ناآرامیهای اخیر سوریه با پشتیبانی اطلاعاتی آمریکا و ناتو، حمایت‌های مالی و تسلیحاتی عربستان سعودی و تحرکات دیپلماتیک ترکیه آغاز شده و هدف از آن تضعیف محور مقاومت اسلامی و مهار جمهوری‌اسلامی ایران و در نهایت ایجاد توازن استراتژیک برای محور آمریکا و رژیم صهیونیستی پس از وقوع بیداری اسلامی در منطقه است. در تحلیل ناآرامیهای سوریه 2 نگاه و 2 سطح تحلیل متفاوت مشاهده می‌شود. عده‌ای از ناظران این ناآرامیها را تنها امتداد جنبش‌های مردمی در خاورمیانه و شمال آفریقا می‌دانند. در این نگاه سوریه همانند دیگر کشوهای عربی و آفریقایی، گرفتار مشکلات و معضلات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است که مردم آن برای رهایی از این مشکلات، دست به اعتراض و مبارزه علیه حكومت بشار اسد زده‌اند. در این ارتباط، رسانه‌های غربی و برخی رسانه‌های منطقه‌ای با واکنش‌های معنادار و کاملا برنامه‌ریزی شده، تلاش می‌کنند این نگاه را به مخاطبان خود القا کنند. این سطح از تحلیل فاقد نگاه راهبردی به ناآرامیهای سوریه است و صرفا متغیرهای داخلی را در تحلیل وضعیت فعلی این کشور در نظر می‌گیرد و در داخل ایران نیز طرفدارانی دارد. از سوی دیگر، به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، ناآرامیهای سوریه قبل از آنکه امتدادی از خیزش‌های مردمی و اسلامی باشد، معلول معادلات و مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی است که این کشور را به آوردگاه تازه‌ای برای رقابت‌های استراتژیک تبدیل کرده است. کارشناسان معتقد به دیدگاه و تحلیل دوم با استناد به دخالت‌های آمریکا، فرانسه، آلمان، رژیم صهیونیستی، عربستان سعودی، اردن و ترکیه در بی‌ثبات‌سازی سوریه، براین باورند که جوهره اعتراضات در این کشور، متفاوت از قیام‌های اسلامی در کشورهای منطقه است. نگارنده معتقد است، اگرچه سوریه از مشکلات عدیده زیرساختی و گاه جدی در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رنج می‌برد اما ناآرامیهای این کشور از جنس و جوهره خیزش‌های مردمی و بیداری اسلامی نیست، بلکه تابعی از رقابت‌های راهبردی و ژئوپلتیکی منطقه‌ای و همچنین متاثر از معادلات بین‌المللی است که برای تبیین دقیق آن باید این متغیرها را در تحلیل وضعیت این کشور مورد نظر قرار داد. در این نوشتار سعی برآن است ضمن بازخوانی اهمیت و نقش استراتژیک سوریه در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی، متغیرهای تاثیرگذار بر بی‌ثبات‌سازی این کشور، پشت پرده معارضه و همچنین چشم‌انداز وضعیت آینده سوریه مورد بررسی قرار گیرد.
اهمیت و نقش استراتژیک سوریه در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی
جمهوری عربی سوریه با جمعیتی بالغ بر 19 میلیون نفر و مساحتی حدود 185180 کیلومتر مربع، هشتاد و هفتمین کشور جهان از نظر وسعت محسوب می‌شود. سوریه در منطقه آسیای غربی واقع شده و بهعنوان مرکز ارتباطات 3 قاره آسیا، آفریقا و اروپا شناخته می‌شود. این کشور از دیرباز، مرکز بازرگانی میان شرق و غرب بوده‌است. موقعیت ژئوپلتیکی سوریه، این کشور را در نقطه اتصال خاورمیانه نفت‌خیز با اروپای صنعتی قرار داده است. سوریه یک بازیگر ژئوپلتیک محور است که سه عامل واقع شدن در منطقه استراتژیک خاورمیانه، قرار گرفتن بر کناره شرقی دریای مهم مدیترانه و برخورداری از 186 کیلومتر ساحل و همسایگی با فلسطین اشغالی، لبنان، ترکیه و عراق، به وضوح اهمیت ژئوپلتیکی و نقش راهبردی این کشور