الف- هرحكمي از احكام اسلامي داراي حكمت، مصلحت و منفعت در روح و روان انسان و حفظ حدود و حقوق فرد و جامعه است. آنچه كه در دين مبين اسلام قابل‌توجه و تامل است؛ 1- همانا حكمت‌آميز بودن احكام موضوعه، و
2- اجتماعي بودن اين دين مترقي و انعطاف‌پذيري به معناي اجتهاد و استخراج سوال‌هاي انسان‌ها، بر طرف کردن نيازهاي فردي و اجتماعي انسان و قادر بودن به حل معضلات جامعه است.
ب-
اسلام هيچگاه عاجز و ناتوان از پاسخگویي به نيازهاي جامعه نبوده، نيست و نخواهد بود. اگر چه انسان در عصر صنعتي، بلكه فراصنعتي و الكترونيكي قرار گيرد يا در عصر مدرنيسم و پسا مدرنيسم و در عصر فضا، ماهواره، ارتباطات، اينترنت، عصر تكنولوژي‌هاي پيشرفته و متنوع همچون تکنولوژی اطلاعات، بيوتكنولوژي، تكنولوژي هسته‌اي، نانوتكنولوژي، سلول‌هاي بنيادي و... واقع شود، چرا كه دين اسلام، آخرين اديان و به عبارتي دين آخرالزمان است. همانگونه كه پيامبرش خاتم انبيا و رسل و اشرف و سيد و آقاي آنان است.
ج-
از طرفي هرعمل انسان داراي اثرات رواني و روحي در فرد( منفي يا مثبت) و نيز آثاري در روابط انسان‌ها، تعاملات، معاملات و مراودات آنان(مخرب يا سازنده) و حتي شكل‌گيري، توسعه و تكامل انسان
و جامعه است.
د-
اسلام دين فطرت الهي انسان است. در اين رابطه قرآن كريم مي‌فرمايد: فطرت الله التي فطرالناس عليها(1) يعني: «فطرت خدایي؛ آنچنان كه (خداوند)، مردم را بر اساس آن خلق نمود». احكام و شرايع اسلامي بر اساس فطرت و خلقت و مطابق و موافق طبع انسان وضع شده است.
هـ -
هر چه نيات، جهت‌گيري‌ها، حركت‌ها و اعمال انسان، در سمت و سو و مطابق با احكام موضوعه دين مبين اسلام باشد، به همان مقدار موجب آرامش رواني انسان‌ها و رضايت خاطر آنان، سلامت جامعه، عدم تجاوز به حقوق ديگران، پايين آمدن بزهكاري و كاهش جرم و جنايت در اجتماع مسلمانان خواهد شد.
و-
و طبيعتا در اين صورت، زمينه براي شكل‌گيري و ايجاد و تحكيم مدينه فاضله طيبه فراهم خواهد شد. كه هم داراي مدنيت و تمدن و هم داراي فضيلت و برتري نسبت به جوامع و مدائن ديگر و نيز داراي پاكي و فضاي معنوي و پاكيزگي (دور از غش)، در روابط اجتماعي خواهد بود.
اينك با بیان اين مقدمه نسبتا طولاني، به موضوع مقاله يعني «آثار رواني و اجتماعي روزه» مي‌پردازيم.
