آيا امپراتوري آمريکا همچون بريتانيا پيش از آن، در سراشيبي افول قرار گرفته است؟ اين پرسشي است که مورخ انگليسي، اريک هاوبسباوم مطرح مي‌کند. غروب وال‌استريت، نماد تفوق مالي ايالات متحده، صعود اقتصادي و مالي چين که توانست با بهره‌گيري از تقسيم بين‌المللي کار، رشد مستقلي را از سر گيرد، جنبش‌هاي قدرتمند چپ در آمريکاي لاتين يا انسجام ديپلماسي هند، هر کدام به روش خود، گواه بر هم خوردن تعادل در روابط بين‌المللي است. ژئوپولتيک نويني که مشخصه‌اش تعدد بازيگران پرنفوذ است، جايگزين جهان تک‌قطبي شده که غرب بر آن
فرمانروايي مي‌کرد.
در تابستان ٢٠٠٨، حتي پيش از وزش توفاني که جهان مالي را درهم نورديد، در لابه‌لاي اخبار روزنامه‌ها چند خبر جلب توجه مي‌کرد. تعداد کاربران چینی اينترنت از تعداد کاربران آمريکايي آن بيشتر شده است. آمريکا تنها 25 درصد از ترافيک اينترنتي را به خود اختصاص مي‌دهد، در حالي که اين رقم در 10 سال پيش، بيش از نيمي از ترافيک بود. روش‌هايي که براي جان بخشيدن دوباره به دور مذاکرات بازرگاني بين‌المللي دوحه به کار رفت، با شکست روبه‌رو شد و از جمله دلايل شکست، عدم پذيرش چين و هندوستان براي فدا کردن کشاورزان فقير در قربانگاه تبادل آزاد کالا بود. در جريان بحران گرجستان، روسيه با ناديده گرفتن اعتراضات ضعيف واشنگتن، از منافع ملي خويش در قفقاز دفاع کرد.
اين رخدادهاي گوناگون، نمونه‌هايي از شکل‌بندي جديد روابط بين‌المللي‌اند يعني پايان سلطه غرب که از نيمه اول قرن نوزدهم کسب شده بود. تنها تاثیري که سستي و ناتواني کنوني نظام مالي دارد، تسريع جنبش عقب‌نشيني غرب است. عنوان نخست هفته‌نامه آلماني «اشپيگل» در شماره 30 سپتامبر، «پايان تکبر» و عنوان دوم آن «آمريکا نقش سلطه‌گر اقتصادي خود را از دست مي‌دهد» بود.
پايان هژموني غرب
پيشگويي همواره خطرناک است. در سال ١٩٨٣، دو سال پيش از به قدرت رسيدن ميخائيل گورباچف، ژان فرانسوا رول (فيلسوف راستگراي فرانسوي) پايان دموکراسي‌ها را پيش‌بيني مي‌کرد. او معتقد بود اين کشورها از مبارزه با «سهمگين‌ترين دشمنان خارجي، نوع امروزي و نمونه تمام‌عيار توتاليتاريسم يعني کمونيسم» عاجزند. چند سال بعد فرانسيس فوکوياما «پايان تاريخ» را از طريق پيروزي بلامنازع مدل آمريکايي-غربي اعلام مي‌کرد... . پس از نخستين جنگ خليج‌فارس (١٩٩١-١٩٩٠) شماري از ناظران، طليعه قرن بيست و يکم آمريکايي را گمان مي‌زدند. 15 سال بعد با اجماع ديگري روبه‌رو هستيم که ظاهرا به واقعيت نزديک‌تر است. ما به يک «جهان پساآمريکايي» وارد مي‌شويم. همانگونه که در «کتاب سفيد» دفاع و امنيت ملي که در ژوئن ٢٠٠٨ توسط دولت فرانسه تدوين شده، آمده است: «جهان غرب يعني عمدتا اروپا و آمريکا، ديگر تنها دارندگان ابتکار اقتصادي و استراتژيکي به آن صورتي که در سال ١٩٩٤ بودند، نيستند».
