كتابخانه مجلس در خيابان بهارستان واقع شده است.اين كتابخانه در سال 1287 یعنی
2 سال بعد از شکل‌گیری مجلس مشروطه توسط شخصی به نام ارباب کیخسرو شاهرخ که نماینده زرتشتی‌ها در مجلس بود شکل گرفت. او پیشنهاد کرد برای ارتقای سطح دانش نمایندگان مجلس، کتابخانه‌ای تاسیس شود تا نمایندگان بتوانند از اطلاعات این کتابخانه برای وضع قوانین و دیگر وظایف خود استفاده کنند، بنابراین نحوه شکل‌گیری کتابخانه به این صورت اتفاق افتاد. از آنجایی که سازمان مادر این کتابخانه، مجلس است، محور فعالیت‌های کتابخانه همه بر این مبنا استوار است یعنی بیشتر کتاب‌هایی که در این کتابخانه به چشم می‌خورد برای نمایندگان قابل استفاده است. گزارشی که در پی می‌آید حاصل بازدید از کتابخانه مجلس و بخش‌های مختلف این کتابخانه پرقدمت است.
کتاب‌های علوم انسانی
حـسـن صـفیاری، مـدیر روابط‌عمومی کتابخانه مجلس است. با او درباره جزئیات کتابخانه به گفت‌وگو می‌نشینم. او می‌گوید: کتاب‌های کتابخانه مجلس را غالبا کتاب‌هایی در حوزه علوم انسانی تشکیل می‌دهند و زیرمجموعه‌هایی چون تاریخ، حقوق و... را نیز دربر می‌گیرند. تا چند سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، کتابخانه مجلس محملی برای عموم بازدیدکنندگان نبود و کسی جز نمایندگان نمی‌توانست از این کتابخانه بازدید کند و نمایندگان هم به دلیل کمبود وقت و مشغله‌های فراوان خود به کتابخانه نمی‌آمدند یا به ندرت می‌آمدند، بنابراین بعد از پیروزی انقلاب، مسؤولان به این نتیجه رسیدند که منابع موجود در کتابخانه را در اختیار عموم مردم قرار دهند تا همه مراجعان بتوانند از این کتاب‌ها استفاده کنند. بعد از آنکه جعفریان به ریاست کتابخانه مجلس برگزیده شد، این امر پررنگ‌تر شد و روند مطلوب‌تری به خود گرفت طوری که همه طیف‌های بازدیدکننده به کتابخانه آمدند بویژه برخی محققان و پژوهشگران که می‌توانند برای تکمیل مطالعات و تحقیقات خود از منابع موجود در این کتابخانه استفاده کنند. رئیس کتابخانه مجلس همواره بر این باور است که مجلس خانه ملت است و کتابخانه هم متعلق به ملت.
کارت ملی به جای کارت عضویت
هنگام بازدید از کتابخانه به نکته جالبی برمی‌خورم و آن اینکه ما در این مکان اساسا با کارت‌های عضویت روبه‌رو نمی‌شویم بلکه هر بازدیدکننده می‌تواند با در دست داشتن کارت ملی برای مطالعه به این مکان بیاید. فضای کتابخانه به آن شکلی که باید گسترده نیست و متقاضیان نمی‌توانند کتاب‌هایی از بیرون را با خود داخل این کتابخانه بیاورند، ضمن اینکه کتابخانه مجلس شرایط امانت دادن کتاب را هم ندارد. اگرچه دست‌اندرکاران آن بر این امیدند که با فراهم شدن فضایی بزرگ‌تر این مساله نیز مرتفع شود.
