مجموعه نمایشی «پنج کیلومتر تا بهشت» را وقتی با مجموعه‌های مناسبتی سال‌های قبل مقایسه می‌کنیم به نظر می‌رسد با یک کار تکراری مواجه هستیم.
تکرار در چه چیزی؟
تکرار در مفاهیم زندگی پس از مرگ، پرداختن به مسائل ماورائی و... .
اصولا داستان مجموعه به همان مقدار که ماورائی است، سعی دارد مفاهیمی را به مخاطب ارائه کند. داستان زمینی هم در آن کاملا مشهود است. قصه ارتباط همایون و پسرش و ماجرای دزدی که وی از پدرش کرده است یا ارتباطی که درون فیلم بین افراد برقرار است از جمله این موارد محسوب می‌شود که از این جهت نمی‌توان مقوله تکرار را به مجموعه نسبت داد. در حوزه مسائل ماورائی می‌توان مجموعه را از 2 زاویه نگاه کرد؛ یک زاویه نشانه و کاراکترهای به کارگرفته شده و زاویه دیگر، ژانر مجموعه است. در گذشته نشانه‌هایی چون برزخ، فرشته و شیطان در مجموعه‌های «او یک فرشته بود»، «اغماء»، «روز حسرت»، «چشم» و... به کار گرفته شده بودند که این نشانه‌ها در مجموعه «پنج کیلومتر تا بهشت» مشاهده نمی‌شود. در مجموعه تلویزیونی امسال، اثری از برزخ، فرشته یا شیطان وجود ندارد و از جهت این نشانه‌ها می‌توان گفت «پنج کیلومتر تا بهشت» کار تکراری نیست.
از زاویه پرداختن به مسائل ماورائی چطور به این موضوع نگاه می‌کنید. باز هم معتقدید تکراری نیست یا چنین آثاری تاکنون ساخته نشده است؟
اگر مقصود این است که در ژانر مجموعه‌های ماورائی، فیلم بسیار ساخته شده و کمتر باید فیلم بسازیم این حرف دیگری است که باید قدری درباره آن بحث کارشناسی داشته باشیم اما اگر منظور این است که به طور کامل در این ژانر فیلم نسازیم، مثل این است که شما بگویید در ژانر پلیسی و... فیلم ساخته نشود که من معتقدم صحبت نادرستی است و نباید به آن توجه کرد. نشانه‌های جدید که در مجموعه‌های امسال ارائه شده است، به گونه‌ای است که مخاطب احساس نمی‌کند با موجودات ماورائی روبه‌رو است، بلکه احساس می‌کند افرادی هستند که بر اعمال و رفتار او نظارت دارند و درباره او قضاوت می‌کنند.
از مباحث مهمی که برای ساختن فیلم و مجموعه‌های اینچنین در کشور ما مورد توجه باید باشد، استفاده از کارشناسان مسائل دینی و اسلامی است، چقدر از حضور چنین افرادی استفاده کردید؟
آقایان برازش، مجید میریان و تاج‌الدینی که از دوستان من در مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما هستند، در به کارگیری مقولات مطرح شده در مجموعه نمایشی کمک بسیاری به من داشتند. البته کارشناسان دیگری بودند که نامشان را الان در ذهن ندارم. در کنار این کارشناسان برجسته، حدود یک سال و نیم مطالعه خیلی فشرده داشتم که فعالیت نکردنم حدود یک سال و نیم گذشته به دلیل همین تمرکز بر برخی منابع دینی و اسلامی بوده است.
از منابع خاصی استفاده کردید؟
دوره آثار آقای مطهری در اولویت مطالعه‌ام بود که برخی از کتب ایشان را دوباره مرور می‌کردم، همچنین تفسیر المیزان علامه طباطبایی، معادشناسی علامه طهرانی، مفتاح‌الغیب و... و بسیاری از آثار عارفان بنام مانند محی‌الدین ابن‌عربی را مطالعه کردم. برخی آثار مذهبی هم که در حوزه خواب بودند، مورد توجهم قرار گرفت.
