زهرا قزیلی: ساخت سریال‌های ویژه ماه مبارک رمضان بیش از 2 دهه است که رواج پیدا کرده و از آنجا که تلویزیون فهمیده می‌تواند در این ماه مخاطبان بسیاری جذب کند، هر سال تلاش می‌کند آثار قابل توجهی را در گونه‌های مختلف از جمله کمدی، ملودرام خانوادگی، اجتماعی و ماورایی تولید و روانه آنتن کند. امسال هم مانند سنوات گذشته مدیران سازمان همین رویه را پیش گرفتند و به دلیل پخش بازی‌های جام‌جهانی ترجیح دادند تنها 4 سریال را برای شبکه‌های یک، 2، 3 و 5 در نظر بگیرند. طبیعی است با توجه به اینکه بینندگان تلویزیون در ماه مبارک رمضان ساعات روزه‌داری زیادی را سپری می‌کنند، توجه به سریال کمدی گوی سبقت را از دیگران می‌رباید، امسال هم تنها سریال کمدی تلویزیون «هفت‌سنگ» است که با توجه به کپی‌برداری
نعل به نعل آن از سریال «مدرن فامیلی» اعتراضات زیادی را به همراه داشت. سریال «فاخته» به تهیه‌کنندگی داوود قچاق و کارگردانی محمود معظمی کاری از گروه کودک و خردسال شبکه 2 سیماست که در 33 قسمت 30 دقیقه‌ای برای پخش در ماه مبارک رمضان آماده شد. این سریال مفاهیم اخلاقی و دینی ارزشمندی را در خود گنجانده است برخلاف آنکه سریال در گروه کودک و خردسال تولید شده یک ملودرام خانوادگی است که در شب‌هایی که مسابقات فوتبال جام جهانی به روزهای پایانی خود نزدیک می‌شود و تقریبا نیمی از سریال پخش شده است توان جذب بیننده بیشتری را خواهد داشت. در این نوشتار تلاش می‌کنیم سریال را از جنبه‌های مختلف مورد ارزیابی قرار دهیم.
قصه از ابتدا به عنوان قصه کودکان و نوجوانان مطرح شد و این نوید را می‌داد که در ماه مبارک رمضان بعد از سال‌ها یک مجموعه با موضوع کودک طراحی شده که قرار است مفاهیم دینی و ارزشمند را در این سنین با زبانی کودکانه به مخاطب خود انتقال دهد اما در آغاز تولید سریال متوجه شدیم کودک و نوجوان بخشی از قصه را تشکیل می‌دهند و معضلات بزرگسالان محوریت اصلی قصه است اما در بخش‌هایی از قصه ماجرای دختری که به تازگی به سن تکلیف رسیده است هم روایت می‌شود. مجموعه‌های تلویزیونی و فیلم‌های سینمایی که در گونه کودک قرار می‌گیرند می‌توان گفت به 2 گروه تقسیم می‌شوند، گروه اول آثاری است که برای خود کودک و با هدف قرار دادن او تولید می‌شود، اما گروه دوم کارهایی است که درباره کودک است ولی مخاطبان هدف، بزرگسالان هستند. با توجه به فضای ماه مبارک رمضان و اینکه مخاطب علاقه بیشتری دارد که سریال‌ها گروه سنی بزرگسال را دنبال کند به نظر می‌رسد گروه سازنده تلاش کردند تا مخاطب بزرگسال را جمعیت هدف خود قرار دهند و سریالی «درباره کودک» بسازند. این سریال متعلق به گروه دوم است اگرچه محوریت قصه بر یک دختر 9 ساله قرار دارد اما با توجه به بار آموزشی سریال و نوع نگاه قصه، سریال برای بزرگسالان آماده و پخش می‌شود. اما حسن قصه این است که به صورت سریال آماده شده و اپیزودیک طراحی نشده زیرا اکثر مجموعه‌های کودک و نوجوان (در هر دو گروه) را سازندگان به صورت اپیزودیک می‌سازند که مخاطب اقبال چندانی به دیدن اثر پیدا نمی‌کند. بیننده سریال به دنبال کردن قصه ترغیب می‌شود و اگر تدابیری در قصه لحاظ می‌شد که جذابیت را تضمین کند و موقعیت‌های نمایشی و نگرانی‌های خانواده به‌گونه‌ای طراحی می‌شد که قابل حدس نبود می‌توانست رقیب خوبی برای دیگر سریال‌های تلویزیونی باشد اما متاسفانه این سریال‌هم مانند بخشی از آثار تلویزیونی از ضعف قصه و روایت درست داستان‌های فرعی رنج می‌برد و تعلیق‌ها و نگرانی‌های ایجاد شده در قصه به‌گونه‌ای طراحی شده که قبل از آنکه توسط سازنده اثر گره‌گشایی شود، برای مخاطب قابل حدس است؛ آفتی که گریبان بسیاری از سریال‌ها و فیلم‌های تلویزیونی ما راگرفته است و همه اینها ناشی از کم‌توجهی به قصه و فراز و فرودهای آن است. مخاطب امروز به دلیل دیدن سریال‌های متعدد خارجی دانش تصویری بالایی دارد و به درستی می‌تواند تحلیل کند و علامت سوال‌های ایجاد شده در قصه را حدس بزند و به آنها پاسخ گوید.
