طمع، عبارت است از: توقع داشتن در اموال مردم. و آن نيز يكى از فروع محبت دنياست. و از جمله رذايل مهلكه و صفات خبيثه است. و حضرت رسول - صلى الله عليه و آله - فرمودند: «زنهار كه گرد طمع نگردى كه آن فقر حاضرى است » .
و حضرت امير‌المؤمنين - عليه السلام - فرمودند: «از هر كه خواهى استغنا كن تا مثل و نظير آن باشى. و به هر كه مى‌خواهى احسان كن تا بزرگ و امير او باشى. و از هر كه مى‌خواهى طمع كن تا بنده و اسير او باشى».
و بندگى و خادمى طامع، امرى است ظاهر و روشن. همچنان كه مشاهده مى‌شود: صاحب همت و مناعت طبع، نه كوچكى سلطان را مى‌كند و نه تملق امير و وزير را مى‌گويد. اما صاحبان طمع، در ركاب ارباب جاه و دولت مى‌دوند و در برابر اهل دنيا دست بر سينه مى‌نهند. و اگر به خدمتى سرافراز گرديدند روز و شب نمى‌آسايند تا آن را به انجام رسانند، كه شايد از فضول اموال آنها چيزى بربايند. و اين به غير از خادمى و بندگى چيست؟!
شخصى 2 كودك را در راهى ديد كه هر يك نانى داشتند و يكى از آنها قدرى عسل روى نان داشت، آن ديگرى از وى عسل خواست. گفت سگ من شو تا تو راعسل دهم. گفت شدم. صاحب عسل رشته‌اى به دهان او داد تا به دندان گرفت. و ازعقب او مى‌دويد و صداى سگ مى‌كرد. و اگر آن كودك به نان خود ساختى سگ او نگرديدى.
از حضرت امام محمد باقر – عليه‌السلام - مروى است: «بد بنده‌اى است بنده‌اى كه او را طمعى است، كه وى را به هر خانه مى‌كشد. و بد بنده‌اى است بنده‌اى كه خواهشى دارد، كه او را ذليل مى‌گرداند».
و اخبار و آثار وارده در مذمت طمع، بى‌حد و بى‌نهايت است. و همين قدر در مذمت آن كافى است كه هر طامعى ذليل و خوار، و در نظر مردم خفيف و بى‌اعتبار است. به طمع لقمه‌اى نان، بر در اين و آن مى‌رود. و به جهت اخذ درهم و دينار، به خانه آن و اين مى‌رود. گاهى خود را بنده كسى مى‌خواند كه از پس مانده او خورد. و زمانى خود را برده خسى مى‌نمايد كه از متاع او چيزى برد. در تملق بى‌سر و پایى هزاردروغ بر هم مى‌بافد، تا جامه‌اى به جهت او بافته گردد. و در خوشامد آدم پستى صد هزار رطب و يابس بر هم مى‌پيچد، تا تر و خشكى به دست او آيد. سجده كافر را مى‌كند تا كلاهى بر سر نهد. و كمر خدمت فاسقى را بر ميان مى‌زند تا كمرى بر ميان بندد. زهى ذلت و حقارت چنين شخصى! و مثال كسانى كه به جهت اخذ مالى طمع را پيشه خود كرده و به هر نوعى ممكن باشد چيزى به دست آورده مثال آن زن روستایى است كه پيراهنى پوشيده بود و لباسى ديگر نداشت، نامحرمى پيدا شد، دامن پيراهن را برچيده، روى خود را به آن پوشيد و ندانست كه اگر روى پوشيده شد چه جایى پيدا شد.
طامع بيچاره، مالى را به چنگ مى‌آورد و اما خود را خوار و خفيف مى‌كند. و صاحب مناعت نفس و بزرگى ذات، همت خود را از آن بالاتر مى‌بيند كه به جهت فضول مال دنيا بر در خانه‌اى رود. و نان و پياز خود را از الوان طعام ديگران بهتر مى‌داند. و به طمع جامه تازه، آبروى خود را كهنه نمى‌سازد.
چه خوب است تشريف ميرختن
گر آزاده‌اى بر زمين خسب و بس
و گر خود پرستى شكم طبله كن
نيرزد عسل جان من زخم نيش
از آن به كهن جامه خويشتن
مكن بهر قالى زمين بوس كس
در خانه اين و آن قبله كن
قناعت نكوتر به دوشاب خویش
و هر طامعى اعتماد او به مردم زيادتر از اعتماد او به خداست، زيرا كه اگر اعتماد او به خدا بيشتر بودى طمع به‌جز از او نداشتى و خود اين مذمتى است كه سرآمد همه مذمت‌هاست. وقتى درويشى تنگدست به در خانه منعمى رفت و گفت: شنيده‌ام مالى در راه خدا نذر كرده‌اى كه به درويشان دهى، من نيز درويشم. خواجه گفت: من نذر كوران كرده‌ام تو كور نيستى. پس گفت: اى خواجه كور حقيقى منم كه درگاه خداى كريم را گذاشته به در خانه چون تو گدایى آمده‌ام. اين را بگفت و روانه شد. خواجه متاثر گشته از دنبال وى شتافت و هر چند كوشيد كه چيزى به وى دهد قبول نكرد. آرى: چگونه كسى كه روى از در خانه خدا برتافت كور نباشد و حال آنكه چنين درگاه را گم كرده؟ چگونه كر نباشد و حال اينكه آيه كريمه«اليس الله بكاف عبده» را نشنيده يعنى: «آيا خدا كافى نيست از براى بنده خود؟» و اگر شنيده و باور نكرده، خود كافرى است مطلق، نعوذ بالله منه.
گر گدایى كنى از درگه آن كنبارى
كه گدايان درش را سر سلطانى نيست
مرحوم ملا احمد نراقی(ره)
کتاب شریف «معراج‌السعادهًًْْ»