در تاریخ معاصر ایران و از آغاز ورود جریان روشنفکری به عنوان یك پدیده نامأنوس و جدید تا امروز، می‌توان 4 موج روشنفکری را برشمرد: موج اول كه در دوران مشروطه شكل گرفت. موج دوم كه پس از مشروطه و در دوران پهلوی اول پدید آمد. موج سوم كه مربوط به دوره پهلوی دوم است و موج چهارم كه به سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بازمی‌گردد و تا امروز هم ادامه دارد.
موج اول: روشنفکری در دوران مشروطه
تجزیه و تحلیل مقوله روشنفکری در ایران نیازمند توجه به فرهنگ و محیطی است كه این جریان در آن پدید آمده و شكل گرفته است. لازمه شناخت و سنجش سلامت هر پدیده سیاسی‌ـ اجتماعی، شناخت فرهنگ و محیط شكل‌دهنده آن است لذا برای تحلیل پدیده روشنفکری در ایران باید به خاستگاه این پدیده توجه كرد.
جریان روشنفکری در ایران از تحولات اجتماعی عصر مشروطه آغاز شد. واژه روشنفکری به معنی «انتلكتوئل» واژه‌ای است كه در بستر تحولات جامعه غربی شكل گرفت. طبعا این مفهوم، ویژگی‌ها و برداشت‌ها و رویكردهای نظری خاصی را در برداشت كه كاملا بین این واژه و محیط شكل‌گیری آن انس و الفت و همگونی ایجاد كرده بود. این واژه در دیگر جوامع نفوذ و رشد کرد و كوشید تا خود را به باورهای محیط مقصد تحمیل كند؛ باورهایی كه مخاطب اصلی این تحول اندیشه‌ای به حساب می‌آمدند یعنی باورهای نخبگان.
بنابراین و از این منظر، فرهنگ حاكم بر جریان روشنفکری فرهنگی غربی همواره با ویژگی‌ها و خصوصیات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دیگر جنبه‌های شكل‌دهنده به آن همراه است. واژه «روشنفکری» با بار معنایی و مفهوم غربی آن، واژه‌ای است كه در قلمرو فرهنگی غرب و در جامعه غربی شكل گرفته است و محیط غرب با سابقه و دیرینه ویژه خود در پیدایش آن مؤثر بوده است. البته این مساله با اهدافی مهم و كلیدی رخ داده است كه یكی از مهم‌ترین آنها، خروج جامعه غرب از بن‌بست فرهنگی یا قیام علیه اندیشه‌های ارتجاعی حاكم بر آن جامعه بوده است.
این واژه و این جریان فكری در كشورهای دیگر نیز توسعه یافت و نفوذ كرد. در جامعه ما هم از همان آغاز حضور، جریانهای روشنفکری بویژه در جنبش‌های اجتماعی ایران رشد یافت و طبیعی بود كه این جریان با چالش و مقاومت مواجه شود زیرا به دلیل مختصات و ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی ما، كاملا روشن است كه روشنفکری با همه ابعاد غربی آن نمی‌تواند در فرهنگ و محیط ما منشتر شده و رشد كند. از طرف دیگر، محیط و جامعه ایران محیطی است كه باید با مختصات و چارچوب ویژه خودش تعریف و تبیین شود و پذیرای نخبگان و روشنفكران بومی از جنس فضای مخصوص خودش باشد.
در اینجا باید باز تصریح كنيم ، جریانهای فكری و فرهنگی با محیط تولیدشان نسبت دارند. این نكته همان حلقه مفقوده‌ای است كه اگر مورد توجه قرار گیرد، مشخص می‌شود چرا جریانهای روشنفکری در ایران غیرطبیعی و بیمارگونه پا به عرصه وجود گذاشتند. این بیماری هم بعد ظاهری را دربر می‌گیرد و هم بعد فكری و اندیشه‌ای را. مانند انسانی كه هم جسمش بیمار است و هم روح و روانش در نتیجه نمی‌تواند عامل سلامتی و سعادتخواهی و فضیلت‌پروری در جامعه باشد.
