بدان همچنان كه از براى پدر و مادر و خويشان و منسوبان حقى است همچنين از براى همسايگان نيز از جانب پروردگار حق ثابتى است كه آن را «حق جوار» گويند و آن نزديك به حق خويشان است. از براى همسايگان، علاوه بر حق برادرى، حقوقى ديگر است كه هر كه كوتاهى كند گناهكار خواهد بود.
و حضرت رسول– صلى‌الله عليه و آله- فرمود: «همسايگان، 3 طايفه‌اند: همسايه‌اى است كه او را يك حق است و همسايه‌اى است كه او را 2 حق است و همسايه‌اى است كه او را 3 حق است. پس آنكه 3 حق دارد، همسايه‌اى است كه مسلمان باشد و خويش باشد، او را حق همسايگى و اسلام و حق خويشى است. آنكه 2 حق دارد، همسايه‌اى است كه مسلمان باشد و خويش نباشد و از براى او حق همسايگى و حق برادرى است كه حق اسلام است و آنكه يك حق دارد، همسايه‌اى است كه كافر باشد، همين او را حق همسايگى است و بس».
و نيز از آن حضرت مروى است: «نيكو همسايگى كن با همسايگان تا مسلمان باشى».
و در حديثى ديگر از آن سرور مروى است: «هر كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد بايد با همسايه خود اكرام كند».
روزى به آن حضرت عرض شد: «فلان زن روزها روزه مى‌گيرد و شب‌ها به عبادت مى‌گذراند وليكن همسايگان خود را اذيت مى‌رساند. فرمود: او از اهل جهنم است».
و از حضرت امير– عليه‌السلام- مروى است: «حضرت رسول– صلى‌الله عليه و آله- نوشت ميان مهاجر و انصار و هر كه ملحق به ايشان است از اهل يثرب، همسايه آدمى مثل نفس اوست كه بايد به او ضرر نرساند و حرمت همسايه بر همسايه مثل حرمت مادر است».
و حضرت امام جعفر صادق– عليه‌السلام- فرمود: «نيكويى با همسايگان باعث زيادتى عمر و آبادى ديار مى‌شود».
و فرمود: «از ما نيست كسى كه نيكويى با همسايه نكند».
و فرمود: «حضرت پيغمبر– صلى‌الله عليه و آله- فرموده است: ايمان به من نياورده است هر كه سير بخوابد و همسايه او گرسنه باشد».
منقول است: «چون بعد از جدایى يعقوب از يوسف، بنيامين نيز از او جدا افتاد، فرياد بركشيد: «پرودگارا! مرا رحم نمى‌كنى كه چشم مرا گرفتى و مرا نابينا كردى و پسر مرا نيز گرفتى؟» خدا به او وحى فرستاد: «چرا در فلان روز گوسفندى كشتى و كباب كردى و خوردى و فلان شخص در همسايگى تو روزه بود [و]به او چيزى ندادى؟!» بعد از آن هر صبح و شام منادى يعقوب ندا مى‌كرد: از منزل يعقوب تا يك فرسخ راه، هر كه بخواهد ناهار يا شام بخورد، به منزل يعقوب حاضر شود».
و مروى است: «در روز قيامت، همسايه فقير چنگ زند بر دامن همسايه غنى و گويد: پروردگارا! از او بپرس كه چرا در را روى من بست و احسان خود را از من منع کرد؟»
چنان مدان حق همسايه همين است كه او را اذيت نرسانى، چون اين تخصيص به همسايه ندارد و اين حقى است كه از براى همه‌كس ثابت است، بلكه بايد علاوه بر اين، با او به مهربانى و ملاطفت سلوك كرد و احسان خود را از او دريغ نداشت و آنچه به آن محتاج باشد و تو آن را مالك باشى از او مضايقه نكنى و او را مانند شريك در مال خود بدانى و بر او سلام كنى و دراز نفسى با او نكنى و از مخفيات احوال او كه مى‌خواهد پوشيده باشد تفتيش نكنى و در مرض، او را عيادت كنى و در مصيبت به «تعزيت» او حاضر شوى و در عزا با او همراهى كنى و در شادى، تهنيت او را نمایى.
و اگر به عيبى از او مطلع شوى، بپوشانى و اگر از او خطايى سر زند عفو كنى و اگر خواهد بر ديوار خانه تو حملى كند مانع نشوى و اگر خواهد ناودانى به فضاى خانه تو گذارد مضايقه نكنى و اگر خاكروبه بر در خانه تو بريزد، منع نفرمایى و از اسباب خانه، چون ديگ و ظروف و تبر و تيشه و نمك و آتش و امثال اينها، آنچه خواهد دريغ ندارى و اگر خواهد از راهى كه مختص تو است آمد و شد کند، تنگ نگيرى و چشم خود از اهل و عيال او نگاه دارى و چون در خانه نباشد غافل از خانه او نشوى و با اولاد او لطف و مهربانى كنى و به آنچه مصلحت دين و دنياى او باشد، او را ارشاد کنى و اگر از تو يارى خواهد او را يارى كنى و اگر قرض طلبد او را قرض دهى و بناى خانه خود را بدون اذن او بر او بلند نگردانى كه هواى خانه او را حبس كند و چون از اطعمه لذيذه به خانه آورى، از براى او بفرستى و اگر نفرستى پنهان كنى تا اطفال او مطلع نشوند و خواهش داشته باشند و نتوانند و امثال اينها.
و مخفى نماند كه در شناختن همسايگى، رجوع به عرف مى‌شود، يعنى هر كه را متعارف باشد كه همسايه گويند، اين حقوق از براى او ثابت است.
و از بعضى اخبار مستفاد مى‌شود كه «از 4 طرف خانه تا 40 خانه همسايه هستند».
مرحوم ملا احمد نراقی(ره)
کتاب شریف «معراج‌السعادهًًْْ»