آيا جهان چندقطبي شده است؟ ترديدي نيست که ايالات متحده براي سال‌هاي طولاني، موقعيت ممتازش را نه‌تنها در زمينه نظامي، حفظ خواهد کرد اما اين کشور بايد ظهور مراکز جديد قدرت نظير پکن، دهلي‌نو، برازيليا و مسکو را مدنظر بگيرد. درجا زدن مذاکرات سازمان جهاني تجارت (WTO) و با بن‌بست مواجه شدن بحران هسته‌اي ايران نظير عواقب غيرمترقبه مذاکرات با کره‌شمالي، مويد اين نکته است که ايالات متحده حتي با همپيماني اتحاديه اروپايي، قادر به تحميل نقطه نظرات خود نيست و براي حل بحران‌ها به همدستان و شرکاي ديگري نياز دارد.
مي‌توان به اين قدرت‌هاي جديد، يکسري بازيگران ديگر را که ريچارد هاس از مسؤولان بلندپايه دولت بوش (پدر) و نيز وزارت خارجه دولت کنوني، هنگام ارائه تعريفي از «جهان غيرقطبي» نام آنها را مي‌برد، اضافه کرد. اضافه شود که وي رئيس شوراي روابط خارجي (نيويورک) است. او يکسري نهاد، آژانس بين‌المللي انرژي (IEA)، سازمان همکاري شانگهاي (SCO)، سازمان بهداشت جهاني (WHO/OMS) و سازمان‌هاي منطقه‌اي، شهرهايي چون شانگهاي، سائوپائولو؛ رسانه‌هايي از الجزيره گرفته تاCNN، حزب‌الله و طالبان، کارتل‌هاي قاچاق مواد مخدر و سازمان‌هاي غيردولتي(NGO) را کنار هم قرار مي‌دهد... و سرانجام نتيجه مي‌گيرد: «جهان امروز بيشتر با قدرتي پراکنده روبه‌رو است تا با يک قدرت متمرکز». هر چه باشد، دولت‌هايي که زير ضربه‌هاي کاري جهاني‌سازي، افولشان پيش‌بيني شده بود، در جست‌وجوي مکاني امن هستند. چين، هند، روسيه و برزيل با تکيه بر بلندپروازي‌هاي خود، نظم جهاني‌اي را که درصدد انزواي آنان بود، زير سوال مي‌برند؛ کشورهاي ديگري از ايران تا آفريقاي‌جنوبي، ملل آمريکاي‌جنوبي، اندونزي، البته با بردي کمتر، مصممانه از منافع «خودمحورانه»شان دفاع مي‌کنند.
هيچ‌کدام از اين دولت‌ها، از ايدئولوژي کلي نظير اتحاد شوروي الهام نمي‌گيرند. هيچ کدام خود را به عنوان الگوي بديل معرفي نمي‌کنند. همه آنها کم و بيش اقتصاد بازار را پذيرفته‌اند ولي هيچ‌کدام حاضر به کوتاه آمدن در قبال منافع ملي خويش نيستند. هر کدام، پيش از هر چيزي، براي کنترل مواد معدني اوليه- و در درجه اول نفت و گاز- مبارزه مي‌کنند که بيش از پيش گران‌تر و کمياب‌تر شده‌اند. در درجه دوم، آنان از منافع ژئوپولتيک خود دفاع مي‌کنند که بر بينش سياسي و تاريخي بسيار طولاني متکي است. مثل تايوان و تبت براي چين، کشمير براي هند و پاکستان، کوزوو براي صربستان و کردستان براي ترکيه. اين کشمکش‌ها نه‌تنها در جهاني‌سازي حل نشده بلکه به عکس، بيش از هر زماني توده‌هاي گسترده را بسيج کرده و خبري از فروکش کردنشان نيست.