در دوران مشروطیت، جریان روشنفکری با شعار تجددخواهی، سازندگی و تحول از جنس غربی شدن وارد جامعه ما شد كه طبیعتا باید برای همبستگی و همگرایی بین اندیشه و عمل حركت می‌كرد اما جامعه را به سوی واگرایی و از هم گسیختگی سوق داد زیرا اصولا با فرهنگ و محیط این جامعه بیگانه بود. طبعا این جریان برای جامعه غربی یك فرصت بود ولی برای جامعه ما تبدیل به یك تهدید شد. فرصتی كه جریان روشنفکری برای غرب پدید آورد، این بود كه وقتی این جریان به جامعه ما وارد شد، آن انسجام درونی اندیشه‌های تحول‌ساز را از مسیر اصیل و واقعی خودش خارج كرد و ما نتیجه آن را در انقلاب مشروطه می‌بینیم. در واقع انقلاب مشروطه مظهر مصداقی این قضیه است؛ یك حركت مردمی با مدیریت نخبگان و اندیشمندان برای رهایی و نجات که در این حركت به لحاظ مبنایی و اندیشه‌ای و فكری روشنفکری غربی با همان مضامین و افكار و اندیشه‌ها مداخله میكند و آن را از اصل اصیل خودش منحرف میكند.
تلقی از واژه روشنفکری در ایران، بیمارگونه شكل گرفت و پا به عرصه وجود گذاشت. به همین سبب بود كه فرآیندهای شكل‌گیری روشنفکری در جامعه ما، فرآیندهایی ناسالم، غیراصیل و نامأنوس بود كه فرهنگ و ویژگی‌ها و مختصات خودش را داشت. طبیعتا این روشنفکری چون خود بیمار بود، جامعه را هم مبتلا كرد و مانند یك بیماری واگیردار و خطرناك، همه حوزه‌های جسمانی و روحانی، اندیشه‌ای و عملی، فردی و جمعی و راهبردی و كاربردی جامعه را مبتلا كرد و به سوی انحطاط پیش برد. در دوران مشروطه چنین اتفاقی افتاد.
نكته مهم این است كه وقتی دیدگاه روشنفکران عصر مشروطه را مطالعه و بررسی می‌كنیم، می‌بینیم كه انقلاب مشروطه از منظر آنها تولید و احیای هویتی بوده كه حیات و پویایی آن را در اتصال به تمدن و فرهنگ غرب می‌دانسته‌اند. این یك خطا و یك بیماری بزرگ است كه انسان تلاش كند هویت خود را در غیر جست‌وجو كند. با این وضع جریان روشنفكری ایران وارد موج دوم و عصر پهلوی اول می‌شود و همان اشتباه دوران مشروطه دوباره تكرار می‌شود.
موج دوم و سوم: دوران پهلوی
موج دوم ورود روشنفکری به ایران در دوره پهلوی اول است و موج سوم آن نیز در دوره پهلوی دوم واقع است. در موج دوم كه پس از مشروطه رخ داد، روشنفکری از حیطه و تسلط جریانهای صرفا طبقاتی غرب خارج شد و وارد بسترهای مردمی شد. غرب برای تسلط بر این بستر نیز استراتژی‌هایی را تبیین كرد اما در اینجا دیگر حاشیه امنی وجود نداشت و شكل‌گیری روشنفکری برای غرب پراكنده شد و دیگر متمركز نبود. در این عصر كه همزمان با دوره سلطنت رضاخان است، تلاطم‌هایی را در حوزه روشنفکری مشاهده می‌كنیم. در مرحله سوم اما میان موج روشنفکری و نگاه به سلطنت و پهلویت با همه مختصات آن، یك پارادوكس ایجاد شد. همین پارادوكس یك طیف روشنفکری جدیدی را سازماندهی كرد كه در 3 عرصه قابل بررسی است:
الف-
روشنفکری غربگرا كه دائما در تلاش برای حفظ وضع موجود است.
