علیرضا پورصباغ: قسمت نخست گفت‌وگو با علیرضا بذرافشان به دفاعیات این کارگردان از نحوه اقتباس از سریال
Modern Family پرداخت. این گفت‌وگو بخش دومی هم دارد که مربوط به گلایه‌های این کارگردان از جو رسانه‌ای موجود است که از نگاه خودش آن را تحلیل می‌کند.
چرا همان روز نخست که پیشنهاد گفت‌وگو کردم نپذیرفتید، قبل از اینکه حواشی فعلی شکل بگیرد؟
حقیقتا از انجام این گفت‌وگو کمی مضطرب هستم و ترسیده‌ام! به این علت که وقتی در بطن چنین جریانی قرار گرفتم متوجه شدم مثل همه فیلم‌ها و سریال‌هایی که دیگران ساختند و با کلی حواشی رسانه‌ای مواجه شدند، این‌بار با چنین موضوعی دست و پنجه نرم می‌کنم (این بار خودم شرایط را لمس کردم). خبرنگاری و روزنامه‌نگاری هرچند حرفه شریف و مظلومی است اما درعین حال بشدت میتواند ظالم باشد. یعنی صاحب رسانه میتواند به‌راحتی با قلم خود، ظلم کند و واقعیت را به شکلی دیگر نشان دهد و مسیری را برای مخاطب باز کند که حقیقتا حیرت‌انگیز است. البته در حوزه سینما و تلویزیون زیاد با موضوعات حاشیه‌ای برخورد کرده‌ام و با عناوینی چون خبرنگار خوب و خبرنگار بد، آشنا بودم ولی تا زمانی که خودم در بطن حادثه قرار نگرفتم متوجه عمق ماجرا نشدم. به‌هرحال ترس من به نظرم معقول است.
در حال حاضر جو رسانه‌ای پرهیاهویی حول سریال شما وجود دارد، فارغ از بررسی متن، قبل از گفت‌وگو اعلام کردید ممکن است راجع به این فرامتن رسانه‌ای اظهار نظر کنید، آیا تمایلی برای گفتنش وجود دارد؟
لازم می‌دانم منتقدان و معترضان به این سریال را دسته‌بندی کنم. این دسته‌بندی خیلی مهم است. در این 12-10 روز سکوت کردم تا این موج کاذب بخوابد و بعد شروع به صحبت کنم. تنها کاری که انجام دادم، تماشا کردن بود و سپس به نتایجی رسیدم. به نظر من دسته اول منتقدان که اساسا این موج را آنها درست کردند، یک عده از «سیاستمدارهای سایتمدار» بودند، یعنی یکی، دو سایت وجود دارد که چند سیاستمدار همیشه پشت سر آنها هستند و خودشان را آلترناتیو همه رتبه‌ها و سمت‌ها می‌دانند. مدام خود را در معرض آزمایش این ماجرا قرار می‌دهند، یعنی من این سایت‌ها را که بررسی می‌کنم می‌بینم هفتگی تلویزیون را نقد می‌کنند، یعنی یک برنامه روتین برای نقد تلویزیون دارند. حالا ما که کارمان برجستگی داشته، توانسته‌اند با دستمایه قرار دادن سریال هفت‌سنگ، موجی ایجاد کنند. البته قبل از این هم این کار را به‌طور مداوم انجام داده و همچنان انجام می‌دهند. مثلا سایتی که نامش را نمی‌برم 20-10 دقیقه پس از پخش قسمت اول سریال، مطلبی درباره سریال روی خروجی خود گذاشته است. یعنی زمانی که هنوز قسمت اول درحال پخش بوده مطلب بسیار مفصلی روی سایت گذاشته‌اند، حتی نگارش آن متن بیش از نیم ساعت طول می‌کشد. به‌راحتی می‌توان استدلال کرد این مطالب از قبل آماده شده‌اند! مگر می‌توانند به این سرعت یک متن تصویری برای این سریال آماده کنند؟ در عین حال که من درباره آن مطلب حرف‌های زیادی برای گفتن دارم. واقعا متن مورد اشاره کذب محض و به نوعی واقعیت دست‌ساز است. سابقه من در کارگردانی و نویسندگی بسیار روشن است. من و خانم خسروآبادی (همسر) و سایر نویسندگان، مجموعا بالای 30 سریال تألیفی داشته‌ایم که اکثرا پربیننده بوده‌اند. ما نیازی نداشتیم دکوپاژ سریال را نعل به نعل کپی کنیم. ضمن اینکه در طول گفت‌وگو وارد جزئیات مطلب خواهم شد. دومین دسته، افرادی هستند که من به آنها «لباس شخصی» می‌گویم. یکسری همکار داریم که در این 20 ساله زندگی‌هایمان با هم تلاقی کرده، از کنار هم رد شدیم و موازی جلو رفتیم یا اتفاقات دیگری بین ما رخ داده است. مثلا من و خانم خسروآبادی 3-2 سال قبل وارد یک پروژه‌ای شدیم. این پروژه را یکی از دوستان همکارمان تا جایی جلو برده بود. کارگردان عوض شد و چند نویسنده بعدی هم نتوانستند با آن کارگردان کار کنند. از ما خواستند وارد کار شویم که در نهایت ما آن پروژه را به اتمام رساندیم. الان آن نویسنده، روزنامه‌دار است و در این ماجرا بسیار ذوق زده شد و همان روز اول پخش سریال تیتر زده است که: «لااقل درست کپی کنید»! شما هنوز سریال ما را ندیده‌اید. محتوای آن را نمی‌دانید و... .