«قوس بحران‌ها»، از اقيانوس اطلس تا اقيانوس هند
با نگاهي ساده به نقشه جهان در مي‌يابيم که بخش اعظم اين تنش‌ها حول «قوسي از بحران‌ها» حلقه زده که به قول «کتاب سفيد»، از اقيانوس اطلس تا اقيانوس هند کشيده شده‌اند. نويسندگان «کتاب سفيد»، عليه خطر جديد ارتباط کشمکش‌ها که ميان خاور نزديک، ميانه و منطقه‌اي از پاکستان تا افغانستان در حال شکل گرفتن است، هشدار مي‌دهند. وجود برنامه‌هاي عموما مخفي درباره سلاح‌هاي هسته‌اي، شيميايي و بيولوژيک بر وخامت اين خطر مي‌افزايد، در حالي که کشورهاي اين مناطق، آشکارا يا در خفا در حال دسترسي به توان نظامي متکي بر صنايع موشکي و هوايي در مقادير زيادند؛ خطر سرايت بي‌ثباتي عراق که بين رقباي قومي و فرقه‌اي تقسيم شده است، به سراسر خاورميانه وجود دارد. بي‌ثباتي در اين قوس جغرافيايي مي‌تواند به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم منافع ما را به خطر اندازد. کشورهاي اروپايي به عناوين مختلف در چاد، فلسطين، لبنان، عراق و افغانستان حضور نظامي دارند. در چنين شرايطي احتمال دارد در آينده، اروپا و از جمله فرانسه براي کمک به پيشگيري يا حل بحران‌ها در سراسر اين ناحيه درگير شوند.
اين تحليل که با برداشت‌هاي اغلب برنامه‌ريزان آمريکايي هماهنگي داشته و پيش‌تر از سوي نيکولاس برنز، يکي از مسؤولان بلندپايه وزارت خارجه آمريکا بيان شده، به صورت زير است: «10 سال پيش، اروپا در مرکز ارتعاشي سياست خارجي آمريکا قرار داشت... اما از اين پس همه چيز تغيير کرده... در ديدگاه پرزيدنت بوش و وزير خارجه‌اش (خانم کاندوليزا رايس)، خاورميانه جايي را اشغال خواهد کرد که پيش از اين براي دولت‌هاي گوناگون آمريکا در قرن بيستم، اروپا داشت. براي جانشينان آنان نيز چنين خواهد بود». اين واقعيت که بزرگ‌ترين بخش منابع نفتي جهان در اين منطقه قرار دارد، در شرايطي که بهاي بشکه نفت– به‌رغم کاهش در روزهاي اخير- بسيار بالاست، بر موقعيت استراتژيکي «خاورميانه» مي‌افزايد.
اين امر حضور متمرکز نيروهاي نظامي غرب در منطقه از عراق تا چاد و از افغانستان تا لبنان را توجيه مي‌کند. پديده‌اي که از زمان پايان جنگ دوم جهاني سابقه ندارد. ايالات متحده با قرار دادن همه اين کشمکش‌ها در چارچوب «جنگ با تروريسم»، به ايجاد يک «بين‌الملل مقاومت» کمک کرده است، بين‌المللي که غالبا مرکب، چندپارچه و منشعب است و تنها چيزي که آنها را متحد مي‌کند، مخالفت با سلطه آمريکاست.
اين مقاومت در زمينه حياتي اقتصاد نيز جلوه‌گر است. برخلاف بحران‌هاي پيشين (آسيايي، روس و...)، توفان مالي کنوني موجب انزواي نهادهاي بين‌المللي نظير صندق بين‌المللي پول (IMF) و بانک جهاني مي‌شود. در آغاز اين هزاره، کشورهاي بسياري- روسيه، تايلند، اندونزي و...- تصميم گرفته بودند براي رهاشدن از اصول متعارف تحميلي سازمان‌هاي بين‌المللي، بدهي خود را به صندوق بين‌المللي پول، پيش از موعد پرداخت کنند. آيا «اجماع پکن» جاي «اجماع واشنگتن» را خواهد گرفت؟ بنابر گفته مبتکر آن، جاشوآ کوپر رامو (اقتصاددان)، اجماع پکن داراي 3 فرض است که تعيين مي‌کند، چگونه يکي از کشورهاي جنوب در صفحه شطرنج جهاني حرکت مي‌کند؛ با تاکيد بر نوآوري و ابداع، با الزام به در نظر داشتن نه‌تنها رشد توليد ناخالص ملي بلکه همچنين کيفيت زندگي و نوع خاصي از برابري که از هرج و مرج احتراز مي‌کند و بالاخره اهميتي که براي استقلال و حق تصميم‌گيري قائل مي‌شوند و امتناع از واگذاري احتمال تحميل ديدگاهشان به ديگران و از جمله قدرت‌هاي غربي. اين مفهوم، بحث‌ها و انتقادات فراواني را برانگيخته است. براي مثال، چين «مدلي نو» ارائه مي‌دهد، در حالي که نابرابري‌ها در آن رشد مي‌کند و آن کشور پذيرفته در چارچوب جهاني‌سازي قرار بگيرد. مفهوم فوق همچنين امکان مي‌دهد درک کنيم که هرگز از زمان استعمارزدايي، کشورهاي جنوب تا اين حد امکان پيشبرد سياستي مستقل براي يافتن شريک- چه در ميان کشورها و چه در بين شرکت‌هاي تجاري- بي‌آنکه ديدگاه واشنگتن را بپذيرند، نداشته‌اند. ارتباطات جديدي به وجود مي‌آيد، همان‌طور که اجلاس سران چين- آفريقا و نشست وزراي خارجه برزيل، روسيه، هند و چين در 26 سپتامبر در نيويورک شاهد آن هستند. اين کشورها قادرند بدون تحمل تحقير اجماع واشنگتن، تصميم بگيرند.