سریال «فاخته» را بیش از آنکه بتوانیم داستان کودک و نوجوان بدانیم، باید آن را داستان خانوادگی قلمداد کنیم، نقطه پررنگ در قصه «فاخته» ماجرای شراکت است، دو نفر در جوانی با هم شراکت داشتند، یکی از این 2 دوست در قید حیات نیست. وصلت‌های خانوادگی صورت گرفته است و حالا بعد از گذشت سال‌های سال کسی که در جوانی غرور، منیت و تکبر داشت، در دوران پیری پی به اشتباه خود می‌برد اما به دلیل اینکه صفات رذیله در وجودش پررنگ‌تر است، وقتی قصد دارد جبران کند هم مسیر اشتباه را طی می‌کند. پرویز (فرخ نعمتی) به فکر جبران گذشته افتاده و مترصد نزدیک شدن به نوه خود است. بیننده سریال باید هم به پدربزرگ حق بدهد که می‌خواهد نوه‌اش را ببیند و هم به خانواده‌ای که فرزند را بزرگ کرده‌اند و بر گردن او حق دارند، این کار را سخت می‌کند که معظمی از عهده آن به‌خوبی برآمده است.
«لیلا»ی 9 ساله در بستر خانواده دیده می‌شود، او از مناسبات میان بزرگ‌ترها بی‌خبر است و هنوز متوجه این مهم نشده و دایی و زن دایی‌اش را پدر و مادر خطاب می‌کند و پدر و مادر واقعی‌اش را از دست داده است و پدربزرگش پس از سال‌ها مدعی حضانت نوه‌اش شده است. بیننده در سریال کمتر به عوالم کودکانه «لیلا» نزدیک می‌شود و فضای کودکانه سریال (در بخش‌هایی که پخش شده است) خلاصه شده به حضور در کنار والدین در خانه و رفتن به مدرسه این کودک که قرار بوده محوریت داستان باشد کمتر دیده می‌شود و تنها بزرگ‌ترها درباره وضعیت او نگران هستند و نگرانی‌شان را به بیننده انتقال می‌دهند. در حالی که در بخش‌هایی که کودک با اعضای خانواده صحبت می‌کند بویژه در کنار مادربزرگ خود (ثریا قاسمی) قرار می‌گیرد پیام‌ها و مفاهیم بسیار ارزنده دینی و مذهبی بدون هرگونه شعارزدگی یا کلیشه‌ای به بیننده منتقل می‌شود و سن تکلیف و شرایطی که برای انسان به وجود می‌آید را مادربزرگ و عمه‌اش (متین ستوده) به خوبی برایش بازگو می‌کنند. درایت و توجه ثریا قاسمی در گفتن دیالوگ‌هایی که قرار است مفاهیم خاصی را به بیننده القا کند قابل توصیف نیست. او به خوبی ادای دیالوگ‌ها را با نوازش‌ها و تغییر در لحن گفتار و نوع بازی‌اش همراه کرده است که هر بیننده را با خود همراه می‌کند. به عقیده نگارنده شاید هر بازیگر دیگری این دیالوگ‌ها را ادا می‌کرد خطر شعارزدگی سریال را تهدید می‌کرد اما ثریا قاسمی مانند کارهای گذشته از عهده این نقش و همراه شدن با کودک 9 ساله برآمده و به نوعی بخش‌های مفهومی را بیان می‌کند که مخاطب پس نمی‌زند و به راحتی با او همراه می‌شود.
بخش زیادی از بار عاطفی قصه حول محور شخصیت مریم (کمند امیرسلیمانی) است و به دلیل ماجرای نزول‌خواری و مشکلات بزرگ‌ترها در این سریال چندان فرصت نمی‌شود که به زندگی تک‌تک آدم‌ها ورود کنیم و تصویری از هر کدام ببینیم، شاید یکی از دلایل آن تعدد قصه‌های فرعی است که بیننده فرصت چندانی برای دیدن و نزدیک شدن به هریک از افراد و همراه شدن با آنها را ندارد که یکی از ضعف‌های قصه به شمارمی‌آید. خانواده درگیر یک بدهی بزرگ می‌شود و به دلیل وجود محسن پسر کوچک‌تر در مقابل یک شخصیت نزول‌خوار (ناصر) قرار می‌گیرد و ماجراهای بسیاری را باعث می‌شود اما دلیل کینه ناصر (رحیم نوروزی) برای مخاطب به درستی بازگو نمی‌شود، او دست به کارهایی می‌زند که برای خانواده دردسرساز است. ناصر شخصیت نزول‌خواری است و ماجراهای بسیاری را باعث می‌شود اما بیننده کمتر به علت کینه‌توزی او پی می‌برد.
