ابزار لازم برای توسعه اقتصادی را سرمایه و انواع آن یعنی سرمایه انسانی، سرمایه فیزیکی و سرمایه اجتماعی تشکیل می‌دهد. امروز، الگوها و راهبردهای توسعه به گونه‌ای انتخاب می‌شوند که برای تامین هر 3 نوع سرمایه، هدفگذاری شده باشد.
از سوی دیگر انسان‌ها، به سبب اینکه نوع بشر با فطرت اجتماعی خلق شده، روحيه اجتماعی و همزیستی با دیگران دارند. این ضرورت مشوقی بوده تا از گذشته‌های دور افراد برای پیروزی بر مشکلات و نارسایی‌های روزمره خود از تشریک مساعی و همکاری با دیگران و روش‌های مبتنی بر تعاون کمک گیرند. دستیابی بهتر به اهداف کارگروهی و ارائه خدمات بهتر و منافع بیشتر به اعضا موجب پیشرفت و توسعه تفکر جمعی و کار گروهی و مشارکت می‌شود و فقدان آن باعث رکود و اضمحلال چنین پدیده‌ای در جامعه خواهد شد.
تعاون در اصل یاری رساندن و همکاری چند نفر است که دارای اهداف مشترک چون رفاه اجتماعی، توسعه، عدالت اجتماعی، تعالی ارزش‌های اخلاقی، جلوگیری از سودجویی مفرط و بهبود شرایط زندگی هستند.
با کمی ژرف نگری در اصول و اندیشه‌های تعاون و کارکردهای آن می‌توان دریافت که همواره بین توسعه تعاونی‌ها و گونه‌های مختلف سرمایه رابطه دو سویه وجود دارد. همانگونه که در راستای توسعه و تقویت تعاونی نیازمند سرمایه‌های زیادی از جمله سرمایه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی هستیم، گسترش شبکه‌های تعاونی نیز به تقویت سرمایه اجتماعی جوامع کمک می‌کند و بسترهای همکاری، همیاری و مشارکت در بین افراد جامعه را گسترش می‌دهد.
در سطح درونی تعاونی‌ها نیز تقویت سرمایه اجتماعی نقش محوری در ارتقای کیفی و بهره‌وری تعاونی‌ها بازی می‌کند که این امر باعث می‌شود اعتماد، انسجام، مشارکت، تعهد کاری و آگاهی اجتماعی اعضای تعاونی‌ها نهادینه شود.تعاونی‌ها مانند سایر انجمن‌های داوطلبانه مکان‌هایی هستند که بر اساس اعتماد شکل می‌گیرند، موجب تقویت اعتماد متقابل و ارزش‌های مشترک می‌شوند و هنر سازش، تحمل و همکاری و مشارکت را می‌آموزند. در سطح اجتماعی هم این تشکيلات پیوندهای مشترک و شبکه‌های اجتماعی تولید می‌کنند که موجب تقویت ارزش‌ها و هنجارهای مشترک شده و کل جامعه را به هم پیوند می‌دهد، زیرا مفاهیمی همچون اعتماد، همکاری و همیاری میان اعضای یک گروه یا جامعه شکل دهنده نظامی هدفمند هستند که باعث دستیابی به اهداف ارزشمند گروه می‌شود.
از این رو شناخت عوامل موثر در ارتقا یا تضعیف سرمایه اجتماعی و تنظیم رابطه این عناصر همچنین تقویت عناصر موجد سرمایه اجتماعی و مبارزه با عواملی که باعث فرسایش آن می‌شود می‌تواند به گسترش تعاون عمومی بین مردم کمک کرده و موجب افزایش عملکرد اجتماعی و اقتصادی افراد و جوامع شود.
در مقابل فرسایش سرمایه اجتماعی منجر به اختلال و پایین بودن میزان چگالی در روابط اجتماعی می‌شود. در شرایط وجود اختلال در رابطه‌ها، احترام متقابل اجتماعی کاهش می‌یابد. این وضع استحکام اجتماع را خدشه‌دار می‌کند و آسیب‌پذیری افراد را افزایش می‌دهد. نشانه‌های ضعف اعتماد و سست شدن نظام ارزشی و هنجاری که به افت سرمایه اجتماعی منجر می‌شود، بسیارند.
در جوامعی که رفتارهای خلاف قانون و میزان جرائم نقدی افزایش می‌یابد، نشانه‌هایی از هم‌گسیختگی نظام اخلاقی و فقر سرمایه اجتماعی بروز می‌کند، آمار چک‌های برگشتی افزایش می‌یابد، میزان وثیقه‌های معاملات بیشتر می‌شود و مغازه‌های محلی دیگر به مشتریان خود نسیه نمی‌دهند؛ اینها همگی نشانه روند رو به کاهش سرمایه اجتماعی است و زنگ خطری برای آینده کشور.
در چنین جوامعی مخازن مولد ذخیره‌ساز سرمایه اجتماعی یعنی آرمان‌های مشترک وفاق اجتماعی و ترجیح منافع جمعی بر منفعت‌جویی‌های فردی و احترام به ارزش‌های والای انسانی به تدریج کاهش یافته و سرمایه اجتماعی از زایندگی و جوشش فرو می‌ماند و جای خود را به فقدان احساس مسؤولیت نسبت به کار، شانه خالی کردن، بی‌اعتمادی، بهره‌کشی از دیگران، انزوا، خود بینی، خود خواهی، سطحی‌نگری، منفعت‌طلبی‌های آنی، بروز سرگشتگی‌ها، سرخوردگی‌ها و نابهنجاری‌ها خواهد داد که این ویژگی‌های منفی دورهای باطلی هستند که یکدیگر را تشدید می‌کنند.
به طور کلی وجود اعتماد برای همکاری و همیاری میان اعضای یک گروه یا جامعه موجب تشکیل نظامی هدفمند است که دستیابی به اهداف ارزشمند جمعی را فراهم می‌کند. با توجه به اهمیت وجود سرمایه اجتماعی در تداوم انسجام اجتماعی و نقشی که تعاونی‌ها در این زمینه بر عهده دارند، شناخت روش‌هایی که به تقویت سرمایه اجتماعی تعاونی‌ها به عنوان یکی از منافع بالقوه ایجاد انواع سرمایه بینجامد از اهمیت زیادی برخوردار است زیرا تقویت و ارتقای عناصر و منابع تشکیل دهنده یک پدیده و اصلاح رابطه بین این عناصر به تقویت آن مجموعه کمک می‌کند. در این میان صاحبنظران دانش مدیریت راه‌های مختلفی را برای ایجاد و توسعه سرمایه اجتماعی در سازمان توصیه کرده‌اند. برخی از این روش‌ها مربوط به سطح کلان و برخی به درون سازمان و سطح خرد مربوط می‌شوند که می‌توان آنها را به استقرار نظام مدیریت مشارکتی، پایبندی به اخلاقیات، احساس مسؤولیت اجتماعی، وحدت با جامعه، تلاش برای ایجاد اعتماد در سازمان، تاکید بر آموزش مداوم، چرخش مشاغل، افزایش رضایت شغلی کارکنان و حمایت از توسعه پایدار تقسیم‌بندی کرد.
*کارشناس تعاون