را در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی نمایان می‌سازد. به دلیل همین اهمیت و نقش استراتژیک، بسیاری از کارشناسان روابط بین‌الملل، «سوریه را بزرگ‌ترین کشور کوچک جهان» می‌نامند. سوریه تنها بازیگر عربی است که در میان کشورهای خاورمیانه و آفریقای عربی، نقش مستقلی را در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی ایفا می‌کند. درگیری رژیم صهیونیستی با سوریه، محور اهمیت نظامی و استراتژیک این کشور در منطقه است. در حال حاضر نیروهای مسلح سوریه، تنها ارتش کلاسیک عربی است که می‌تواند امنیت رژیم صهیونیستی را در معرض خطر قرار دهد. از این رو مقامات رژیم جعلی اسرائیل، سوریه را بهعنوان تهدید استراتژیک به حساب می‌آورند. نقش‌آفرینی سوریه در معادلات سیاسی لبنان و قرار گرفتن دمشق به عنوان دولت حامی مقاومت اسلامی، بر اهمیت استراتژیک سوریه افزوده است. این کشور می‌تواند از طریق بنادر «بانیاس» و «طرطوس» در ساحل مدیترانه، مسیر بسیار مهمی برای صادرات نفت و گاز عراق و ایران به اروپا باشد. مسیر سوریه وابستگی عراق و ایران را برای صادرات انرژی به خلیج‌فارس، کانال سوئز و حتی ترکیه تقلیل می‌دهد. این موقعیت باعث برانگیخته شدن حس رقابت ژئوپلتیکی ترکیه با سوریه شده است. سوریه در اکثر مسائل خاورمیانه، دارای نقش کلیدی است، عدم حمایت از رژیم بعثی صدام در جنگ تحمیلی علیه ایران و ممانعت از عربی- فارسی شدن جنگ، حمایت از مقاومت اسلامی لبنان و فلسطین در جنگ‌های 33 روزه و 22 روزه و مخالفت با روند سازش و به رسمیت شناخته شدن رژیم صهیونیستی، از جمله این موارد است. همچنین نزدیکی دیدگاه رهبران سوریه به جمهوری اسلامی ایران و قرار گرفتن این کشور در محور ایران، اهمیت و نقش استراتژیک سوریه را فزاينده کرده است.
رقابت‌ها و معادلات راهبردی در بی‌ثبات‌سازی سوریه
اهمیت و نقش استراتژیک سوریه در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی و همچنین رقابت‌های ژئوپلتیکی و معادلات راهبردی، بیشترین سهم را در ایجاد ناآرامیهای سوریه دارند. به عبارت دیگر بی‌ثبات‌سازی سوریه، امتدادی از جنگ محورهاست که آوردگاه آن، پس از لبنان و فلسطین در جنگ‌های 33 روزه و 22 روزه، اکنون به سوریه منتقل شده است. از منظر راهبردی، بی‌ثبات‌سازی سوریه، ملهم از معادلات و رقابت‌های راهبردی زیر است:
الف) تضعیف مقاومت اسلامی و مهار جمهوری‌اسلامی ایران
تضعیف مقاومت اسلامی و مهار جمهوری‌اسلامی ایرانب) سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه و دکترین نوعثمانی ترکیه
سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه و دکترین نوعثمانی ترکیهپ) اقدامات آل‌سعود بهعنوان یکی از بازیگران محور آمریکا و رژیم صهیونیستی
اقدامات آل‌سعود بهعنوان یکی از بازیگران محور آمریکا و رژیم صهیونیستیاز منظر محور آمریکا (برخی کشورهای اروپایی، رژیم صهیونیستی، عربستان‌سعودی و اردن) تضعیف مقاومت اسلامی، یکی از مهم‌ترین بخش‌های راهبرد مهار جمهوری‌اسلامی ایران محسوب می‌شود. این موضوع آنجا اهمیت و اولویت بیشتری پیدا می‌کند که نخست؛ بیداری اسلامی در هارتلند (قلب زمین) و ریمولند (حاشیه قلب زمین) بین‌الملل به وقوع پیوسته است و ثانیا؛ سقوط رژیم مبارک در مصر، یکی از حلقه‌های محور آمریکا را بی‌ثبات کرد و توازن استراتژیک بین محورها را به نفع محور ایران و مقاومت اسلامی تغییر داد و ثالثا؛ بیداری اسلامی در حال گذار از موج ضداستبدادی به موج