در ارتباط با مقوله خواب، دنبال انتقال چه مفهومی به مخاطب بودید؟
مقوله خواب، یک امر جدی برای من است. برخلاف آنچه شاید برخی همچون فروید معتقدند که خواب صرفا زاییده تخیلات و اتفاقاتی است که در طول شبانه‌روز برای انسان اتفاق می‌افتد و انسان به تأسی از آن اتفاقات، توهماتی را می‌بیند، من خواب را یک مقوله پراهمیت و حقیقی می‌دانم. افرادی چون فروید، خواب را مقوله‌ای کاملا مادی و خاکی تصور می‌کردند اما حداقل در مطالعاتی که بنده داشتم و شاید هم قدری شهودی باشد، دریافتم که خواب، یک عرصه حقیقی، غیرمادی و ماورائی است که بر همین اساس ضرورت توجه مردم را دوچندان می‌کند. در نظر ما مسلمین وقتی خوابی می‌بینیم باید حداقل قدری در آن تامل و تعمق کنیم تا در جهت اعتلای خود از آن استفاده کنیم. خواب آنچنان اهمیت دارد که از منظر ما مسلمین برای آن آداب و شکل خاصی بیان شده و یک شکل خاص برای خوابیدن توصیه شده است. البته درکنار این زاویه نگاه که خواب را واجد حقایقی می‌داند، فریبکارانی هم آن روی سکه حضور دارند و با عنوان معبر و خوابگزار، ادعای ارتباط با برخی عوالم و برخی شیادان ادعای ارتباط با امام زمان(عج) را مطرح می‌کنند که ادعاهای گزاف و بی‌پایه است. به همین دلیل طرح مقوله خواب، حرکت بر یک لبه تیز است که باید به طرفین آن توجه شود.
شما که عمدتا کارهایی با مفهوهایی که عنوان کردیم دنبال می‌کنید، چه رویکردی را در این مجموعه پیش رو قرار دادید؟
من وقتی در داستانی که می‌نویسم یا فیلم و مجموعه‌ای که می‌سازم، نتوانم حداقل یک مضمون و مفهوم عمیق اخلاقی را منتقل کنم، دچار سرخوردگی می‌شوم. عمدتا از کاری رضایت نخواهم داشت که صرفا برای سرگرمی مخاطب و تماشاچی باشد، این مساله مرا بسیار اذیت خواهد کرد. مفاهیم بزرگ و والایی را در مجموعه دنبال می‌کردم.
گویا توجه به مفاهیم اخلاقی در این مجموعه برای شما اهمیت زیادی داشته است؟
همان‌طور که به برخی مشاوران مذهبی مجموعه و مطالعاتم اشاره کردم، می‌توانم ادعا کنم دینی‌ترین و پرمحتواترین مجموعه‌ای که در عمر کاری‌ام ساخته‌ام «پنج کیلومتر تا بهشت» بود. من در کارنامه کاری‌ام ساخت مجموعه «او یک فرشته بود» را دارم یا نویسندگی مجموعه‌های «روز حسرت»، «اغماء» و ... را داشته‌ام، به همین دلیل می‌توانم با تایید بسیاری از کارشناسان سینما و تلویزیون و کارشناسان مفاهیم دینی ادعا کنم مجموعه «پنج کیلومتر تا بهشت» مفاهیم عمیق‌تر، جدی‌تر و مهم‌تری را در عرصه ایدئولوژی دینی و اسلامی مطرح می‌کند؛ مسائل بنیادینی از قبیل اینکه دنیای پس از دنیای زمینی ما وجود دارد یا نه؟ و اصلا مرگ به معنای عدم و نابودی هست یا نه؟ آیا مرگ به معنای ورود به یک ساحت و عرصه دیگری است و نوع دیگری از زندگی را به دنبال دارد یا نه؟ از دیگر موارد مورد توجه می‌توانم به مقوله جبر و اختیار، اعمال و گناهان و جزا و پاداش مرتبط با آن، تقید به مقوله مهم حجاب، تقید به مسائل شرعی زندگی روزمره و ... اشاره کنم که مکرر در سکانس‌های مختلف مورد بحث قرار گرفته است. البته در این میان نگران بودم با غفلت، این مقولات را به صورت مستقیم و شعاری مطرح کنم که مخاطب آن را پس بزند و از آن برداشت به نصایح و شعارهای مستقیم کند.