پس منظور شما این است که اصل این اتهام‌زنی‌ها که از یک روزنامه فرهنگی آغاز شد، ریشه در رقابت شغلی دارد و جریانی که به‌راه افتاد یک تسویه حساب شخصی است؟
بله! این مطلب را همه همکاران می‌دانند که او دنبال تسویه حساب شخصی با من است. ایشان عکس یادگاری عوامل صحنه را زیر عکس کاراکترهایmodern family گذاشته و به حساب خودش یک مقایسه‌ای انجام داده. این فاجعه نیست برای یک روزنامه‌نگار؟ شما عکس عوامل modern family را به آن درشتی روی صفحه اول چاپ کنی و زیر آن عکس یادگاری دستیار گریم و تصویربردار را به همراه عوامل تولید می‌زنید فقط به این دلیل که گرافیک آن عکس شبیه گرافیک عکس مدرن فمیلی است. عکسی که در پارک پرواز، بعد از اجرای یک سکانس عوامل انداخته‌اند. عکس شخصی که متعلق به دستیار گریم بوده و نشریه مورد نظر آن را از شبکه‌های اجتماعی برداشته‌اند و موج درست کرده‌اند و ذوق زده، ماجرا را به سمت نامطلوبی هدایت کرده‌اند. این آدم از نظر من یک لباس شخصی است. در همان روزنامه، زرد رفتار می‌کنند و من هم مجبور بودم در این 10 روز مرتب روزنامه را بخرم. در این روزنامه می‌نویسند: «بذرافشان اینستاگرام خود را هم پاک کرد». یعنی اینقدر شما زردید؟! خب! معلوم است که من اینستاگرامم را پاک می‌کنم. چون 5 تا ID مشخص، زیر پست‌های من فحش و ناسزا می‌نوشتند. اگر کامنت آنها را پاک می‌کردم می‌گفتند: جنبه انتقاد ندارید... مجبور می‌شدم پست را پاک کنم و به پست بعدی بروم و کم‌کم مجبور شدم کلا اینستاگرام را حذف کنم. یا مثلا در مجله می‌نوشتند: «دارند زرنگ بازی درمی‌آورند و جابه‌جایی انجام می‌دهند!» موضوع این است که این لباس شخصی وارد یک ماجرای زرد شده و ذوق‌زده است از اینکه امکان یکسری تسویه‌حساب‌های شخصی برای او فراهم شده است. دسته سوم افرادی هستند که من به آنها می‌گویم «اهل مجاز». این اهل مجاز، یک گروه چند ده هزار نفری از افرادی هستند که البته در همه دنیا زیست مجازی دارند اما در ایران چند ده هزار نفرند. دنیای مجازی همه زندگی آنهاست و کم‌کم ارتباطشان با واقعیت در حال قطع شدن است. این افراد باید در این دنیای مجازی سرگرم باشند، باید همه جا بروند و کامنت بگذارند، موج درست کنند، علیرضا حقیقی را بعد از بازی با آرژانتین به عرش ببرند و بعد از بازی با بوسنی، بلایی بر سر او بیاورند که اعلام کند: «خیلی ممنون که به پدر و مادر بیگناه من فحش دادید، من از فیس بوک خارج شدم». این افراد همه‌جا موج می‌سازند و هرجا که بشود دعوا راه می‌اندازند و از این طریق ذهن خود را به یک آرامشی می‌رسانند. این افراد هرچند تعدادشان زیاد نیست اما در جهان مجازی زیاد دیده می‌شوند، چون همه جا هستند. این افراد موجی درست می‌کنند که تو فکر می‌کنی جامعه به آن سمتی که آنان اشاره می‌کنند رفته ولی اینطور نیست. در واقع این افراد ما را در مجاز گول می‌زنند. من مدتی در شبکه‌های مجازی بودم و الان مدت طولانی