دکتررضا سراج* : حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، رهبر حکیم انقلاب اسلامی در دیدار مسؤولان، کارگزاران و جمعی از مدیران ارشد دستگاه‌های مختلف کشوری و لشکری، ضمن بیان نکاتی بسیار مهم در زمینه مسائل داخلی و خارجی، تلاش پیچیده و چندجانبه برای ایجاد اختلال در محاسبات مسؤولان و دستگاه‌های جمهوری اسلامی را مهم‌ترین هدف کنونی استکبار بویژه آمریکا خواندند و به موضوع مهم و راهبردی «محاسبه صحیح» و مبانی آن در اندیشه انقلاب اسلامی اشاره کرده و فرمودند: «جمهوری اسلامی بر مبنای عناصر اصلی محاسبات عقلانی خود یعنی «اعتماد به پروردگار و سنن آفرینش» و «شناخت دشمن و بی‌اعتمادی به او»، راه پرافتخار خود را با تکیه بر مردم، بهره‌گیری از تجربه‌ها و تلاش و مجاهدت پیگیر برای تحقق آرمان‌های ملت ادامه می‌دهد. رفتار آمریکا و قدرت‌های سلطه‌گر مانند رفتار شیطان است چرا که آنها همواره تلاش دارند با تهدید و تطمیع و بویژه با وعده‌هایی که هیچگاه به آنها عمل نمی‌کنند، کشورهای دیگر را مرعوب و تحت سلطه خود درآورند و شیطان نیز تلاش دارد با تهدید و تطمیع، دستگاه محاسباتی انسان را از کار بیندازد و او را دچار خطای در محاسبه کند. همه باید مراقب این خطر بزرگ باشند زیرا خطای در محاسبه باعث می‌شود اراده و توانایی‌های انسان درجهت تصمیم اشتباهی که اتخاذ می‌شود، عملاً به هدر رود. یکی از خطاهای بزرگ محاسباتی این است که انسان عوامل معنوی و سنت‌های الهی را نادیده بگیرد و فقط در چارچوب عوامل محسوس و صرفاً مادی محدود بماند. نگذارید دشمن با استفاده از تهدید و تطمیع در دستگاه محاسباتی شما اثر بگذارد».
معظم‌له در ادامه ناکارآمدیِ 2 ابزار اصلی دشمن یعنی «تهدید نظامی» و «تحریم» را باعث روی آوردن استکبار به ایجاد اختلال در نظام محاسباتی دستگاه‌ها و مقامات ایرانی برشمردند و تأکید کردند: «تحریم را باید با مجاهدت در باب اقتصاد مقاومتی خنثی کرد و تهدید نظامی نیز به علت مقرون به صرفه نبودن در حد تهدید لفظی باقی می‌ماند. دشمن می‌داند که جمهوری اسلامی اگر هدفی را بخواهد آنرا به دست می‌آورد، بنابراین درصدد است با ایجاد اختلال در نظام محاسباتی مسؤولان ایرانی، کاری کند که آنها اهداف مغایر با منافع آمریکا را در دستور کار قرار ندهند که این، همان جنگ نرم است که سال‌ها پیش بیان شد».
بر این اساس می‌توان نبرد محاسبات را سناریوی مهم و راهبردی نظام سلطه در مقابله با جمهوری اسلامی ایران دانست که در چند سال اخیر در دستور کار قرار گرفته است. در این نوشتار تلاش می‌شود ابعادی از پیدا و پنهان این سناریو مورد واکاوی قرار گیرد.
