گروه سیاسی: تحولات بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه بالاخص حوادث سوریه باعث شد تا مدل حکومتی که ترکیه با آن سعی داشت محوریت جهان اسلام را از تهران به سمت آنکارا سوق دهد، با شکست مواجه شود.
چند سالی می‌شود که دولتی اسلامگرا در ترکیه بر مسند قدرت نشسته است. آنچه این دولت را از دولت‌های قبلی ترکیه متمایز میکرد، واژه اسلامگرایی و به تبع آن موضع گرفتن این دولت در برابر رژیم صهیونیستی بود. این مواضع آنچنان در صدر اخبار رسانه‌های غربی و شرقی قرار گرفت که فراموشی آن به سختی امکانپذیر است. سال 87 بود که رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر این کشور در اجلاس اقتصاد جهاني در داووس به سخنراني رئيس رژيم صهيونيستي واکنش نشان داد و وی را متهم کرد که از کشتن کودکان فلسطینی لذت می‌برد؛ موضعی که بلافاصله بازتاب خیره‌کننده‌ای در جهان داشت. چرا که تاکنون ترکیه در تاریخ خود چنین موضعی در برابر رژیم صهیونیستی اتخاذ نکرده بود. در ادامه این دولت اسلامگرای ترکیه بود که چند ماه بعد حتی برگزاری مانور مشترکی که تا 5 سال گذشته ناتو، آمریکا و رژیم صهیونیستی در آن مشارکت داشتند را لغو كرد. این مواضع ترکیه در آن زمان در حالی اتخاذ می‌شد که آنکارا همچنان با اسرائیل به مراوده و تجارت و فعالیت‌های اقتصادی می‌پرداخت و حتی یکی از مهم‌ترین احتیاجات اسرائیل را که نیاز به آب شیرین بود، تامین میکرد و در دیگر عرصه‌ها همچون 2 دولت دوست و همسایه بدون تنش برخورد می‌کردند. در آن زمان مواضع دوپهلوی آنکارا ماهیت ترکیه را هویدا نکرد ولی پس از موج بیداری اسلامی در منطقه و همپایی ترکیه با غرب در برابر سوریه، استقرار سپر موشکی ناتو در این کشور و...، هويت واقعي ترکیه برای ملت‌های منطقه به نمایش درآمد. به اعتقاد کارشناسان، ترکیه وقتی از پذیرفته شدن در اتحادیه اروپايي مایوس شد، ضرب‌المثل «کدخدا را ببین ده را بچاپ» را سرمشق خویش قرار داد. اردوغان با سود بردن از تنش‌های میان آمریکا و ایران، توانست نقش جدیدی برای ترکیه دست و پا کند. آنکارا با هم‌آهنگ کردن کشورش با سیاست‌های استراتژیک آمریکا (و جلب موافقت آن) فضایی برای سیاست‌های ملی خویش در منطقه باز کرد تا با این روش بتواند محوریت منطقه را از تهران به سوی آنکارا متمایل کند. به همین دلیل است که ترکیه اکنون با پشتیبانی آمریکا به اروپا دهن‌کجی می‌کند. در همین راستا يك كارشناس مسائل خاورميانه از خواست و استقبال غرب برای خارج کردن ایران از محوریت جهان اسلام با هر روش از جمله اسلام دموکراتیک گفت. سعدالله زارعي در این‌باره به نسیم گفت: سوال کلیدی در این‌باره این است که آیا اساساً این مساله‌ای است که در اختیار آنها باشد و غربی‌ها می‌توانند اراده کنند و اراده خود را به مسلمانان تحمیل کنند یا گرایش به اسلام گرایش نهادی در بین ملت‌هاست که در چارچوب تجربه عمیق تاریخی اتفاق می‌افتد؟
زارعی معتقد است که گرایش مسلمانان برخاسته از بینش عمیق تاریخی است و آنها با شناخت از ایران و انقلاب ایران، توجه‌شان را معطوف به این نکته کرده‌اند و می‌دانند تلاش غرب برای انتقال قدرت ایران به ترکیه یا هر سویی تلاشی خیرخواهانه نیست و همانطور که در اتفاقات سال‌های گذشته شاهد بودیم غربی‌ها توفیقی از رواج اسلام دموکراتیک نداشتند بلکه این انقلاب اسلامی بوده که در طول سال‌ها از ظرفیت دموکراسی در جهان اسلام استفاده کرده و مدل خودش را که مدل اسلامی است پیش برده است که نمونه آن پیروزی اسلامگراهای انقلابی در انتخابات فلسطین، لبنان، افغانستان و عراق است. به گفته زارعی، هر چند جهان از این مدل حمایت می‌کند لیکن هر جا صندوق انتخابات در جهان اسلام برپا شود نتیجه آن پیروزی هواداران انقلاب اسلامی و مدل اسلام انقلابی است؛ نه مدل اسلام ترکیه. چرا که مدل اردوغان مدل اسلام مبارز نیست بلکه مدل اسلام مصالحه‌جو و انطباق‌پذیر است در حالی که اسلام در جمهوری اسلامی مدل اسلام آرمانگرا و تکلیف‌گراست؛ به این معنا که جمهوری اسلامی اصول و مباني مذهبی خود را از برداشت‌های اجتماعی ایجاد نمی‌کند بلکه این اصول را از متن اسلام ایجاد می‌کند و جمهوری اسلامی تلاش برای پیاده کردن آموزه‌های مدنظر اسلام را دارد و مردم را به این سمت تشویق می‌کند اما در ترکیه آنچه دولت را در عرصه مذهب وادار به ایجاد روش‌هایی می‌کند، سطح مطالبات مردمی است. ترکیه در ادامه این نوع سیاست، حتی به بهانه بیرون کشیدن «کشورهای اسلامی» از حوزه نفوذ ایران، با اسرائیل «کل‌کل» می‌کند و سفیر این کشور را به جهت عدم عذرخواهی بابت کشته شدن چند شهروند ترک‌تبار در کشتی کاروان آزادی اخراج می‌کند.