کتابخانه‌ای مشتمل بر 4 بخش
به گفته صفیاری، کتابخانه مجلس در حال حاضر دارای 4 بخش است؛ کتابخانه شماره یک که بیشتر در حوزه علوم انسانی فعالیت دارد و چیزی حدود 400 هزار جلد کتاب در این مکان به چشم می‌خورد. کتابخانه شماره 2 که کتابخانه مجلس سنای سابق است و بالغ بر 60 هزار مجلد دارد. کتابخانه تخصصی انقلاب که بعد از روی کار آمدن آقای جعفریان در سال 1378 تاسیس شد و در حال حاضر دارای 10 هزار جلد کتاب است. همچنین در دوره سیزدهم مجلس و در زمان ریاست حدادعادل، کتابخانه مخصوص نمایندگان مجلس راه‌اندازی شد. در این کتابخانه، کتاب‌های حقوقی و مرجع وجود دارد که اطلاعات لحظه‌ای به نمایندگان می‌دهد و نزدیک به 3 هزار جلد کتاب در آن است. در کتابخانه مخصوص نمایندگان مجلس سعی شده اطلاعات و کتاب‌هایی که به کار نمایندگان مجلس بیاید جمع‌آوری شود.
ضرورت به‌روز شدن
او ادامه می‌دهد: کتابخانه مجلس به دلیل این به وجود آمده که بتواند در درجه نخست پاسخگوی نیاز نمایندگان باشد، پس نمی‌تواند به تهیه سلیقه‌ای کتاب بپردازد. یعنی دست‌اندرکاران موظف هستند بنا به حوزه‌های تعیین شده، کتاب خریداری کنند. هر ناشری موظف است یک جلد از کتاب‌های خود را به کتابخانه مجلس و ملی هدیه کند. این کتاب‌ها از طریق وزارت ارشاد به دست ما می‌رسد و ما هم کتاب‌های ضروری را برمی‌داریم و آنهایی که در ارتباط با عملکرد مجلس نیستند را به نوبت به کتابخانه‌های دیگر اهدا می‌کنیم. به هر حال، فراهم‌آورندگان کتابخانه مجلس همه تلاش خود را می‌کنند تا کتاب‌ها بنا به ضرورت به‌روز شود. ما در این زمینه همکاران فعالی هم داریم طوری که از سال 87 تا امروز نزدیک به 120 جلد کتاب خریداری شده است.
عمارت ملیجک
می‌خواهم از پله‌های ساختمان کتابخانه مجلس پایین بیایم که با محمدحسین خلیلی یکی از کارشناسان روابط‌عمومی کتابخانه آشنا می‌شوم. او پیشنهاد می‌کند از بخش‌هایی از کتابخانه دیدن کنیم. پس با یکدیگر به سمت کتابخانه شماره 2 می‌رویم. از حیاط‌های تو در تو و لابیرنت‌شکل می‌گذریم. کارشناس روابط‌عمومی درباره سالن‌های کتابخانه توضیحات مختصری می‌دهد و نوبت به نوبت، کارکرد ساختمان‌های واقع شده در کتابخانه مجلس را شرح می‌دهد. جالب‌ترین این ساختمان‌ها، عمارت سفید و زیبایی است که ظاهرا به عمارت ملیجک معروف است. خلیلی در این باره می‌گوید: ناصرالدین‌شاه یکی از دختران خود را به ملیجک داد و از آن به بعد این ساختمان عمارت ملیجک نام گرفت. بعد از آن وارد ساختمان
کتابخانه شماره 2 می‌شویم که از منظر هیات و ظاهر، تفاوتی با دیگر کتابخانه‌های موجود در سطح شهر ندارد. در این کتابخانه بیشتر کتاب‌ها با موضوع ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی چیده شده و در معرض دید مخاطبان قرار گرفته است. نخست به بخش قرائتخانه می‌رسیم و روی صندلی‌های چوبی که مخصوص مطالعه اعضاست، می‌نشینیم. در پشت سرمان مخازنی قرار دارد که به گفته خلیلی کتاب‌های مرجع در آنجا نگهداری می‌شوند و در حال حاضر درهای این مخازن بسته هستند.
از دوره پهلوی و قاجار تا عصر حاضر
در حوزه‌های ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی، 25 هزار نسخه خطی متعلق به قرون 3 و 4 به این طرف وجود دارد. همچنین در دیگر شاخه‌ها یعنی نجوم، ادب، قرآن و... نیز آثاری در قالب نسخ خطی به چشم می‌خورند. همه این آثار قابل استفاده عموم بازدیدکنندگان هستند. در کتابخانه شماره 2 بخشی به نام بخش نشریات وجود دارد. در این بخش از نشریات قبل از پهلوی و قاجار گرفته تا عصر حاضر چیده شده است.