نبرد محاسبات، رهیافتی هوشمند از جنگ نرم ادراکی
رهبر معظم انقلاب اسلامی در تبیین اهداف دشمن در رهیافت اقتصادی از جنگ نرم، چنین توضیح می‌دهند: «در جنگ‌نرم و جنگ‌روانی - که جنگ‌روانی یکی از بخش‌های جنگ‌نرم است - هدف دشمن این است که محاسبات طرف مقابل را عوض کند.... برای او تنها راه، منحصر در این است که ملت ایران و مسؤولین ایران درنهایت به یک محاسبه‌ای برسند که احساس کنند ادامه این راه به صرفشان نیست. دشمن می‌خواهد این محاسبه را بر ذهن شما تحمیل کند، می‌خواهد من و شما به این نتیجه برسیم که صلاح نیست در مقابل آمریکا، درمقابل استکبار، در مقابل دستگاه‌های سیاسیِ تابع کارتل‌های گوناگون اقتصادی، خیلی هم بایستیم و خیلی هم مقاومت کنیم از بعضی از حرف‌ها باید دست بکشیم».1
ایشان راهبرد دشمن در ایجاد اشتباه محاسباتی را مبنای این رهیافت جنگ نرم می‌دانند: «هدف جبهه مخالف نظام اسلامی و انقلاب‌اسلامی و دشمن ما این است که راه را بن‌بست نشان بدهد.... تا مسؤولان جمهوری اسلامی درمحاسبات خودشان تجدیدنظر کنند».2
این رهیافت با به‌کارگیری بسته‌ای از ابزارهای اقتصادی و نظامی، مبتنی بر «عملیات ادراکی» به دنبال ایجاد اشتباه محاسباتی در هدف است. به عبارت دیگر تحمیل «تصویر کاذب و ساختگی» دشمن از شرایط موجود بر «ذهنیت و ادراک» مسؤولان، نخبگان و مردم کشورِ هدف، موجب ایجاد اشتباه محاسباتی و تجدیدنظر در محاسبات می‌شود.
نبرد محاسبات را می‌توان در ذیل راهبردهای کلان جنگ‌نرم فهم کرد که به منظور مهار، تغییررفتار و تغییرساختار نظام‌های مستقل و استکبارستیز دنبال می‌شود. عرصه نبرد محاسباتی را باید نتیجه 2 روند تکامل نظری قدرت نرم و سخت و نیز نوع مواجهه ایالات متحده آمریکا با جمهوری اسلامی ایران دانست. از نظرگاه اندیشه‌ای، یکی از مفاهیم نوین در زمینه قدرت، ظهور مقوله «قدرت هوشمند»3 است که می‌توان آن را سنتز مفهوم «قدرت نرم» و «قدرت سخت» مورد نظر «جوزف نای» قلمداد کرد. سوزان ناسل در شماره آوریل۲۰۰۴ نشریه فارین‌پالیسی، مقاله‌ای منتشر کرد و کفایت اصطلاح قدرت نرم جوزف نای را در مقابله با تهدیدات جدی علیه منافع آمریکا به چالش کشید و مفهومی جدید را پیشنهاد کرد. او از قدرت هوشمند به معنای ترکیب هوشمندانه قدرت سخت و نرم در مقابله با تهدیدات علیه امنیت ملی سخن گفت. ناسل معتقد است توانایی‌ها و برتری‌های نظامی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیک آمریکا باید در یک جهت هماهنگ شود تا برآیند آن، تداوم برتری آمریکا را تضمین کند.4 جوزف نای در سال‌های اخیر در تبیین نظریات خود پیرامون قدرت، به 3 نوع قدرت اشاره می‌کند. ابتدا قدرت سخت را مورد واکاوی قرار می‌دهد که بر مبنای زور و تهدید عمل می‌کند، سپس قدرت اقتصادی را معرفی می‌کند که قلمرو آن هزینه و تطمیع و پاداش است و در نهایت به معرفی قدرت نرم می‌پردازد که بر مبنای جاذبه عمل می‌کند و آنرا قدرت برتر دنیای معاصر معرفی می‌کند. نای قدرت هوشمند را چنین تعریف می‌کند: «توانایی درهم آمیختن منابع قدرت سخت و نرم در قالب راهبردهای مؤثر5». نای معتقد است اعمال مجازات‌های اقتصادی، جزو حیطه قدرت‌نرم نبوده و اتفاقاً از مصادیق قدرت سخت است.
با توجه به افتراق نظر موجود، می‌توان رهیافت خاصی در این عرصه تعریف کرد که تلفیقی از به کارگیری قدرت اقتصادی، سخت و نرم با ترتیبات خاصی علیه کشور هدف است که در اینجا از آن با عنوان «رهیافت هوشمند» یاد می‌شود.