وقتي صائم و روزه‌دار مسلمان (اعم از زن و مرد، جوان يا ميانسال و افراد مسن قادر به روزه‌داري) بداند و با خبر شود كه:
1- قال الصادق(ع): الصوم جنه من النار. (2):
امام بحق ناطق جعفر صادق(ع) فرمود: روزه سپر(و حفاظ)از آتش جهنم است، بالطبع شخص روزه‌دار اميدوار شده و نوعي آرامش روحي و رواني به وي دست مي‌دهد. ناگفته نماند كه اين حديث در كتاب فروع كافي از پيامبر(ص) و در «من لا يحضره الفقيه» از امام باقر(ع) نيز نقل شده است. وقتي صائم و روزه‌دار مسلمان مي‌شنود يا مي‌خواند كه رسول‌خدا (ص) در قالب حديث قدسي فرمودند:
2- قال الله تبارك و تعالي: الصوم لي و انا اجزي به. (3)
خداي تبارك و تعالي فرمود: روزه براي من است (از آن من است) و من خود پاداش و ثواب آن را به او (يا به آن) مي‌دهم، آن وقت شخص روزه‌دار به اين روزه‌داري و اطاعت از امر مولي، مباهات کرده و احساس رضايت و خشنودي و آرامش رواني مي‌كند. هنگامي‌كه شخص روزه‌دار به رواياتي نقل از پيامبراعظم(ص)، همچون:
3- لكل شيء زكاه و زكاه الابدان الصيام. (4)
براي هر چيزي زكاتي است و زكات بدن‌ها هم روزه و روزه‌داري است. يا اينكه پيامبر(ص) فرمود:
4- صوموا تصحوا. (5)
روزه بگيريد تا صحت و سلامتي پيدا كنيد. برخورد مي‌كند، مي‌داند و مي‌فهمد كه همانگونه كه دادن زكات مال موجب بركت و تطهير آن مي‌شود، روزه‌داري نيز كه زكات بدن‌هاست، موجب بركت و معنويت انسان مي‌شود. از طرفي وقتي شخص صائم مي‌بيند صحت و سلامتي جسمي ـ بلكه روحي و رواني‌اش ـ در گرو روزه‌داري است، نوعي احساس آرامش رواني و سكونت دل به او دست مي‌دهد. اتفاقا اين احساس آرامش روحي و بهداشت رواني در افراد صائم، اثر خود را در نوع رفتار، روابط و تعامل انسان‌ها با همديگر در صحنه اجتماع مي‌گذارد و جامعه اسلامي و روزه‌دار و رمضاني را از غيرمسلمان و غيرروزه‌دار متمايز مي‌گرداند. ناگفته پيداست همانگونه كه در شهور و ماه‌هاي مختلف قمري، همانند ايام ماه‌هاي رجب، شعبان و رمضان‌المبارك يا محرم و صفر و... چهره بلاد تغيير مي‌يابد، بايد و حتما چهره باطني، وضع روحي و تفكر و انديشه و حتي نوع تعامل ما با ديگران نيز، بویژه در ماه مبارك رمضان تغيير فاحش داشته و آثار بيروني و اجتماعي خود را آشكار کند كه: اللهم غير سوء حالنا بحسن حالك.(6) خدايا! بدي‌هاي حال ما را به خوبي صفات خودت تغيير ده. واقعيت اين است كه مردم بلاد اسلامي و حتي غير مسلمانان در آن بلاد، در ماه مبارك رمضان بايد احساس امنيت و آرامش بيشتري بكنند، چرا كه در اثر روزه‌داري خوي حيواني و شهواني انسان ضعيف و اخلاق و صفات خدایي تقويت شده است. وقتي از رسول اعظم(ص) روايت مي‌شود كه: شهر رمضان شهرالله، و هو شهر يضاعف الله فيه الحسنات، و يمحو فيه السيئات، و هو شهرالبركه.(7) پيامبر(ص) فرمود:ماه رمضان ماه خداست، و آن ماهي است كه خداوند در آن حسنات(و نيكي‌ها) را مي‌افزايد، و گناهان (و بدي‌ها) را محو(پاك) مي‌كند، و آن‌ماه بركت است، پي به مختصات و عظمت اين ماه مي‌برد. در اينجا علاقه‌مندم چند نكته از اين روايت را يادآور شوم و عبور از آنها را نوعي حرمان از لذت معنوي و حظ علمي، ادبي و فكري مي‌دانم.
