پنجاه و چهارمین بی‌ینال ونیز امسال 4 ژوئن تا27 نوامبر مصادف با 14 خرداد با حضور 89 کشور جهان و هنرمندان سراسر دنیا در رشته‌های نقاشی، عکاسی، حجم و هنرهای مفهومی در قالب ویدئوآرت، چیدمان، پرفورمنس و هنر محیطی برگزار شد. در این دوره با اعلام فراخوان 235 اثر از حدود 200هنرمند به موزه هنرهای معاصر ارسال و شورای انتخاب و داوری آثار برای بررسی و انتخاب تشکیل شد.شورای انتخاب و داوری پس از چند جلسه بررسی آثار، هنرمندان منتخب برای شرکت در پنجاه و چهارمین بی‌ینال ونیز را معرفی کرد. از این رو با محمود شالویی، سرپرست موزه هنرهای معاصر تهران و مدیر دفتر هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره جزئیات برگزاری و همین‌طور وضع کیفی آثار ارائه شده در بی‌ینال پنجاه و چهارم به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
پنجاه و چهارمین دوسالانه ونیز در حالی در روزهای گذشته برگزار شد که 89 کشور جهان در این دوره حضور یافتند و آثاری با موضوع «نور و روشنایی» را در قالب‌های مختلف به معرض نمایش گذاشتند. با توجه به اینکه شما امسال در مراسم افتتاحیه بی‌ینال حضور داشتید آن را در مقایسه با دوره‌های پیشین چطور دیدید؟
پنجاه و چهارمین دوسالانه جهانی ونیز از نیمه خردادماه کار خود را به طور رسمی آغاز کرد. مراسم دارای یک افتتاحیه رسمی بود که در مجموعه نمایشگاهی جمهوری اسلامی ایران با حضور نمایندگانی چون حمید شاه‌آبادی، معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سفیر ایران و تنی چند از چهره‌های سیاسی و فرهنگی برگزار شد. نکته جالب درباره افتتاحیه این دوره این بود که حتی وزیر خارجه اسبق ایتالیا نیز در این مراسم حضور داشت و حتی در میان مدعوین تعدادی از نمایندگان مجلس ایتالیا نیز به چشم می‌خورد. مراسمی هم در خود ستاد بی‌ینال برگزار شد. نکته‌ای که درباره آثار به نمایش درآمده در این بی‌ینال وجود دارد و شما هم در سوالتان به آن اشاره کردید، موضوع نور و روشنایی است که هریک از هنرمندان سعی کرده بودند به فراخور زاویه دید خود به تصویر کردن آن در قالب‌های متفاوت بپردازند. به طور کلی مولفه اصلی پنجاه و چهارمین بی‌ینال ونیز، ارائه آثاری کیفی، تکنیکی، فنی و حرفه‌ای بود که با استفاده از وسایل بهینه و تجهیزات و ابزارهای پیشرفته هنری به تصویر درآمده بودند. حتی هنرمندان برخی کشورها با خود تجهیزات عظیمی آورده بودند اما به نظر می‌رسد در این میان، ایران در مقایسه با هنرمندان دیگر کشورها نزدیک‌ترین آثار را با موضوع نور و روشنایی ارائه کرده بود.
شاید از این جهت که مقوله نور و روشنایی برای هنرمندان شرقی قابل لمس‌تر است؟
درست است و به همین خاطر بود که می‌توانستیم آثار بدیعی که در این زمینه با ظرافت هرچه تمام‌تر خلق شده‌اند را در بی‌ینال پنجاه و چهارم مشاهده کنیم. در واقع هنرمندان ایرانی توانسته بودند به درونمایه بی‌ینال نزدیک شوند و با آن ارتباط برقرار کنند و این جای خوشبختی است زیرا در حال حاضر، جریان هنری جهان به سمت نهیلیست پیش می‌رود و در آثار بسیاری از هنرمندان غربی که دقیق می‌شوید و از آنها درباره پیام اثر می‌پرسید، خودشان هم در کمال تعجب می‌گویند این اثر هیچ پیامی ندارد. به بیان ساده‌تر، پوچ‌گرایی و هیچ‌گرایی بخشی از هنر دنیای غرب شده است اما درباره هنرمندان شرقی این‌طور نیست؛ آنها دارای اندیشه قوی هستند طوری که این اندیشه را می‌توان در باطن و حتی ظاهر آثار آنها مشاهده کرد. در پنجاه و چهارمین بی‌ینال ونیز نیز مساله به این شکل بود یعنی هنرمندان ایرانی در قیاس با دیگر هنرمندان دست به ارائه آثار منحصر به فردی زده بودند.
پیش از آنکه گفت‌وگو شروع شود به این مساله اشاره کردید که مقوله 8 سال دفاع مقدس ما در آثار هنرمندان ایرانی این دوره به وضوح مشاهده می‌شد و این برای مخاطبان و حتی هنرمندان خارجی جای سوال داشت.
