دفاع مقدس باشد هم ملاحظه کرد، چه اینکه تا دوره دوازدهم این جشنواره، بخشی برای ارزیابی کتاب‌های خاطرات اسارت در نظر گرفته نشده بود و بعد از گذشت این همه سال، در دوره سیزدهم، مسؤولان جشنواره به فکر اضافه کردن بخشی با این عنوان افتادند که خب آن را باید به فال نیک گرفت. بخشی که 2 کتاب «آوازهای نخوانده» از ساسان ناطق و «شن‌های سرخ تکریت» از عبدالامیر افشین‌پور (این کتاب به تازگی تجدیدچاپ شده است) را به عنوان برگزیده معرفی کرد اما این همه موجب نمی‌شود غفلت نویسندگان ادبیات دفاع مقدس از این حوزه را فراموش کرد. باید پذیرفت نویسندگان حوزه دفاع مقدس هم در این موضوع کم‌کار بوده‌اند. در این میان اما افرادی همچون سیدقاسم یاحسینی، ساسان ناطق، مرحوم داوود بختیاری‌دانشور و... در فهرست نویسندگانی قرار دارند که به این حوزه توجه داشته‌اند. به هر صورت، خوشبختانه این غفلت اما گویا پایان پذیرفته و در یکی، دو سال اخیر هم نویسندگان و هم مسؤولان حوزه ادبیات دفاع مقدس به این موضوع توجه بیشتری داشته‌اند. در همین چند ماه اخیر کتاب‌های متعددی در این حوزه منتشر شده که از آن میان می‌توان به 3 عنوان کتاب «ساعت 1:25 شب به وقت بغداد»، «یک وجب و چهار انگشت» و «اردیبهشتی دیگر» اشاره کرد. اگرچه شاید بتوان کتاب «شنام» را هم به نوعی در ردیف خاطرات اسارت قرار داد. بعضی از این کتاب‌ها چنان زیبا و جذاب است که به خواننده اجازه زمین گذاشتن کتاب را نمی‌دهد؛ جذابیتی که یاد و خاطره مرحوم داوود بختیاری‌دانشور و قلم زیبای او در کتاب «مردی که خواب نمی‌دید» را در ذهن زنده می‌کند. در کنار این کتاب‌ها اما باید منتظر کتاب «پایی که جا ماند» بود؛ کتابی که خاطرات سیدناصر حسینی‌پور از روزهای اسارتش را روایت می‌کند، خاطراتی که آنقدر تکان‌دهنده است که آدمی را دگرگون می‌کند.
روزهای سخت بغداد
«ساعت 1:25 شب به وقت بغداد» خاطرات اسير آزادشده ايراني، عادل خاني را دربر گرفته و اسماعیل امامی و مریم احدپور کار مصاحبه و تدوین آن را انجام داده‌اند. خواندن اين صفحات از زندگي عادل‌خاني واقعا تحمل مي‌خواهد. او در بخش‌هايي از خود و ما (و شايد عراقي‌هاي آن روز) مي‌پرسد: «اين همه وحشيگري چرا؟» و براي اين سوال چه پاسخي هست؟ با چه نگاهي مي‌توان اين سبعي‌گري‌ها را مورد تحليل و بررسي قرار داد. مي‌گويند روح جمعي بعضي اقوام بسيار خشن است و در طول تاريخ نشان داده‌اند اگر دسته‌جمعي عزم قتل و غارت كنند، حيوانيت‌شان را پاياني نيست. نمي‌توان نام اين اقوام را بیان كرد چرا كه حقيقت آن است كه نمي‌توان به مفهومي مثل «روح جمعي» استناد كرد. پس چه؟ آيا مي‌توان اين ددمنشي را در نوعي عذاب وجدان خلاصه كرد؟ عذاب وجدان از حمله بي‌عذر و بهانه به یک ملت و تماشاي استقامت از سوي ديگري؟ اينها همه هست و خود، همه چيز نيست. صحنه‌هايي از اين كتاب، با ديگر كتاب تازه منتشر شده در حوزه خاطرات اسارت مشابهت دارد؛ صحنه‌هاي شكنجه و وحشيگري عراقي‌ها.