است که دیگر کاربر جهان مجاز نیستم. البته درست استفاده کردن از آن بد نیست اما در مقطعی من به تصوراتی از جامعه می‌رسیدم که فکر می‌کردم واقعیت جامعه ما همین برداشتی است که در دنیای مجازی به آن رسیده‌ایم و بعد که وارد واقعیات می‌شدم متوجه می‌شدم رودست خورده‌ام. اصلا مردم اینطور زندگی نمی‌کنند، اینطور فکر نمی‌کنند وآنچه در جهان مجاز وجود دارد یک توهم سیال است. گردانندگان جهان مجاز در واقع به یک نوع بیماری دچارند و تمام وقت خود را در این راه می‌گذارند. دسته چهارم منتقدان، «مردم» هستند، عده‌ای از مردم حقیقت‌جو و واقعیت‌خواه که تحت تأثیر رسانه‌اند. ما اگر الان در حال مصاحبه با روزنامه شما هستیم فقط به‌خاطر دسته چهارم منتقدان یعنی مردم است. به خاطر مردمی گفت‌وگو می‌کنیم که سایتمدار، سیاستمدار و لباس شخصی نیستند و صرفا دغدغه‌های خود را دارند. من تعداد زیادی از این لباس شخصی‌ها را هنوز معرفی نکرده‌ام. مثلا فردی که در پروژه‌ای حضور داشت و به تشخیص کارگردان توانایی لازم برای پیشبرد پروژه را نداشت و عذر او را خواسته بودند؛ این فرد هم در فضای به‌وجود آمده بسیار ذوق‌زده با رسانه‌ای مصاحبه کرد و مصاحبه او را بسیاری دیگر از سایت‌ها استفاده کردند. یا شخص دیگری که 16-15 سال قبل فیلمنامه‌ای به من داد و گفت فیلمنامه را ببین و برای تولید آماده کن. من پس از بررسی فیلمنامه گفتم این فیلمنامه خوبی نیست و نیاز به تصحیح دارد. به ذوق روشنفکرانه آقا برخورد و حالا مطلب زده است که «علیرضا بذرافشان و سارا خسروآبادی 15 سال است که کپی می‌کنند»! این خیلی حس خوبی دارد که دیگران را بزنیم تا خودمان رشد کنیم! اتفاقی است که همه جای دنیا می‌افتد. آیا شما فکر می‌کنید اگر من را بزنید، رشد می‌کنید؟ خب! این کار را بکنید. یا دوست و همکار دیگری که در روزهای گذشته در مصاحبه‌ای گفته: «من هفت‌سنگ را ندیده‌ام اما به من گفته‌اند این کار فراتر از کپی است»! در اینجا غرض خبرنگار و همکار من زیر سؤال است. شما که ندیدید چرا مصاحبه کردید؟ مگر اسلحه پشت سرتان گذاشته‌اند که حتما مصاحبه کنید؟ آیا جز این است که صرفا برای خراب کردن من این مصاحبه را انجام داده‌اید؟ مثلا اگر من درباره انرژی هسته‌ای چیزی ندانم چرا باید درباره آن مصاحبه کنم؟ از طرفی خبرنگاری که این مصاحبه را چاپ کرده واقعا چرا با کسی که حتی این سریال را ندیده مصاحبه و آن را چاپ می‌کند؟ پس او هم غرض دارد. چون کسی که با او مصاحبه شده یک اسم آشنا و مطرح بوده و این خبرنگار صرفا برای اینکه به اغراض خودش برسد (نه اینکه حقیقتا روشنگری در این زمینه انجام دهد) این‌کار را کرده است. پس به همین دلایل است که من از اصحاب رسانه باید بترسم و خیلی هم طبیعی است.
من می‌خواهم از همکاران خودم در سایر رسانه‌ها دفاع کنم، چون اغلب کسانی که شما به آنها اشاره کردید می‌شناسم و می‌دانم قلب‌های بزرگی دارند پس ترس از آنها دلیلی ندارد.