اهمیت بخش نسخ خطی از منظر بازدیدکنندگان
از کارشناس روابط‌عمومی می‌پرسم به نظر او مهم‌ترین بخش کتابخانه کدام است، او نیز در پاسخ می‌گوید: پاسخ این سوال بسته به نظر مخاطب دارد. به‌زعم برخی بازدیدکنندگان، بخش نسخ خطی از اهمیت زیادی برخوردار است و برخی دیگر معتقدند بخش اسناد دارای جذابیت‌های فراوان است اما این‌طور که به نظر می‌رسد، بخش نسخ خطی به دلیل اینکه متعلق به میراث مکتوب است و قسمت اعظمی از تاریخ ما محسوب می‌شود، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
موزه مجلس
از قبل شنیده‌ام در کتابخانه مجلس ساختمانی وجود دارد که به موزه مجلس معروف است اما چون اندکی دیر رسیده‌ایم، موزه تعطیل است و از بازدید نزدیک آن محروم می‌مانیم. پس سعی می‌کنم به توضیحات خلیلی در این باره اکتفا کنم. به گفته وی، موزه مجلس به شکل دقیق در ساختمان مشروطه واقع شده است یعنی در ساختمان مجلس قدیم. در این موزه، آثاری از نقاشان نامی مانند کمال‌الملک و شاگردانش محمود علیا و اسماعیل آشتیانی وجود دارد. همین‌طور هدایایی که در طول 104 سال به مجلس اهدا شده در این مکان نگهداری می‌شود. تصاویری از سران مشروطه، تندیس بزرگان، اسناد و... برخی دیگر از آثار این موزه هستند.
بیمارستان کتابخانه
محمدحسین خلیلی به بخش مرمت اشاره و از آن به عنوان بخش بیمارستان کتابخانه یاد می‌کند و در توضیح این بخش می‌گوید: در این حیطه، دست‌اندرکاران وظیفه مرمت کتاب‌های آسیب‌دیده را برعهده دارند. طیف عظیمی از مراجعان کتابخانه شماره 2 را توریست‌هایی تشکیل می‌دهند که نسخ خطی ایران همواره برایشان دارای جذابیت‌های فراوان بوده و هست. موسسات زبان‌شناسی از کشورهای مختلف چون آمریکا، آلمان، انگلستان و... با کتابخانه مجلس در ارتباط هستند تا بتوانند از منابع موجود در بخش‌های مختلف کتابخانه، خاصه کتابخانه شماره 2 برای تکمیل پژوهش‌هایشان بهره‌مند شوند. این‌طور به نظر می‌رسد کسانی که قصد دارند کارهای پایان‌نامه خود را به انجام برسانند، بعد از توریست‌ها، بیشترین متقاضیان کتابخانه شماره 2 هستند و همین‌طور کسانی که کار تصحیح متون قدیمی را برعهده دارند یا می‌خواهند برای انجام پروژه‌هایی که در دست دارند اسناد را مورد مطالعه قرار دهند، کتابخانه شماره 2 مکان مناسب و مفیدی قلمداد می‌شود.
350 هزار کتاب چاپی
به گفته کارشناسان روابط‌عمومی کتابخانه مجلس، در حال حاضر 350 هزار کتاب چاپی در کتابخانه شماره 2 وجود دارد. کتاب‌هایی به 4 زبان فرانسه، انگلیسی، فارسی، عربی و البته در برخی موارد ترکی.