دقیقا. شاید به این خاطر که بازدیدکنندگان خارجی، مظلوم‌ترین چهره‌ها را که غالبا هم جوان بودند در لابه‌لای تصاویری که در زمینه جنگ ایران و عراق ارائه شده بود، می‌دیدند. آنها می‌پرسیدند این چهره‌ها متعلق به کیست، چه بر سر آنها آمده، چطور شده که این جنگ شکل گرفته و... تصور می‌کنم طرح چنین پرسش‌هایی از جانب آنها و پاسخ از سوی خالقان آثار توانست تا حدود زیادی به تبیین مقوله شهادت، ایثار و از جان گذشتگی در راه وطن بپردازد و مخاطبان دیگر کشورها را تحت‌تاثیر قرار دهد. حال آنکه هنرمندانی که در این دوره از بی‌ینال به ارائه اثر پرداخته بودند نیز توانستند با خلق آثار بدیع به انعکاس این مفاهیم کمک بیشتری کنند. به عنوان مثال، در یک اثر، تصویری از آینه‌های متعدد به چشم می‌خورد که نشان از بی‌انتهایی و نمادی از معراج بود یا همین‌طور آثاری در قالب سفال و به شکل مکعب ارائه شده بود که نمادی از کعبه را نزد مخاطبان به معرض نمایش می‌گذاشت. خاطرم هست، کسانی که مسلمان نبودند درباره این اثر از هنرمند توضیح می‌خواستند و وقتی به آنها گفته می‌شد این مکعب‌ها سمبل کعبه، مکه و خانه خداست با دقت گوش می‌دادند. به هر حال معنویت در تمام آثار هنرمندان ایرانی این دوره کاملا به چشم می‌خورد و همان‌طور که اشاره کردم، هنرمندان ایرانی در قیاس با هنرمندان دیگر کشورها در این زمینه عملکردهای موفقیت‌آمیزتری داشتند.
حتی شنیده‌ایم عکس‌هایی که در این دوره از بی‌ینال ارائه شده چه در قالب مستند اجتماعی و چه در دیگر بخش‌ها توانسته راضی‌کننده باشد و با استقبال گسترده‌ای از سوی مخاطبان مواجه شده است؟
همین‌طور است. گرایش به سمت آثار عکس تا حدی از سوی مخاطبان بود که به خرید این عکس‌ها تمایل نشان می‌دادند و حتی برخی از آنها منتظرند دوره 6 ماهه بی‌ینال تمام شود و ببینند آیا این فرصت یعنی خرید عکس برایشان مهیا می‌شود یا نه، در حالی که آثار عرضه شده در بی‌ینال، برای فروش نیستند. بی‌ینال، اکسپو نیست و تنها جنبه نمایشگاهی دارد. این نشان می‌دهد نقش ایران به عنوان یکی از شرکت‌کنندگان در بی‌ینال پنجاه و چهارم چقدر تاثیرگذار بوده است.
امسال در این دوره از بی‌ینال شاهد حضور 4 هنرمند یعنی مهدی و منیر قان‌بیگی در بخش سفال با اثر نمادین کعبه، مرتضی دره‌باغی با چیدمان «روشنای صلح» و محسن راستانی با عکس‌های مستند اجتماعی و همین‌طور اقوام ایرانی بوده‌ایم. حضور این هنرمندان در این دوره را چطور ارزیابی می‌کنید؟
می‌توانم بگویم حضور این 4 هنرمند و همین‌طور حجم آثاری که در این دوره ارائه شد نشانگر آن بود که ما حرفی در عالم هنر برای گفتن به جهان داریم، طوری که هنرمندان در این بی‌ینال توانستند نگاه دنیا را نسبت به ایران تغییر دهند و معنویت را با ظرافت تبیین کنند، بدون آنکه در کار یک هنرمند ایرانی ما ضعف تکنیکی مشاهده کنیم.
نور و روشنایی عنوان این دوره از بی‌ینال ونیز بوده اما نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که این موضوع برای هنرمندان شرقی خاصه ایرانی‌ها قابل لمس‌تر است. حتی به قول شما آثار ارائه شده نیز حکایت از آن دارد که عرفان و معنویت نزد شرقی‌ها از جایگاه دیگری برخوردار است اما درباره هنرمندان غربی شاید این‌طور نباشد و برداشت آنها از نور و روشنایی متفاوت باشد. شما این تفاوت را چطور دیدید؟
ببینید، مقوله نور و روشنایی از دیرباز در اندیشه‌های ایرانی قبل و بعد از اسلام به چشم می‌خورده و به طور کلی جزو مواردی بوده که توانسته جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. خداوند نیز در قرآن کریم خود را به عنوان نور به بنده‌اش معرفی می‌کند. به بیان ساده‌تر، مساله نور و روشنایی همواره مورد بحث و پژوهش محققان و اندیشمندان ایرانی بوده است. حتی برخی بر این باورند که اساس خلقت بر مبنای پرتو نور شکل گرفته است و این مساله را می‌توان در اندیشه‌های شیخ اشراق نیز مشاهده کرد. هنرمندان و همین‌طور اندیشمندان مسلمان طی اعصار و دوره‌های گذشته تمام تلاش‌شان این بوده که نور را در آثار خود به بهترین وجه معرفی و منعکس کنند. در عین اینکه عرفانی که در دنیای غرب به چشم می‌خورد نسبت به دنیای شرق تفاوت‌های زیادی دارد.