1-
همانگونه كه ملاحظه مي‌شود رسول خدا(ص)، ماه رمضان را ماه خدا مي‌نامد. اگر به لحاظ ادبي(ادبيات عرب) در واژه «شهرالله» دقت و تامل كنيم، در مي‌يابيم كه شهر (يعني ماه) به الله، اضافه شده است. به عبارت ديگر كلمات شهر و الله مضاف و مضاف‌اليه هستند و اين اضافه را «اضافه تشريفي» گويند. يعني در اين نوع اضافه «مضاف» از«مضاف‌اليه» كسب شرافت و ارزش مي‌كند و بايد متذكر شد كه در اين نوع «اضافه» هر چقدر «مضاف‌اليه» ارزشمندتر و بالاتر و والاتر، ارزش و والایي و قيمت «مضاف» آن مقدار بيشتر. به گونه‌اي كه وقتي در اينجا به «مضاف اليه» توجه مي‌كنيم، مي‌بينيم آن كلمه «الله» است كه «هي العليا»(8) يعني كلمه الله غالب و والاست و هر كلمه ديگري به آن اضافه شود يك والایي و ارزشمندي پيدا مي‌كند كه منحصر به فرد مي‌شود. به واژه‌هایي همچون: رسول‌الله، نبي‌الله، ولي‌الله، حجهًْ‌الله، بيت‌الله، صبغهًْ‌الله، يا ثارالله توجه و در معاني و مفاهيم آنها اندكي درنگ و تامل و تفكر كنيم.
بنا براين در همين بحث ما معناي شهرالله يعني «ماه خدا» به خوبي معلوم مي‌شود و شخص مسلمان صائم قائم، قدر اين ماه، روز‌ها، شب‌ها، ساعات و لحظات و حالات آن را و قدر « قدر » را به نيكي در مي‌يابد.
اي روزه‌دار عزيز! حالا فهميديم كه چرا، اين ماه، ماهي است كه در نزد خدا برترين ماه‌ها و ايامش برترين ايام، و شب‌هايش برترين شب‌ها، و ساعاتش افضل ساعات، نفس‌هايمان در آن تسبيح، و خوابمان در آن عبادت، و عمل‌هاي‌مان در آن پذیرفته و مقبول، و دعا‌هاي‌مان در آن اجابت شده است. زيرا جايگاه، ظرفيت، ارزش و اهميت اين ماه، همه‌اش خاص و والا و بالاست.
2-
در اين روايت ماه رمضان توسط رسول خدا(ص) تعريف و شناسانده مي‌شود. و آن اينكه اين ماه، ماه خداست، ماهي كه حسنات افزايش يافته و سيئات محو مي‌شود و اينكه ماه رمضان ماه بركت است (بركات معنوي و مادي).
3-
اگر در لغت مضاعف تامل كنيم در مي‌يابيم كه حداقل مضاعف 2 برابر است و بيشتر(چند برابر)، كه خود اين نيز نكته و مطلب مهمي است كه نبايد از نظر دور داشت.
4-
درباره سيئات و گناهان، نگفته گناهان كاهش مي‌يابد بلكه تعبير محو مي‌شوند را به‌كار برده است!