جولان آنکارا برای رسیدن به نقطه محوریت جهان اسلام، ملزم به یک گسترش ایدئولوژیکی در کشورهای پیرامونی ترکیه است. اما اینکه آیا این اتفاق افتاده یا خیر را زارعی اینگونه بیان می‌کند: کشورهای پیرامون ترکیه را 4 دسته تشکیل می‌دهند. بخشی از آنها اروپایی هستند که در اینجا ترکیه نمی‌تواند از لحاظ تمدنی، تمدن اسلامی و تفکر اسلامی تاثیر چندانی در کشورهای شمالی و غربی بگذارد. کشور مستقر در شرق ترکیه، آذربایجان است که ترکیه تنها درباره آذربایجان به دلیل همزبانی می‌تواند تاثیراتی داشته باشد اما به دلیل اختلافات مذهبی که در ترکیه سنی و در آذربایجان شیعه هست، نمی‌تواند در حوزه مذهب تاثیر چندانی بگذارد. دسته دیگر کشورهای غربی شامل عراق و سوریه هستند که این 2 کشور هم به دلیل خاطرات بسیار تلخی که از دوره حکومت عثمانی دارند، ترك‌ها قادر به تاثیرگذاری در این دو کشور نیستند. محور چهارم ایران و ترکیه‌اند که اگرچه دارای مشترکات زیادی هستند اما به 2 دلیل ترکیه قادر به تاثیرگذاری نیست؛ اول به‌دلیل شیعه بودن ایران و سنی مذهب بودن ترکیه، دوم اینکه جمهوری اسلامی در زمره کشورهای مدعی است و در واقع در چارچوب سیاست‌های منطقه‌ای ترکیه قابل درک نیست. در نتیجه ترکیه برای آنکه بتواند در جهان اسلام تاثیرات ایدئولوژیک بگذارد، باید دارای شاخصه‌های سیاسی و مذهبی باشد و به همین دلیل برای خلاصی از این محدودیت‌های سیاسی تلاش می‌کند تغییراتی به نفع خودش به وجود آورد. هر چند پرواضح است که درگیری ترکیه با اسرائیل فقط به عرصه پرسر و صدای سیاست محدود می‌شود و نه قراردادهای اقتصادی یا همکاری‌های امنیتی! اما اينكه اردوغان به موقعش دم کدخدا را می‌بیند و دست از پا خطا نمی‌کند، معلوم نیست. اگر ترکیه نیز بتواند از وضعیت موجود برای رشد اقتصادی سود ببرد و چون چین به قدرتی مستقل تبدیل شود، آنگاه مهره‌ها طور دیگری چیده می‌شوند.
بازي دونبش ترکیه با بيداري اسلامي
اگر تا پیش از این مقام‌هاي ترک رویکرد این کشور در قبال ناآرامی‌های سوریه را با تبلیغاتی فریبنده از موضعی اسلامی و انسان‌دوستانه تبیین می‌کردند، با سفر 3 روزه پادشاه بحرین به ترکیه و دیدار با رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر، حنای ترک‌ها دیگر رنگی ندارد. شاه بحرین در حالی جمعه 2 هفته پيش وارد استانبول شد که گروه‌های حقوق بشری اسلامگرا روبه‌روی سفارت بحرین در آنکارا تجمع کردند. اگرچه رسانه‌های ترک جزئیات ملاقات‌های ملك حمد با رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر را منتشر نکردند و با بی‌اعتنایی از کنار سفر او گذشتند اما در آخرین روز، 2 کشور در بیانیه‌ای مواضع مشترک خود در قبال سوریه را اعلان کردند. این رویکرد آنکارا در قبال تحولات بحرین در تضاد با مواضعی است که اردوغان چند ماه پیش در قبال بحرین اتخاذ کرد، اردوغان در بیاناتی احساسی گفته بود: «ما خواهان کربلای دیگري در منطقه نیستیم». اردوغان حتی علیه سعودی‌ها هم موضع گرفته بود: «ما دخالت خارجی در بحرین را محکوم می‌کنیم و درباره پیامدهای خطرناک این مساله هشدار می‌دهیم». آن زمان هنوز ناآرامی‌های سوریه آغاز نشده بود و تهران و آنکارا مشابه هم موضع می‌گرفتند اما آغاز ناآرامی‌های سوریه و تشدید دخالت‌های غرب برای انحراف خیزش‌های مردمی، ترکیه را به عربستان نزدیک‌تر و از محور مقاومت دورتر کرد. رسانه‌های بین‌المللی سفر چندی پیش عبدالله گل به ریاض را در همین راستا تحلیل می‌کنند.