ب-
روشنفکری مخالف با غربگرایی اما دارای رویكرد غیربومی مثل چپ‌ها و ماركسیست‌ها
پ
- روشنفکری بومی با گرایش به مردم و جامعه.
طیف روشنفکری بومی با گرایش زیادی كه به مردم و جامعه پیدا كرد، در جریان انقلاب اسلامی نیز نقش مهم و مفیدی را ایفا كرد. در واقع موج سوم كه در دوران پهلوی دوم واقع شد، ادامه روند تعامل همین 3 عرصه است. البته روشنفکری در دوران پهلوی جای بحث و تحلیل بیشتری دارد كه در اینجا به همین مقدار بسنده می‌كنیم.
موج چهارم: روشنفکری پس از انقلاب اسلامی
موج چهارم روشنفکری كه موضوع اصلی بحث ما نیز هست، پس از انقلاب اسلامی پدید آمد. این موج در 2 قالب شكل گرفت؛ طیف روشنفکر مردمی كه مأنوس با انقلاب و جامعه ایران بود و طیف دومی كه علیه انقلاب و اصالت آن به اجماع رسید. ما امروز همچنان تعارض بین این دو جریان را مشاهده می‌كنیم.
در واقع پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یك جریان از روشنفکران جذب مردم و انقلاب شدند و به‌تدریج تلاش كردند كه حوزه روشنفکری را بومی كنند. با اینكه روشنفکری یك پدیده وارداتی غربی بود اما این گروه كوشیدند این پدیده و این خصیصه را در روشنفکری بومی ایرانی مستحیل كنند. البته روشن است كه وقتی یك پدیده‌ای از یك فرهنگ خاص، در فرهنگ و مكتب دیگری استحاله شود، دیگر آن مورد قبلی به حساب نمی‌آید و به عبارتی تبدیل می‌شود به یك جریان فكری دیگر با مختصات و ویژگی‌های دیگر.
گروه دوم روشنفکران پس از انقلاب اسلامی، گروهی بوده‌اند كه بر همان فرآیند رویارویی با فرهنگ و محیط ایرانی پافشاری و ایستادگی می‌كنند. رویارویی با فرهنگ و جامعه ایران هم یعنی رویارویی با انقلاب و خصایص اصیل اسلامی و ایرانی جامعه. به معنی دیگر، این گروه هنوز به غرب و ایجاد تحول از نوع غربی آن امید دارند. امروز و در اصطلاح جامعه‌شناسی، از اینگونه روشنفکری به عنوان اپوزیسیون یاد می‌كنند، یعنی خواهان براندازی و از بین بردن و اضحملال جامعه‌ای كه پس از انقلاب شكل گرفته است، هستند.
این 2 جریان بعد از پیروزی انقلاب هم به حركت خود ادامه داده‌اند و همچنان به جلو می‌روند. اینجانب معتقدم كه هرقدر انقلاب اسلامی به پیش برود، با توجه به وجود و حفظ اصالت‌های اسلامی- ایرانی و حاكمیت ارزش‌های بومی در جامعه ما، این شكاف بین دو حوزه روشنفکری بیشتر خواهد شد زیرا جریان دوم، خواهان مخالفت و ایستادگی در مسیر بومی شدن اندیشه‌ها، افكار، قابلیت‌ها و توانمندی‌های جامعه است. گفتنی است هر جا انحراف، آسیب یا ركودی می‌بینیم، زمانی است كه ما در عرصه تحولات، روشنفکرانی اقتباسگر و تقلیدگر داریم اما هر جا كه حركت به جلو و پویایی و نشاط را می‌بینیم، حضور روشنفکران و نخبگان خودی‌اندیش و بومی‌اندیش كاملا محسوس است.
امروز و با همه این تفاسیر، ما با شرایطی روبه‌رو هستیم كه به هر حال باید بكوشیم این وضع جامعه فكری و اندیشه‌ای كشور را مدیریت كنیم یعنی اصالت‌ها و بایدهای حوزه اصیل روشنفکری را تقویت كنیم و سره را از ناسره تشخیص دهیم و جدا كنیم. تحكیم رابطه میان روشنفکران با مردم، علاوه بر اینكه خاستگاه اصلی و پایگاه اجتماعی خیلی از آنها را شكل می‌دهد و تقویت میكند، خودآگاهی نسبت به شكل منفی روشنفکری در ایران را نیز تقویت خواهد كرد.