ضدصهیونیستی و ضداستکباری است. براین اساس تمرکز روی سوریه و بی‌ثبات‌سازی آن، بهعنوان کلیدی‌ترین حلقه محور مقاومت اسلامی و عمق استراتژیک ایران، در واقع هدفی جز برقراری توازن بین محورها و تضعیف مقاومت اسلامی و مهار ایران را دنبال نمی‌کند. از دیگر بازیگران موثر در بی‌ثبات‌سازی سوریه، ترکیه است. سیاست خارجی این کشور بر این پایه شکل گرفته است که ترکیه باید بازیگر اصلی و دیپلماتیک در حل مسائل منطقه‌ای و قابل اعتنا برای غرب باشد. اتخاذ این سیاست از سوی حزب عدالت و توسعه تاکنون مزیت‌های زیر را برای آنکارا به همراه داشته است:
1- بیرونی ساختن تهدیدات داخلی ترکیه
بیرونی ساختن تهدیدات داخلی ترکیه2- افزایش قدرت نرم و جذابیت ترکیه در منطقه
افزایش قدرت نرم و جذابیت ترکیه در منطقه3- تبدیل شدن ترکیه به یک بازیگر قابل توجه و اعتنا برای آمریکا و اروپا
تبدیل شدن ترکیه به یک بازیگر قابل توجه و اعتنا برای آمریکا و اروپا4- فرصت‌سازی برای آنکارا در معادلات راهبردی و
رقابت‌های ژئوپلتیکی
در این راستا بازی با برگ مقاومت اسلامی و بیداری اسلامی، شاهد مثال روشنی از سیاست خارجی ترکیه‌است. حزب عدالت و توسعه با اتخاذ این سیاست از یک سو تهدیدات داخلی خود شامل اقدامات لائیک‌ها، مسائل قومیتی و رشد فزاینده‌اسلام‌گرایی غیر‌سکولار را بیرونی ساخت و از سوی دیگر باعث افزایش قدرت نرم ترکیه در منطقه و ارتقای سطح بازیگری و چانه‌زنی این کشور در برابر غرب شد. بازی با برگ مقاومت اسلامی و بیداری اسلامی بعضا ترکیه را در شرایط تضاد با منافع آمریکا، رژیم صهیونیستی و اروپا قرار می‌دهد. از این رو آنکارا برای حل وضعیت پارادوکسیکال خود با غرب، عملا سعی می‌کند از معادلات راهبردی و رقابت‌های ژئوپلتیکی استفاده کند. این موضوع در واقع شاه کلید تحلیل رفتار ترکیه در قبال مسائل سوریه محسوب می‌شود. به عبارت دیگر بی‌ثبات‌سازی سوریه و بازی با برگ دموکراسی‌خواهی، آنکارا را از وضعیت تضاد با منافع آمریکا، رژیم صهیونیستی و اروپا خارج کرده و این کشور را به بازیگري قابل اعتنا تبدیل می‌کند. موافقت ترکیه با استقرار سامانه دفاع موشکی ناتو نیز موید رفتار آنکارا برای خروج از وضعیت تضاد منافع با غرب در هنگام بازی با برگ مقاومت اسلامی و بیداری اسلامی است. بازی هوشمندانه حزب «عدالت و توسعه» با برگ‌های معادلات راهبردی و رقابت‌های ژئوپلتیکی، فرصت‌های متعددی را برای این کشور به همراه داشته است. یکی دیگر از کلید‌های تحلیل رفتار ترکیه درباره ناآرامیهای سوریه، رقابت‌های ژئوپلتیکی آنکارا- دمشق است؛ آنجا که ترکیه همچنان خواهان کانالیزه شدن مسیر انتقال انرژی عراق و ایران از طریق ترکیه به اروپاست تا آنکارا همچنان قدرت چانه‌زنی خود را در مقابل اروپا حفظ کند و بازیگر قابل اعتنایی برای غرب باشد.
روی دیگر ناآرامیها در سوریه به‌اقدامات آل‌سعود بازمی‌گردد. سناریوی عربستان برای بی‌ثبات‌سازی سوریه، ایجاد تقابل مذهبی از طریق تحریک و تسلیح سلفیون علیه علویون است. پیشینه تاریخی این تقابل، اجرای این سناریو و بازی با برگ سلفی‌ها را تا حدود زیادی برای آل‌سعود آسان کرده است. «ابن تیمیه» (728- 661ق) یکی از عقیده‌پردازان فرقه وهابیت و از سلفیان متعصب بود که طی فتوایی، علویان را از مسیحیان بدتر معرفی کرد و قتل آنان را واجب و اهل سنت را علیه ایشان تحریک کرد. رساله «حمودی» ابن تیمیه که از منابع وهابیت به شمار می‌رود، در واقع بر ضد علوی‌ها نوشته شده است.
ادامه در صفحه 11