از این میان، 57 هزار جلد کتاب در زمینه ایران‌شناسی به چشم می‌خورد که در بین آنها چاپ‌های سنگی نیز وجود دارد. خلیلی می‌گوید: ما جزو قانون واسپاری هستیم، درست مثل کتابخانه ملی. من که این اصطلاح نخستین‌بار است به گوشم خورده از او توضیح بیشتری می‌خواهم. خلیلی ادامه می‌دهد: هر کتابی که چاپ می‌شود به کتابخانه مادر منتقل می‌شود. مجلس هم جزو همین موضوع است. ما همچنین جزو بخش نشریات سازمان ملل نیز هستیم. در ایران 4 کتابخانه مجلس، دانشگاه تهران، دانشگاه شیراز و دفتر سازمان ملل این نشریات را دارند. به این شکل که این نشریات از سوی سازمان ملل به کتابخانه‌های یاد شده فرستاده می‌شوند و مضامین بیشتر آنها نیز مسائلی چون حقوق بشر، ایدز، کودکان، زنان و... هستند.
معماری کتابخانه مجلس
در داخل کتابخانه مجلس، 3 ساختمان وجود دارد که با دیگر ساختمان‌های بهارستان به لحاظ معماری و نوع ساخت متفاوت است. نخست، ساختمان مربوط به میرزا حسین‌خان سپهسالار که در سال 1254 ساخته شده است، دیگری ساختمان ملیجک که پیش‌تر درباره آن اشاره کردم. علاوه بر اینها ساختمان کمیسیون بودجه نیز در این ردیف است که وظیفه‌اش پاره‌ای فعالیت‌های تشریفاتی اداری برای ریاست مجلس است و در بخش‌های تحتانی این ساختمان نیز فعالیت‌های اداری انجام می‌شود. مسجد سهپسالار نیز جزو کتابخانه مجلس به شمار می‌رود که در حال حاضر مدرسه شهید مطهری نام گرفته است. کتابخانه مجلس دارای یک واحد انتشارات نیز هست که بین 250 یا 260 کتاب را تاکنون به چاپ رسانده است. بیشتر کتاب‌های چاپ شده در این ارتباط، کتاب‌هایی در حوزه تاریخ هستند. کتابخانه مجلس دارای یک مجله نیز هست که «دیباچه بهارستان» نام دارد. کارشناسان روابط‌عمومی مجلس بر این اعتقادند که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی چنین نشریه‌ای از منظر مطلوب بودن نداشته‌ایم. این نشریه بیشتر حول محور مطبوعات، متون و اسناد کار می‌کند. البته در کنار این نشریه، مجله دیگری با عنوان «نامه بهارستان» نیز وجود دارد که در حوزه شخصی بهارستان فعالیت می‌کند.
یادی از عبدالحسین‌خان حائری
صحبت‌های پایانی با خلیلی، کارشناس روابط‌عمومی به عبدالحسین‌خان حائری می‌کشد؛ شخصی که
54 سال فعالیت حرفه‌ای در کتابخانه مجلس داشته و
20 سال هم ریاست کتابخانه مجلس را برعهده داشته است. او در حال حاضر مدیر بخش نسخ خطی نیز هست و خود در ردیف فهرست‌نویسان جهانی به شمار می‌رود. از کتابخانه شماره 2 به سمت در خروجی کتابخانه مجلس راه می‌افتیم. موقع خروج چشمم به رواقی می‌افتد که در راه‌پله‌ها به چشم می‌خورد و روی آن اسامی مشهوری وجود دارد. خلیلی می‌گوید: این اشخاص اهداکنندگان کتاب به مجلس هستند که از آن میان می‌توان به رهی‌معیری اشاره کرد که 1655 جلد کتاب و
23 جلد کتاب خطی اهدا کرده است. همچنین سیدمحمد طباطبایی که توسط فرزندش، سیدصادق طباطبایی 1438 جلد کتاب خطی و 1706 جلد کتاب چاپی به کتابخانه مجلس اهدا کرده است. امام‌جمعه خوئی، احمد متین‌دفتری، محمدعلی کریم‌زاده‌تبریزی، جعفر سلطان‌قرایی و... نیز برخی دیگر از این نام‌ها هستند. در بخش دیجیتال کتابخانه نیز عمده فعالیت‌ها اسکن نسخ خطی و نشریات است.