در اکثر سریال‌های ساخته شده در سال‌های اخیر بیننده را عادت داده‌اند که بچه‌های پایین شهر مذهبی‌اند و بچه‌های بالاشهر کمتر در قید مذهب هستند یا اصلا مذهبی نیستند. خوشبختانه در سریال فاخته این نگاه وجود ندارد و به نوعی این معادلات و قضاوت‌ها را به هم ریخته است. بنیان قصه درباره خانواده‌ای قدیمی است که اعضای آن هر یک در موقعیت اجتماعی خوبی قرار دارند، پدر محسن و منصور تاجر بوده و محسن هم همین حرفه را مدتی دنبال می‌کرد. مینو (متین ستوده) دانشجو است، منصور پزشک است و در درمانگاه خیریه هم فعالیت می‌کند. مادر محسن شعور اجتماعی بالایی دارد و شخصیتی فعال است و بسیاری از مسائل را با تدبیر حل و فصل می‌کند. خانواده اصلی داستان به طبقه متوسط رو به بالای جامعه تعلق دارد که دینمدار هستند و نویسنده دینداری این خانواده را در نوع دیالوگ‌هایشان نیز لحاظ کرده و با بازی خوب بازیگران این دیالوگ‌ها
به خوبی درآمده و نمایشی نیست. نوع بافت این خانواده و نحوه زندگی آنها به خوبی درآمده و برای بیننده قابل لمس است.
یکی از محسنات این سریال طرح موضوعات مذهبی است که بسیاری از آنها در داستان برجسته به نظر می‌رسد. دختربچه داستان به سن تکلیف رسیده است و برای او جشن تکلیف هم برگزار می‌شود. مفاهیم مذهبی با سوالات «لیلا » و پاسخ‌های مناسب مادربزرگ (ثریا قاسمی) همراه می‌شود که بسیار ارزنده است. بازیگران خوب، حرفه‌ای، مورد توجه و محبوبی در سریال بازی می‌کنند که هر کدام آنها تجربه بسیار زیادی در حوزه تصویر دارند و مردم با نقش‌هایشان خاطره داشته‌اند. هریک از بازیگران این اثر به خوبی با قصه ارتباط برقرار کردند و آن را به زیبایی تصویر می‌کنند، شاید اگر کست دیگری برای این سریال در نظر گرفته می‌شد ممکن بود مسیر دیگری را طی کند. معظمی در نقش کارگردانی این سریال تلاش کرده است در خدمت قصه باشد. اگر تعلیق‌ها و گره‌هایی در قصه وجود دارد این تعلیق‌ها را به گونه‌ای روایت کرده که مخاطب را عصبی و ناراحت نمی‌کند چون به‌خوبی می‌داند اعضای خانواده در کنار هم این سریال را خواهند دید و به واسطه حضور کودک در قصه، کودکان هم این اثر را دنبال می‌کنند پس تلاش کرده با تصویر کردن درست تعلیق‌ها از ناراحت کردن و عصبی کردن مخاطب پرهیز کند، بی‌جهت به دل بیننده اضطراب نمی‌افکند و وقتی سکانس‌ها معمولی است آن را بیهوده ملتهب نشان نمی‌دهد تا مخاطب بدون هیچ دلیلی ناراحت و عصبی نشود. «فاخته» برخلاف آنچه توسط تهیه‌کننده در زمان تولید سریال گفته شد، یک ملودرام خانوادگی و اجتماعی است که نسبت به آثار ملودرام خانوادگی دارای محسناتی است که به صورت اجمال آنها را برمی‌شمارم: طرح مفاهیم مذهبی دور از کلیشه‌ها و شعارزدگی معمول، انتخاب درست و به جای بازیگران که نام هریک از آنها برای توجه مخاطب به یک اثر نمایشی کافی است، انتخاب درست ثریا قاسمی برای ایجاد ارتباط درست بین کودک و مادربزرگ، روایت درست تعلیق‌ها و گره‌ها بدون عصبی کردن و ناراحت کردن بیننده، تصویر یک خانواده منسجم و متعهد نسبت به یکدیگر و حضور یک کودک به سن تکلیف رسیده و ساخت سریالی درباره کودک. در کنار این محسنات این نکته را باید در نظر گرفت که گروه سازنده با بودجه گروه کودک و نوجوان سریالی با بودجه محدود نسبت به دیگر آثار ماه مبارک رمضان که در گروه‌های اجتماعی یا فیلم و سریال شبکه‌های دیگر پخش می‌شود توانسته است سریالی دلنشین و گرم بسازد که قابل تحسین است.