5-
و دست آخر اينكه شارع انور با اين جمله كه‌ماه رمضان ماهي است كه در آن حسنات و نيكي‌ها چند برابر شده و سيئات و گناهان محو مي‌شود مي‌خواهد از طرفي رحمت واسعه خداوند را يادآور شود و از ديگر سو مسلمان مكلف را تحريك، تحريص و تشويق به علاقه‌مندي، وابستگي به‌ماه رمضان و شایق و مايل به روزه‌داري کند. ترديدي نيست كه «شهرالله» بودن‌ماه صيام، مضاعف شدن حسنات در آن، محو شدن گناهان و بركات اين ماه، براي كساني است كه در اين ماه، با تمام وجود وارد شوند و آنرا و عظمت، بزرگي و شكوهش را درك كنند و از روزه‌داري، تلاوت قرآن كريم و قيام شب‌هاي آن براي نماز و نيايش نه‌تنها غفلت نكرده، بلكه نهايت استفاده را کرده و در جهت كسب قدرت معنوي و اراده پولادين و صبر و بردباري كوشا باشند. آثار اجتماعي روزه و ماه مبارك رمضان در اين فرمايشات پيامبر(ص)، متجلي و به‌عنوان چراغ راهنما و نقشه راه ثواب و سعادت است. آن پيامبر رحمت چنين فرمايد:
«و تصدقوا علي فقرائكم و مساكينكم، و وقروا كباركم، وارحموا صغاركم، وصلوا ارحامكم، واحفظوا السنتكم، و غضوا عما لا يحل النظر اليه ابصاركم، و عما لا يحل الاستماع اليه اسماعكم، و تحننوا علي ايتام الناس يتحنن علي ايتامكم. (9) حضرت رسول(ص) در آخرين جمعه‌ماه شعبان در تعريف، توصيف و تمجيد از اوصاف ماه مبارك رمضان گفت:
1-
و بر فقرا و مساكين جامعه صدقه و احسان كنيد.
2-
بزرگ‌ترها و بزرگان را گرامي داريد.
3-
به اطفال و كوچك‌تر‌ها ترحم کنيد.
4-
با ارحام و خويشان خود ارتباط داشته و از آنان حمايت كنيد.
5-
زبان‌هاي خود را (از صحبت‌هاي ناروا و آزردن ديگران) حفظ كنيد.
6-
و چشمانتان را از آنچه نگاه كردن در آن(نامحرم)، حلال نيست ببنديد.
7-
و گوش‌هايتان را از آنچه شنيدن آن (غيبت، تهمت و افترا...)، جايز نيست بگيريد.
8-
و بر ايتام ترحم کرده و با آنان رقيق باشيد، تا اينكه بر يتيم‌هاي شما نيز ترحم شود.
همانگونه كه ملاحظه مي‌شود در اين فرازها از خطبه رسول اعظم(ص) كه واقعا خطبه‌اي منحصر به فرد و يادگار و ماندگار و منشوري است براي هميشه تاريخ مي‌بينيم كه پيامبرگرامي اسلام، سفارش فقرا و مساكين جامعه، بزرگ‌ترها و كوچك‌ترهاي اجتماع، ايجاد و حفظ ارتباط با خويشان و اقربا، و بالاخره حفظ زبان‌ها، چشم‌ها و گوش‌ها در ماه مبارك رمضان از آنچه كه مجاز نيست و نبايد به‌كار برد را فرموده و ترحم بر ايتام جامعه را نيز مورد تاكيد قرار داده‌اند. جالب اينكه رسول اعظم(ص) در تعريف مسلمان اينگونه فرموده‌اند: المسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده(10) يعني مسلمان كسي است كه ديگر مسلمانان از دست و زبان او در امان و سلامت باشند.
اميد است در اين‌ماه با عظمت و با فضيلت ارواح و روان‌هاي ما روزه‌داران به سكونت و آرامش رسيده و جوامع مسلمين بویژه جامعه ايراني از بركات معنوي آن بهره‌مند شوند.
ـ ـ‌ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ‌ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ‌ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ‌ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ‌ـ ـ ـ ـ ـ
پانوشت
1- سوره روم، آيه 30
2- ري شهري، ميزان الحكمه، ج5، ص 467. به نقل از بحار
3- همان، ج5، ص465. به نقل از بحار
4- همان، ج5، ص467. به نقل از بحار
5- همان، ج5، ص468. به نقل از بحار
6- مفاتيح الجنان، دعاي بعد از هر فريضه در ماه
مبارك رمضان
7- حكمت‌‌نامه پيامبراعظم، ج6، ص298. به نقل از فضائل الاشهر الثلاثه
8- سوره توبه، آيه 40
9- وسائل الشيعه، حرعاملي، چاپ بيروت، ج4، ص154
10- ميزان الحكمه، ج4، ص 521