عيب‌جويي، از علامات خباثت نفس و عيبناك بودن صاحب آن است، چون هر عيب‌دارى طالب اظهار عيوب مردم است بلكه هر كه در آيات و اخبار ائمه اطهار – سلام‌الله عليهم- تتبع داشته باشد، بر او معلوم مى‌شود كه هر كه درصدد عيب‌جویى مردم و رسوا كردن ايشان است، خبيث‌ترين افراد انسان و رذل‌ترين ايشان است.
خداوند عالم- جل شأنه- مى‌فرمايد:
«ان الذين يحبون ان تشيع الفاحشهًْ فى الذين آمنوا لهم عذاب اليم».
يعنى: «به درستى كه كسانى كه دوست دارند اعمال ناشايست از مومنان ظاهر شود، از براى ايشان آماده است عذاب دردناك».
از حضرت پيغمبر- صلى‌الله عليه و آله- مروى است كه فرمودند: «هر كه ظاهر كند عمل ناشايست كسى را، مثل آن است كه خود به جاى آورده باشد و هر كه سرزنش كند مومنى را به چيزى، نميرد تا خود به آن مبتلا شود».
كسى كو با كسى بدساز گردد
بدو روزى همان بد بازگردد
روزى آن سرور بر منبر برآمد و به صداى بسيار بلند كه زنان در خانه‌هاى خود مى‌شنيدند، فرمود: «يا معشر من اسلم بلسانه و لم يسلم بقلبه». يعنى: اى گروهى كه به زبان اسلام آورده‌ايد و دل شما از مسلمانى خالى است! تجسس لغزش‌ها و عيوب مسلمين را نكنيد به درستى كه هر كه درصدد عيب‌جویى مسلمانان باشد، خدا عيب‌جویى او را مى‌كند و هر كه خدا عيب‌جویى او را كند او را رسوا مى‌‌گرداند».
و از حضرت امام محمد باقر- عليه‌السلام- مروى است: «نزديك‌ترين حالات بنده به كفر، آن است كه با مردى در دين برادر باشد و بدي‌ها و لغزش‌هاى او را بشمارد و نگه‌‌دارد كه روزى او را به آنها سرزنش کند».
و احمق كسى است كه خود به هزار عيب آلوده و سر تا پاى او را معصيت فروگرفته و خود از آن چشم مى‌پوشد و زبان به عيوب ديگران مى‌گشايد و اگر هيچ عيبى از براى او نباشد، همين صفت عيب‌جویى بالاترين معايب است و از خباثت باطن او مردم را خبر مى‌دهد. پس، بايد اول عيب خود را ديد و بعد از آن چشم به ديگران گشود.
حضرت باقر- عليه‌السلام- فرمود: «همين قدر كافى است در عيب آدمى كه از خود كور باشد و به مردم بينا باشد. يا سرزنش كند ديگرى را به چيزى كه خود نمى‌تواند ترك آن را كند».
مرحوم ملا احمد نراقی(ره)
کتاب شریف «معراج‌السعادهًًْْ»