فکر می‌کنید در این زمینه موفق عمل کردید؟
در حال حاضر که نيمي از سريال گذشته، بسیاری از دوستان که صاحبنظر در این مسائل هستند، مطرح می‌کنند که موفق شده‌ام، مقولات و مفاهیم بلند مطرح شده را به گونه‌ای در مجموعه جایگذاری کنم که مخاطب احساس شعاری از آن نکند. حتی جسته گریخته اظهار می‌دارند که چرا دیالوگ‌های دینی بین کاراکترهای فیلم بویژه بین امیرحسین و مینا کم شده است. از این نظر خوشحالم که توانسته‌ام با این مقولات با مخاطبم ارتباط خوب برقرار کنم و مجموعه مورد استقبال قرار بگیرد.
یکی از دغدغه‌هایی که جامعه متدین ما درباره فیلم‌ها و مجموعه‌ها مطرح می‌کند، نوع ارتباط دختران و پسران است که حتی درباره مجموعه «پنج کیلومتر تا بهشت» درباره ارتباط عاشقانه امیرحسین و مینا انتقاداتی مطرح می‌کنند. شما چه پاسخی برای این ابهامات دارید؟
حداقل در سکانس‌هایی که تاکنون به مخاطبان عرضه شده است تصور می‌کنم افراد کمی این دغدغه برایشان به وجود آمده باشد که در ادامه مجموعه، این دغدغه برای آن افراد اندک نیز به صفر خواهد رسید. دلیلش این است که امیرحسین یک ارتباط حسی، عشقی و عاطفی با آیدا دارد و تا آخر قصه تنها کسی که برای نجات امیرحسین جانفشانی می‌کند آیدا خواهد بود.
فکر نمی‌کنید پایان داستان با این صحبت شما برای مخاطب مشخص می‌شود؟
بالاخره قدری فضاسازی دارد صورت می‌گیرد و ممکن است این فضاسازی و ابهام‌آفرینی بیشتر شود. برای جلوگیری از آن قدری از انتهای داستان را مجبورم بیان کنم که امیرحسین تا انتهای داستان کاملا به آیدا وفادار خواهد بود و عشق و علاقه این دو تا به انتها نه‌تنها کم نخواهد شد بلکه بیشتر هم می‌شود که اصلی‌ترین نکته‌ای است که می‌توانم درباره رعایت حریم امیرحسین و مینا و امیرحسین و آیدا مطرح کنم همین نکته‌ای است که از داستان مجموعه لو دادم. حتی اگر این قسمت پایانی را هم بیان نمی‌کردم مخاطب مجموعه به خوبی درک می‌کند که صرف قرار گرفتن یک دختر و پسر در یک قاب و در یک سکانس نمی‌تواند این نتیجه را القا کند که این دو رابطه عاشقانه‌ای با هم خواهند داشت بلکه مخاطب به خوبی از سکانس‌های ارائه شده و سکانس‌هایی که ارائه خواهد شد درمی‌یابد که کاراکتر امیرحسین و کاراکتر مینا 2 کاراکتر متضاد هستند که این موضوع در نوع و بیان دیالوگ‌هایشان کاملا مشهود است طوری که گویی از 2 دنیای متفاوت فکری هستند و به طور مستمر در حال مشاجره و دعوا و رد کردن نظرات هم هستند. نباید تصور کنیم چون این 2 نفر در یک قاب دیده می‌شوند پس حتما باید روابط عاشقانه‌ای برایشان متصور بود.
از نکات قابل قبول این مجموعه استفاده از فناوری‌های رایانه‌ای است، با تیم خاصی در این زمینه کار کردید؟
یکی از مواردی که اول کار از آن می‌ترسیدم و قدری در ابتدا با آن محافظه‌کارانه برخورد می‌کردم همین بحث فناوری و جلوه‌های ویژه رایانه‌ای بود و البته در ادامه با جرات بیشتری با آن روبه‌رو شدم. بالاخره بحث جلوه‌های ویژه رایانه‌ای لازمه تفکیک‌ناپذیر مجموعه «پنج کیلومتر تا بهشت» بود و گریزی از روبه‌رو شدن با آن نبود. نمی‌توانستیم آن را حذف کنیم و اصلا با قصه و داستان عجین شده بود که در ابتدا حتی از اینکه درست از آب درنیاید وحشت داشتیم.