فرآیند اختلال و اشتباه محاسباتی
این رهیافت با به‌کارگیری بسته‌ای از ابزارهای اقتصادی و نظامی، مبتنی بر «عملیات ادراکی» به دنبال ایجاد اشتباه محاسباتی در هدف است. به عبارت دیگر تحمیل «تصویر کاذب و ساختگی» دشمن از شرایط موجود بر «ذهنیت و ادراک» مسؤولان، نخبگان و مردم کشورِ هدف، موجب ایجاد اشتباه محاسباتی و تجدیدنظر در محاسبات می‌شود. نتیجه چنین فرآیندی تغییر رفتار هدف خواهد بود.
با این تفاسیر فرآیند ایجاد اختلال و اشتباه محاسباتی چنین خواهد بود:
الف- ایجاد ادراک اشتباه
ب- محاسبه مجدد
ج- اشتباه محاسباتی
یکی از مصادیق جدی اعمال این رهیافت را می‌توان در مواجهه غرب با پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران دید. در چند سال اخیر شاهد اعمال تحریم‌ها و مجازات‌های اقتصادی علیه ایران از سوی کشورهای غربی هستیم که از آن به عنوان تحریم‌های فلج‌کننده و هوشمند6 یاد می‌شود. ریچارد ان. هاس، رئیس اندیشکده شورای روابط خارجی ایالات‌متحده درباره ماهیت این تحریم‌ها می‌گوید: «این احتمال وجود دارد که فشارهای اقتصادی باعث شود برخی در ایران نگاه تازه‌ای به مذاکرات داشته باشند. [افزایش فشار اقتصادی] ایرانی‌ها را به این نتیجه خواهد رساند که هزینه راهی که اکنون در پیش گرفته‌اند بسیار زیاد است و بنابراین منطقی است تغییر رفتار دهند».7
همچنین استوارت لوی، معاون امور تروریسم و اطلاعات مالی وزیر دارایی ایالات‌متحده‌آمریکا می‌گوید: «همان‌طور که خانم کلینتون، وزیر خارجه [وقت] در اوایل ماه جاری اظهار کرد، تحریم و فشار به خودی خود هدف نیست. آنها اجزای سازنده اهرم فشار برای راهکار مبتنی بر مذاکره است. با انزوای شدید ایران از لحاظ مالی و تجاری و دستمایه قرار دادن نقاط ضعف موجود این کشور، می‌توانیم بر محاسبات ایران تأثیر بگذاریم. با این کار، راهبرد تدوین شده ما که هم اکنون در حال اجراست، می‌تواند اهرم فشار مهم و تعیین کننده‌ای برای دیپلماسی ما ایجاد کند».8
رابرت گیتس، وزیر دفاع سابق آمریکا نیز تصریح می‌کند: «وقتی ایران دید دسترسی‌اش به اقتصاد جهانی قطع شد، تصمیم می‌گیرد محاسباتش را عوض کند».9
سوزان مالونی و ری‌تکیه از پژوهشگران برجسته مرکز مطالعات خاورمیانه در موسسه بروکینگز و شورای روابط خارجی آمریکا نیز می‌گویند: «در شرایطی که حکومت ایران دچار چنددستگی است و اقتصاد ایران بشدت تحت فشار است مسلماً سیاست‌های آمریکا در قبال ایران می‌تواند روی تعادل قدرت بین جناح‌های صاحب‌نفوذ در سیاست ایران مؤثر واقع شده و فرصتی را برای تغییر اولویت‌های سیاسی ایران فراهم کند. سیاست آمریکا در مقابل ایران، باید تشدید فشارهای اقتصادی و تحریم مالی و فنی برنامه‌های هسته‌ای آن کشور، تقویت نیروهای مخالف، تأثیرگذاری روی رقابت‌های درونی صاحبان قدرت و محافظت از همسایگان ایران در برابر تهدیدهای آن کشور باشد».10
بُعد دیگر نبرد تحمیل محاسباتی، بهره‌گیری از تهدید نظامی است. در همین راستا رئیس کمیته نیروهای مسلح مجلس نمایندگان آمریکا، بیوک مک‌کوئن ادعا می‌کند «متأسفانه به نظر نمی‌رسد فشارهای سیاسی و اقتصادی ایران را قانع کرده باشد که جاه‌طلبی‌های نظامی هسته‌ای خود را کنار بگذارد.» همچنین یکی دیگر از اعضای مؤثر این کمیته به نام «چارلز راب» نیز مدعی می‌شود «تنها با تهدید معتبر زور با ترکیب تحریم‌ها، می‌توان برای یک راه‌حل دیپلماتیک قابل‌قبول امید واقعی داشت. 3 جزء تهدید نظامی معتبر عبارتند از: استراتژی ارسال پیام و اطلاعات مؤثر، آمادگی‌های اقتصادی و فعالیت‌های آماده‌سازی نظامی معتبر». روشن است انتشار این ادعاها در درجه نخست، القای احتمال تهاجم نظامی را به منظور ایجاد لبه پرتگاه جنگ در جهت تغییر رفتار جمهوری اسلامی مدنظر داشته است.