فرار از اسارت با کمک مردم عراق
«اردیبهشتی دیگر»، خاطرات عبدالمجید خزایی، عنوان کتابی دیگر در این حوزه است؛ کتابی که مهناز فتاحی، نویسنده آن، نقطه اوج داستانش را فرار عبدالمجید خزایی از زندان سلیمانیه عراق به کمک مردم این کشور عنوان می‌کند. او می‌گوید: عبدالمجید خزایی توسط گروهک‌های ضدانقلاب اسیر و به عراق تحویل داده می‌شود و پس از یک سال اسارت در زندان‌های سلیمانیه کشور عراق موفق می‌شود فرار کند و به کمک کردهای عراقی به ایران بازگردد که خاطرات او از دوران اسارت و وقایع مربوط به فرار و بازگشتش در این کتاب روایت شده است. فتاحی درباره انتخاب نام کتابش تحت عنوان «اردیبهشتی دیگر» توضیح می‌دهد: عبدالمجید خزایی در یکی از روزهای اردیبهشت متولد شده که این تاریخ با زمان فرار وی از زندان سلیمانیه عراق و بازگشتش به خاک ایران مصادف شده که به همین منظور نام کتاب را «اردیبهشتی دیگر» نهادم تا تولدی دوباره از یک آزاده را مطرح کنم. «اردیبهشتی دیگر» روایتی خطی دارد و نویسنده در این کتاب سعی کرده به گذشته بازگردد و تاریخ خاطرات خزایی را از کودکی تا پایان اسارتش به قلم درآورده و مخاطب را با تک‌تک مراحل زندگی وی آشنا کند. او حتی اوج داستان را به همان ترتیب روایت آورده و انتخاب آن را به مخاطب واگذار کرده است. بر همین اساس به هیچ عنوان بازگشت به عقب را در داستان استفاده نکرده تا به گفته خودش «نثر داستان را روان‌تر از آنچه تصور می‌شود، نشان دهد». قسمت جالب در خاطرات عبدالمجید خزایی زمانی است که مردم عراق به آزادی یک اسیر ایرانی کمک می‌کنند. خاطرات این کتاب حاصل ۱۳ ساعت مصاحبه با خزایی است که پس از 7 بار ویرایش کامل شده است.
در کربلای گیلان چه گذشت؟
«یک وجب و چهار انگشت» کتاب دیگری از حوزه خاطرات اسارت است که خاطرات عظیم حقی را دربر می‌گیرد. «یک وجب و چهار انگشت» کودکی را به تصویر می‌کشد که مثل همه مردم روستای انزلی‌محله، با سختی‌های زندگی دست و پنجه نرم کرده است؛ نوجوانی که انقلاب را از دریچه کوچک شهر کوچک خود نگریسته، جوانی که با جعل امضای پدر، سر از جبهه‌های جنگ درآورده و سرانجام عملیات، جراحت، اسارت و فاتحه‌هایی که بر مزار بی‌جنازه‌اش خوانده می‌شود و در آخر او نظاره‌گر این صحنه‌هاست. این کتاب به قلم محمد پورحلم نگاشته شده است. عظیم حقی متولد کومله از توابع استان گیلان است. این کتاب که در 44 فصل تدوین شده و حاصل حدود ۳۰ جلسه مصاحبه 2 ساعته با عظیم حقی است به زندگی راوی از روز تولد او تا پایان دوران اسارتش می‌پردازد. «یک وجب و چهار انگشت» به زبان محاوره و با لحن شخص مصاحبه‌شونده نوشته شده و همین موجب جذابیت کتاب شده و سبب شده مخاطب با خاطرات ملموس‌تری مواجه شود. نویسنده حتی حرف‌های زندانبان عراقی را هم که به صورت فارسی حرف می‌زده و فارسی می‌دانسته به‌صورت محاوره آورده است. از طرف دیگر این کتاب از نظر مردم‌شناسی، بوم‌شناسی و جامعه‌شناسی هم حائز اهمیت است. با اطلاعاتی که بویژه در فصل اول کتاب آمده، مخاطب می‌تواند با طرز تفکر مردم در شهر کومله و روستای محل زندگی راوی آشنا شود. مثلا اینکه همشهریان حقی درباره انقلاب و شاه چه فکر می‌کردند یا اینکه مردم آنجا شکست خوردن شاه و پیروزی انقلاب را محال می‌دانستند یا زنان شالیزار که برای درو می‌رفتند چه آوازهای می‌خواندند.
در «یک وجب و چهار انگشت»، گذشته از فصل اول کتاب که مربوط به خود گیلان و شالیزار است و برای گیلانی‌ها یک حس نوستالژیک پدید می‌آورد، خاطرات مربوط به عملیات کربلای ۲ را باید نقطه اوج این کتاب دانست؛ عملیاتی که در آن تیپ قدس گیلان قلع و قمع می‌شود و از یک گردان تنها 3-2 نفر زخمی بازگشتند و بر این اساس می‌توان گفت عملیات کربلای ۲، کربلای گیلان بوده است اما جای دیگری هم از این کتاب جذابیت زیادی دارد؛ آنجا که عظیم حقی از اسارت بازمی‌گردد و روی دوش مردم به سمت بهشت‌زهرا(س) می‌رود و بالای قبر خودش می‌رسد چرا که او جزو رزمندگان مفقودالاثر بوده و صلیب سرخ اطلاعی از زنده بودن او اعلام نکرده بوده است؛ برای این رزمنده مردم قبری به یادبود بنا کرده بودند.