نويسنده «پنج كيلومتر تا بهشت» : فرصتي براي بازنويسي فيلمنامه نداريم
نويسنده سريال «پنج كيلومتر تا بهشت» با بيان اينكه «داستان اين سريال تكراري است»، در عين حال گفت: نبايد هميشه منتظر ايده تازه باشيم، هرچند اين سريال ايده‌ي تازه‌اي دارد. سجاد ابوالحسني كه همراه با عليرضا افخمي نويسندگي «پنج كيلومتر تا بهشت» را بر عهده داشته، در گفت‌وگو با ايسنا خاطرنشان كرد: اين قصه طوري نوشته شده كه تازگي ندارد ولي اشكالي هم ندارد؛ مثلا يك قصه عاشقانه را تماشاچي با وجود اينكه ايده آن ممكن است تكراري باشد، دنبال مي‌كند. وي ادامه داد: داستان روح شدن آدم‌ها با لباس و شكل ظاهري كه لحظه آخر زندگي داشته‌اند، تكراري است. بدعتي كه ما در اين كار داشتيم، اضافه كردن يك روح 20 ساله است. ايده اوليه كار ورود به خواب است. ارتباط گرفتن ارواح با زنده‌ها در خواب ايده‌اي است كه در سريال‌هاي ايراني نديدم در مدل‌هاي خارجي هم تا جايي كه مي‌دانم چنين ايده‌اي وجود ندارد. اين نويسنده افزود: قصه در شروع به ظاهر تكراري مي‌رسد اما در ادامه به موضوع خواب مي‌رسيم. در قسمت‌هاي اوليه شكل‌گيري دنياي ارواح و قواعد و قوانين اين دنياي خيالي را تعريف مي‌كنيم و قواعد و قراردادهاي مربوط به خواب مطرح مي‌شود، اين مقدمه براي رسيدن به قصه اصلي لازم بود هرچند ممكن بود كمي تكراري به نظر برسد. ابوالحسني تاكيد كرد: در واقع با ايده‌اي سر و كار داشتيم كه هزاران داستان از آن استخراج مي‌شد اما اينكه ما چه بخشي را انتخاب مي‌كرديم انتخاب سختي بود. با اين حال داستان اين كار باورپذير است و فكر مي‌كنم داستان باورپذيري درآمده است به عبارتي اگر سكانس‌ها و زمان‌هايي را صرف چيزهاي تكراري مي‌كنيم، تماشاگر با آنها ارتباط برقرار مي‌كند و به باورپذيرتر شدن قصه كمك مي‌كند. وي در ادامه صحبت‌هايش با اشاره به ايده اوليه داستان «پنج كيلومتر تا بهشت» گفت: 2 سال پيش وقتي سريال «روز حسرت» را براي ماه رمضان مي‌نوشتيم، در همان قسمت‌هاي اول، ايرادي داشتيم كه تصميم گرفتيم ايده‌اي نو را كار كنيم ولي اين مشكل فيلمنامه‌اي حل شد و ما ايده «خواب» را نگه داشتيم. بعد از سريال «پنجمين خورشيد» تحقيقات را شروع كرديم. از بهمن 89 نيز روي نگارش اين فيلمنامه متمركز شده‌ام، طرح اصلي نيز 6-5 بار بازنويسي شد. نويسنده «پنج كيلومتر تا بهشت» در پاسخ به پرسشي درباره شتابزده بودن كارهاي مناسبتي ماه رمضان و تاثير آن بر كيفيت سريال‌ها با بيان اينكه در نوشتن سريال تنها يك قسمت از گروه توليد جلو هستند، عنوان كرد: وضعيتي پيش آمده كه ما فرصت آزمون و خطا نداريم. مجبوريم هر سكانس را كه حداقل‌هايي از كامل بودن را داشته باشد، بنويسيم؛ حتي گاهي پيش مي‌آيد صحنه‌اي را امروز بنويسيم و روز بعد آن را تصويربرداري كنيم. وي تاكيد كرد: مجبوريم نسخه اوليه فيلمنامه را جلوي دوربين ببريم، در نتيجه كيفيت پايين مي‌آيد و فرصتي براي طراحي و بازنويسي متن نداريم و بايد به جاي اينكه 4-3ساعت براي طراحي وقت بگذاريم، اين فرصت را در يك ساعت خلاصه كنيم.