این ترس یک موضوع سمبلیک است نه واقعی. من عرض می‌کنم که خود این حرف تا چه حد میتواند خطرناک باشد اگرنه من از خبرنگار و روزنامه‌نگار نمی‌ترسم، به شما هم گفته بودم بزودی مصاحبه می‌کنم. گفت‌وگو در روزهای نخست پخش سریال درست نبود و زمانش اصلا مناسب نبود. در ادامه باید اشاره کنم این سه دسته منتقدان که برشمردم را باید دقیق‌تر ارزیابی کنم اما روی صحبتم صرفا با مردم است. می‌خواهم کمی مصداقی‌تر درباره اتفاقاتی که از این سه دسته‌ای که آنها را توصیف کردم سرزده است صحبت کنم. یک نمونه را عرض کردم که در جهان مجاز یکی از این سایت‌ها، وقتی هنوز قسمت اول سریال در حال پخش بود مطلبی مفصل درباره سریال را روی سایت گذاشته بودند که کاملا مشخص بود از قبل آماده شده است. نمونه دیگر از سایتی است متعلق به سیاستمدارها که این تیتر را زده بود: «بازی هفت‌سنگ با بیت‌المال»! بیاییم درباره این جمله با هم حرف بزنیم. ببینیم آیا این مساله واقعا اتفاق افتاده است یا خیر. اولا چرا این جمله را می‌نویسند؟ برای اینکه بتوانند آن قشری را که به این واژه‌ها حساسند به سمت خود بکشانند. هزینه «هفت‌سنگ» فرضا 2 الی 3 میلیارد تومان بوده است. یعنی یک خانه 130-120 متری در شمال شهر و چهارتا خانه 80 متری غیر‌نوساز در مرکز شهر مثلا سمت ستارخان. شما راجع به چه بیت‌المالی صحبت می‌کنید؟ سریالی که پر از مفاهیم و مضامین انسانی است. یعنی با 3-2 میلیارد تومان مادی، بهره‌ای معنوی به اندازه میلیاردها تومان نمی‌بریم؟ اتفاقا اگر موردی درست از بیت‌المال استفاده شده باشد ساخت سریالی مثل «هفت سنگ» است. بیت‌المال باید خرج عموم شود، این سریال هم دقیقا خرج فرهنگ عموم شده است. برای ساخت هفت سنگ گروه فیلمنامه‌نویسان به‌مدت یک‌سال روی آن کار کردند تا مطالبه مخاطب تامین شود و چنین نگرشی از جانب ما یعنی استفاده صحیح از بیت‌المال. اما مغرضان سیاستمدارانه، واقعیت را جعل می‌کنند و واژه بیت‌المال را استفاده می‌کنند تا عده خاصی را به خود معطوف کنند. درصورتی که وقتی وارد ماجرا می‌شویم، می‌فهمیم نه تنها بازی خاصی با بیت‌المال نشده بلکه به بهترین شکل بیت‌المال هزینه شده است. اصلا مگر این بیت‌المال چقدر بوده!؟ مگر ما از بدهکاران بانکی و دلالان نفتی و... بودیم؟ به نظر من همین سایتی که این مطلب را منتشر کرده است هزینه‌های گردش مالی ماهانه‌اش از این رقم بیشتر است و اینکه این پول را از کجا می‌آورند خیلی مهم است. چون به هرحال تبلیغات یک حدی دارد. وقتی هم متن منتشر شده از این سایت را می‌خوانی، می‌بینی هیچ نکته قابل توجهی ندارد. جالب اینجاست که بعد از چند مطلب که درباره سریال ما منتشر می‌کند در متن دیگری می‌نویسد: «خب، ما این همه درباره هفت سنگ مطلب زدیم پس چرا جلوی پخش آن گرفته نمی‌شود؟»
آیا مشکل صرفا سریال هفت سنگ است یا ریشه‌های عمیق‌تری دارد؟