وقتی ما امروز صحبت از جنگ نرم و قدرت نرم در دنیا می‌كنیم، قطعا یكی از مهم‌ترین كارگزاران این عرصه همین روشنفکران هستند. باید با دقت و مراقبت عالمانه و نه احساسی و غیرعالمانه، برای مواجهه با آنها استراتژی مناسبی داشت. اگر این روند پیش برود، ما می‌توانیم در حوزه روشنفکری تحولات دقیقی را شاهد باشیم.
آینده ما در همین راستا، آینده‌ای است كه همبستگی و وحدت میان جریان روشنفکری با مردم و دیگر عرصه‌های مؤثر فكری جامعه مانند حوزه‌ها و دانشگاه‌ها می‌تواند جبهه‌ای بسیار محكم پدید آورد. اگر این‌طور باشد، رویارویی با طیف مخالف، یعنی غرب و روشنفکران غربگرای دگراندیش، مؤثرتر انجام می‌شود و آنها را در فرهنگ بومی و دینی حل خواهد كرد. این مقوله كه از چالش‌های آینده جامعه ما به حساب می‌آید، چالشی است كه به هر حال با آگاهی‌‌بخشی بویژه تاكید بر بحث علوم انسانی بومی و اسلامی باید برطرف شود.
ما به‌خوبی واقفیم جامعه ما جدای از علوم انسانی مولود انقلاب اسلامی است لذا این انسان باید به‌وسیله علوم انسانی كه توسط انقلاب اسلامی متحول شده، مورد بازتعریف قرار گیرد. درواقع انقلاب اسلامی باید علوم انسانی را متحول كند و جهت بدهد چرا كه موتور انقلاب اسلامی و دستاوردهای كلان آن در آینده وابسته به علوم انسانی است. انسان انقلاب اسلامی با انسان انقلاب فرانسه یا انگلیس یا بلژیك و... متفاوت است. این تفاوت‌ها را چه زمانی می‌توانیم آشكار كنیم؟ وجوه برتری‌ها یا آینده متاثر از این رویكرد فكری را چه زمانی می‌توانیم مشخص كنیم؟ زمانی كه علوم انسانی ما بتواند راه خودش را برود. چه كسانی می‌توانند این مطلب را جامه عمل بپوشانند؟ فكرهای سالم، دل‌سوز و اصیل دانشگاهی و حوزوی كه خاستگاه ایشان، همان خاستگاه‌های روشنفکری بومی و خودی است.
باید بكوشیم میان دوگانه‌هاي روشنفکری و بومی، روشنفکری و خودی، روشنفکری و اصالت‌خواهی و اصالت‌پروری، پیوندی درست و جدی برقرار كنیم. این مساله علاوه بر اینكه می‌تواند مبنای خوبی برای جاذبه و دافعه باشد، موجب می‌شود كه آن گروه از روشنفکران كه پس از مشاهده این همه حجت و نشانه، باز نمی‌خواهند از خواب غفلت بیدار شوند، سرانجام واقعیت را ببینند و به آن پی ببرند.
لذا موجب تاسف است كه پس از گذشت این همه سال و پس از این همه تجربه‌های تاریخی متفاوت، باز یك نفر پیدا شود و با گذاشتن عنوان روشنفکر بر خود، تاكید كند كه راه نجات ما پیروی از غرب است و اینكه دنباله‌روی از كشورهای بیگانه، ما را نجات خواهد داد. این ادبیات و نگاه، ادبیات و نگاه تازه‌ای نیست، بلكه همان نگاه و حرف كهنه و قدیمی و دورافتاده‌ای است كه در تاریخ ما بوده است. این پدیده نشانه خودناباوری و ناتوانی برخی افراد است و البته به هر حال باید مورد توجه قرار بگیرد.