پيامدهاي امنيتي گرم شدن کره زمين
اتفاق مهم ديگري نيز در حال تغيير ژئوپولتيکي جهان است. در روز هفدهم آوريل ٢٠٠٧، شوراي امنيت سازمان ملل براي نخستين‌بار جلسه‌اي را به پيامدهاي سياسي و امنيتي گرم شدن کره زمين اختصاص داد. از اين پس، اين بعد در هدف‌هاي استراتژيکي آمريکا، فرانسه و استراليا پيش‌بيني شده است. بدون پرداختن به جزئيات، شرايط حاد روي محصول مواد غذايي ضروري محلي تاثیر خواهد گذاشت و رشد اپيدمي‌ها را تقويت خواهد کرد و بالا آمدن آب‌ها موجب پيدايش ميليون‌ها پناهنده زيست محيطي خواهد شد. بر پايه برخي برآورد‌ها، اين رقم معادل 150ميليون تن در سال ٢٠٥٠ خواهد بود و اين امر موجب تندتر شدن مبارزه براي تقسيم زمين، زير آب رفتن آتول‌ها (جزاير مرجاني) و جزيره‌هايی مي‌شود که بر وسعت نواحي اقتصادي انحصاري تاثیر خواهد گذاشت. بايد اضافه شود که افزايش شديد بهاي مواد غذايي، ثبات کشورهاي زيادي را به خطر مي‌اندازد. از اين پس با علم به تنوع راه‌هاي رشد، نظام چندقطبي، تنها تفوق و برتري اقتصادي غرب را رد نمي‌کند بلکه همچنين حق غرب براي تعيين خير و شر، براي تعيين حقوق بين‌المللي و براي دخالت در امور جهان تحت عنوان اخلاق يا کمک انساني، مورد اعتراض قرار مي‌گيرد. اوبه ودرين، وزير خارجه پيشين فرانسه توضيح مي‌دهد که غرب، «انحصار تاريخ» يعني انحصار «داستان بزرگ» را از دست داده است. تاريخ جهان به صورتي که 2 قرن پيش ابداع شد، به پيشرفت و برتري اروپا و آمريکا محدود بود. پيشروي به سوي جهان چندقطبي ممکن است به عنوان بختي براي پيشروي به سوي فراگيري واقعي تلقي شود اما اين امر گاهي واکنش ترس در غرب را برمي‌انگيزد. يعني جهان بيش از پيش تهديدآميز است، «ارزش‌هاي ما» از هرسو از سوي چين و روسيه و اسلام مورد يورش قرار گرفته و باید تحت لواي سازمان پيمان آتلانتيک شمالي (ناتو)، عليه كساني که درصدد «نابودي ما» هستند، جنگ صليبي جديدي راه انداخت. اين نسخه، اگر مراقب نباشيم، به پيشگويي‌ای که خود به خود به واقعيت مي‌پيوندد بدل خواهد شد.
منبع: سیاحت غرب به نقل از www.ir.mondediplo.com