آیا در طول بی‌ینال به آثاری از هنرمندان کشورهای دیگر برخوردید که موضوع بی‌ینال به زیبایی در آثارشان انعکاس یابد؟
بله، به عنوان مثال هنرمندانی بودند که با دستمایه قرار دادن مقوله نور و روشنایی، راستی و حتی مساله قیامت و روز آخرت را بیان کرده بودند یا همین‌طور در یک اثر چرخی به چشم می‌خورد که زنجیری روی آن چرخ حرکت می‌کرد و همین‌طور انسانی روی آن چرخ که خود هنرمند بر این باور بود قصد داشته با ارائه چنین کاری به مساله جنگ اشاره کند. نکته جالب اینجا بود که خالق این اثر از کشوری می‌آمد که خود یکی از اصلی‌ترین عاملان جنگ به‌شمار می‌رفت اما خب خود هنرمند ضدجنگ بود یا یک هنرمند دیگر، چرخه‌ای ایجاد کرده بود که تصاویر آدم‌ها به وسیله آن حک می‌شد و این نشان از مبحث خلقت و گردونه هستی داشت. یک اثر دیگر هم بود که در آن قلمی به چشم می‌خورد که به رنگی کردن صفحات می‌پرداخت و پیامش این بود که عالم هستی به طور مدام در حال گردش است اما با این حال همان‌طور که گفتم نزدیک‌ترین برداشتی که می‌شد از نور و روشنایی گرفت متعلق به هنرمندان خودمان بود.
یک سوال درباره نحوه انتخاب موضوع برای بی‌ینال مطرح است. مثلا همین موضوع نور و روشنایی از سوی کدام کشور مطرح شده است، چه کسانی این مساله را تعیین می‌کنند که بر فرض باید در یک بی‌ینال چه موضوعی مطرح شود؟ منظورم این است که اساسا معیارهای این انتخاب از چه سمت و سو و بر چه اساسی نشأت می‌گیرد؟
به طور مشخص نمی‌دانم پیشنهاد این موضوع متعلق به کدام کشور است اما در هر بی‌ینال با توجه به طیف کشورهای شرکت‌کننده، نمایندگانی از آن کشورها حضور دارند که درباره جزئیات و چگونگی برگزاری بی‌ینال با یکدیگر بحث می‌کنند و نشست می‌گذارند تا نتیجه نهایی حاصل شود. به هر تقدیر تصور می‌کنم انتخاب موضوع نور و روشنایی از سمت هر کشوری که بوده موضوعی بسیار سنجیده بوده و جای کار بسیاری داشته است.
در آثار این دوره به رویارویی خیر و شر نیز در آثار اشاره‌ای شده بود؟
در کارهای هنرمندانی چون ایرج اسکندری که در دوره پیشین بی‌ینال شرکت کرده بودند چنین درونمایه‌هایی به چشم می‌خورد. امسال هم این تم در کار برخی هنرمندان وجود داشت زیرا به هر حال باور جهانیان این است که در حال حاضر دنیا به سمت خیر می‌رود. اگرچه در مواقعی شر بر جهان عارض می‌شود اما در نهایت آنچه ماندگار است و پیروز می‌شود خیر است زیرا بنای خلقت نیز بر اساس پاکی و زیبایی و خوبی شکل گرفته است. روی این اصل، هنرمندان چه داخلی و چه خارجی نیز سعی کرده بودند به بازتاب چنین مبحثی در آثارشان بپردازند. در برخی از آثار اکسپرسیونیسم هنرمندانی که در این دوره از بی‌ینال شرکت بودند، این مساله با روایت کردن رنج مردم افغانستان توأم شده بود که بی‌تردید توانسته بود کار زیبایی شود.
آقای شالویی! همان‌طور که مستحضرید عصر ما عصر تلفیق هنرهاست و از برآیند این تلفیق آثار مطلوبی عرضه شده است. آیا در این دوره از بی‌ینال هم شاهد چنین آثاری بودید؟
بله، چند کار از کشور روسیه بودند که در اشکال ویدئوآرت ارائه شده بودند یا چند کشور دیگر در قالب چیدمان به ارائه اثر پرداخته بودند و به طور کلی آثاری در حیطه هنر جدید نیز به چشم می‌خوردند.