با انتشار چنین جملاتی مشخص است که مشکل، سریال «هفت سنگ» نیست. آنانی که سعی می‌کنند به نحوی جلوی پخش «هفت سنگ» گرفته شود و یک عده مدیر زیر سؤال بروند، البته با دورنگری این کار را انجام می‌دهند، شاید مدیران دیگری با اتوبوس در خیابان بلال منتظر ایستاده‌اند تا وارد سازمان شوند و جایگزین مدیران فعلی شوند! البته من خیلی بدبینانه دارم به ماجرا نگاه می‌کنم. ممکن است با فلان مدیر برای فلان پروژه صحبت کرده‌اند و کارشان جلو نرفته و حالا ناراحت هستند و با رسانه‌هایی که در اختیار دارند قصد تسویه‌حساب دارند، در هر صورت هر اتفاقی قابل تصور است. من در حال حاضر به فضای موجود بشدت بدبین شده‌ام. واقعا مضحک است که مطالبی را منتشر می‌کنند، سپس اعلام می‌کنند «چرا بعد از این همه سروصدایی که ما کردیم هنوز جلوی پخش این سریال گرفته نشده است؟» شما اگر با سریال مشکل دارید درباره سریال صحبت کنید و بگویید کجای سریال غیرایرانی، غیر‌دینی، غیر‌فرهنگی و محل بروز نگرش‌های ضدملی است؟ یا کجای سریال با اعتقادات مردم بازی می‌کند و چه ضربه‌ای به جامعه و فرهنگ عمومی می‌زند؟ جز منفعت چه ضرری برای جامعه ما دارد. اگر منفعت نداشت جلوی پخش آن را بگیرید. اصلا همه ما را اعدام کنید یا به حبس‌های طولانی‌مدت محکوم کنید. شما کاری به سریال ندارید، فقط می‌خواهید مدیران سازمان را زیر سؤال ببرید. من خودم ممکن است به برخی از اقدامات تلویزیون منتقد باشم. شما یا همان آقای مدیر هم ممکن است منتقد باشید. سازمانی به این وسعت مگر میتواند بدون نقص عمل کند؟ حتما می‌شود از آن انتقاد کرد. لطفا از همان قسمت مشخص انتقاد کنید، این سه دسته‌ای که آنها را تشریح کردم در اصل با چه چیز یا چه کسی مشکل دارند؟
بخشی از گروه‌هایی که برشمردید آرمانشان حمله به سیماست. تصورم این است کسی که آتش تهیه این حواشی را فراهم کرد چون فضایی برای همکاری با سیما ندارد، دست به این اقدامات می‌زند.
به هرحال از نظر من کاملا منطقی است که تلویزیون ملی ما هم منتقد و هم دشمنان زیادی داشته باشد. حتما می‌توان به تلویزیون انتقاد کرد. چه کسی میتواند ادعا کند یک مجموعه فرهنگی را بی‌نقص اداره می‌کند. اما من می‌گویم اگر انتقادات، شما را به حرص و عصبانیت رسانده است، به خودت حق نده و وقتی قدرتی به نام رسانه در اختیار داری به هر روشی متوسل نشو! این نگرش به حذف واقعیت منجر می‌شود. واقعیت «هفت سنگ» چه بوده؟ سه گروهی که برشمردیم، یک واقعیت دست‌ساز و جعلی برای مخاطب درست کرده‌اند و بر اساس آن می‌خواهند به منافعی برسند. من با این موضوع مشکل دارم، معتقدم هیچکس کارش بی‌نقص نیست، همه می‌توانند از هم انتقاد کنند. اما حرصشان را برای یک هدف سیاسی نباید بر سر دیگران خالی کنند! واقعا خیلی برایم جالب بود وقتی نوشتند: «ما این همه سروصدا کردیم پس چرا جلوی پخش سریال را نمی‌گیرید»! خیلی حرف بزرگی است. می‌گویند «هفت سنگ» یک آبروریزی جهانی است! بیایید به این موضوع بپردازیم. من می‌گویم برخی رسانه‌ها خطرناک هستند البته من اصلا نمی‌خواهم رسانه‌ها را بکوبم، حتما باید رسانه‌ها، مطبوعات، سایت‌ها، فضاهای مجازی و... وجود داشته باشند. بشر رو به تکامل و رو به خدا می‌رود. وجود رسانه‌ها یک ضرورت برای تکامل است، آن هم رسانه‌هایی که نقد می‌کنند. ولی همیشه همه چیزهای درست، می‌توانند ضد خود عمل کنند. در سینما این موارد را به وفور دیده‌ایم. از همان سینمای آمریکا اگر بخواهم مثال بزنم، مثلا بشر رباتی اختراع می‌کند که همان ربات‌ها تمام بشریت را نابود می‌کنند. ساخت ربات اشتباه نبوده ولی میتواند ضدبشر عمل کند. من از این زاویه صحبت می‌کنم و امیدوارم سوءتفاهم ایجاد نشود. می‌گویم رسانه از این بعد میتواند خطرناک باشد که حقیقت که هیچ، واقعیت را میتواند کاملا محو کند و بدل آن را ساخته و به مخاطب تحمیل کنید.