در تداوم همین سناریو می‌توان گفت تلاش غرب و دشمنان انقلاب اسلامی، برای بی‌ثبات‌سازی محور مقاومت در سوریه و عراق نیز در همین راستا و برای تأثیرگذاری هرچه بیشتر بر محاسبات طرف ایرانی قابل ارزیابی است.
در این چارچوب می‌توان گفت سرنوشت نبرد میان جبهه حق و باطل را منازعه میان 2 مبنای محاسباتی در درون جبهه‌حق تعیین می‌کند. در یک سو مبنایی متکی به ایمان الهی و با بهره‌گیری از تدبیر عقلی و در سوی دیگر، مبنایی کاملاً مادی که بشدت متأثر از القائات جبهه باطل قرار گرفته است. آنان‌که اعتماد به پروردگار و سنن آفرینش را برگزینند، دشمن خود را حقیقتاً بشناسند و به آن اعتماد نکنند با تکیه به نیروی مردم و عقلانیت صحیح می‌توانند دشمن را به زانو درآورده و محاسبات خود را بر آن تحمیل کنند. در مقابل دشمن نیز با ابزارهای ادراکی همچون تهدید و تطمیع تلاش می‌کند قوای ادراکی نیروهای جبهه حق را دچار اختلال ساخته و آنان را دچار اشتباه محاسباتی کند. در چنین شرایطی آنان‌که در مبنای محاسباتی، کمتر به عناصر اتکال الهی توجه داشته‌اند دچار ضعف و خودباختگی می‌شوند. این رویکرد ناشی از نادیده انگاشتن عوامل معنوی و سنت‌های الهی و تکیه صرف بر عوامل محسوس و مادی است. در این چارچوب، سناریوی اختلال در نظام محاسباتیِ نخبگان جمهوری اسلامی ایران بر پایه بهره‌گیری از 2 ابزار راهبردی شکل‌گرفته است که عبارتند از: «تهدید نظامی» و «تحریم».
بر این اساس می‌توان رفتار طرف غربی را در دیپلماسی و عرصه تبلیغاتی فهم کرد. قیچی دو‌لبه تهدید نظامی و تحریم به دنبال ایجاد اختلال و اشتباه محاسباتی در نخبگان و جامعه ایران اسلامی است و هوشیاری هرچه بیشتر نخبگان و دلسوزان انقلاب اسلامی می‌تواند در ناکام گذاشتن این سناریوی راهبردی نظام‌سلطه مؤثر واقع شود.
*کارشناس مسائل راهبردی
.....................................................................................................
پی‌نوشت:
1- بیانات مقام معظم رهبری، 16/5/1391
2- بیانات مقام معظم رهبری، 3/5/1391
3. Smart Power
4.Nossel, Suzanne (2004); Smart Power; Foreign Affairs, Volume 83, No. 2, April 2004
5. Nye, Jiseph s. jr (2007) Power in world Politecs.Ed «Notes on a Soft power Reseatch Agenda». Felix Berenskoetter and M.J.Williams.
Riutledge
6. Crippling and smart sanctions
7. http://tabyincenter.ir /index.php /menu-examples/child-items/ 2011-08-15-06-21-13/negotiate-with-america/item/200-negotiation-victim-and-iran-contrast-strategies
8. http://preprod.iipdigital. getusinfo.com/st/persian/texttrans/2010/09/20100924134039x1.285952e- 02.html#axzz2eoO 5HHFG
9. www.basirat.ir/Print/247422/
10.http://tabyincenter.ir/index.
php/menu-examples/child-items/2011-08-15-06-21-13/negotiate-with-america/item/
200-negotiation-victim-and-iran-contrast-strategies