محبوبه نجف‌خانی، دانش‌آموخته رشته مترجمی زبان انگلیسی از مدرسه عالی ترجمه و از اعضای شورای كتاب كودك و انجمن نویسندگان كودك و نوجوان است. «وقتی بابا كوچك بود»، «دماغ ملكه»، «جناغ»، «گنجینه داستان‌های ایرلندی»، «بندر امن»، «دختر گل‌های وحشی»، «دوست یا دشمن»، «قصر افسون شده»، «جوینده یابنده است»، «داوری شگفت‌انگیز جورج»، «تمساح غول‌پیكر»، «من و زرافه و پلی»، «انگشت جادویی»، «بدجنس‌ها»، «راز موتوسیكلت من»، «چارلی و كارخانه شكلات‌سازی»، «آدم كوچولوها»، «قصر افسون شده»، «بنجامین»، «جانوران پلید» و... برخی ترجمه‌های وی طی سالهای اخیر به‌شمار می‌روند. اتحادیه فرهنگی ناشران در سال ۱۳۸۵ مجموعه
5 جلدی «جودی دمدمی» با ترجمه او را به عنوان برگزیده كتاب‌های مناسب برای نوجوانان انتخاب کرد. نجف‌خانی در بیست و چهارمین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به خاطر ترجمه کتاب «زیر درخت زالزالك» نوشته ماریتا كانلن مك‌كنا مورد تقدیر قرار گرفت. با او درباره رویکرد کودکان و نوجوانان نسبت به کتاب‌های ترجمه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
***
وقتی صحبت از کتاب‌های ترجمه به میان می‌آید این مساله مطرح می‌شود که آثار ترجمه در ایران صرف‌نظر از عدم رعایت بحث کپی‌رایت و موارد دیگر همچنان در مقایسه با آثار تالیفی از اقبال بیشتری نزد مخاطبان کودک و نوجوان برخوردار هستند. از این رهگذر برخی از ورود هجمه گسترده کتاب‌های ترجمه به عنوان یک آسیب یاد می‌کنند و برخی این مساله را سرپوشی بر ضعف ما در حوزه تالیف می‌دانند، نظر شما چیست؟
به نظرم ورود کتاب‌های ترجمه به حیطه ادبیات کودک و نوجوان آسیب به‌شمار نمی‌رود و به نظر می‌رسد برخی نویسندگان این مساله را باب کرده‌اند زیرا ترجمه را زنگ خطری برای خود می‌دانند. واقعیت این است که نمی‌توانیم ارتباط خودمان را با دنیای اطرافمان قطع کنیم. نکته جالب این است که این فقط ما هستیم که از سرازیر شدن کتاب‌های ترجمه به ادبیاتمان می‌ترسیم و کشورهای دیگر نیز امروز در معرض ورود ترجمه‌های مختلف هستند و این مساله را موجب رشد و اعتلا در ادبیات خود نیز می‌دانند و مخالفتی هم نسبت به این مساله ابراز نمی‌کنند. بحثم این است که اگر می‌بینیم تحولی در آثار تالیفی ما به وجود نمی‌آید به این خاطر است که نویسنده‌های ما اساسا کتابخوان نیستند و در بین آنها تعداد انگشت‌شماری هستند که به خواندن کتاب‌های مختلف گرایش نشان می‌دهند. جای تاسف است که برخی از این نویسنده‌ها حتی کتاب‌هایی که برنده جایزه نیوبری می‌شوند را مطالعه نکرده‌اند. به نظرم این مساله یک آسیب جدی برای ادبیات کودک و نوجوان ما به‌شمار می‌رود. طی سالهای اخیر، کتاب‌های تالیفی جز در موارد اندک، واقعا چیزی به دانش و معلومات بچه‌ها اضافه نمی‌کنند که هیچ به دلیل نداشتن جذابیت‌های محتوایی و بصری نمی‌توانند در جذب مخاطب نیز موفق باشند. در حالی که با اندکی دقت متوجه می‌شویم یکی از دلایل اینکه کتاب‌های ترجمه مورد استقبال مخاطبان واقع می‌شود در درجه نخست به خاطر مفاهیم و همین‌طور ساختار ظاهری شادی است که دارند.
فکر می‌کنید عیوبی که در حال حاضر در آثار تالیفی کودک و نوجوان وجود دارد بیشتر ناشی از مشکلاتی است که در ساختار و نثر اعمال می‌شود یا محتوا به آن شکلی که باید از جذابیت برخوردار نیست؟
به نظر می‌رسد نویسنده‌های ایرانی در زمینه محتوا دچار اشکال هستند یعنی اغلب موجز نوشتن با ضرباهنگ تند را یاد نگرفته‌اند و این بچه‌ها را خسته می‌کند. در عین حال ورودی اغلب داستان‌ها مشکل است. به عنوان مثال از آنجایی که به شخصه کتاب‌های جمشید خانیان را دوست دارم، چندین‌بار کتاب‌هایی از این نویسنده خوب کشورمان مثل «طبقه هفتم غربی»، «قلب زیبای بابور» یا حتی «شبی که جرواسک نخواند» را سر کلاس‌هایم برده و برای بچه‌ها خواندم. آنجا بود که احساس کردم بچه‌ها بویژه طیف کودک هنوز فضای جنگ را به آن شکلی که باید درک نمی‌کنند یا مثلا کتاب «پارسیان و من» را خیلی دوست داشتند و به طور کلی مدارس از این کتاب استقبال کردند اما یک مساله به وجود آمده و آن اینکه سطح مطالعه بین کودکان و نوجوانان طی سالهای اخیر افت کرده است. البته بعضی‌هایشان بر این اعتقادند که نثر کتاب‌های غیردرسی سخت است. در نهایت بر اساس تجربه چندین و چند سالهای که از فعالیت در مدارس در حیطه کتابداری داشته‌ام این‌طور برداشت کرده‌ام که بچه‌ها آثار طنز و کم‌حجم را بیشتر می‌پسندند و اینکه نباید نیاز بچه‌ها را دست‌کم گرفت و به آن
کم‌توجهی کرد.
در لابه‌لای گفت‌وگو به کمبود آثار تالیفی اشاره کردم و شما به مساله عدم مطالعه در بین برخی نویسندگان. درباره مترجمان حوزه ادبیات کودک و نوجوان امروز اوضاع به چه شکل است؟
درباره ترجمه برخی می‌گویند مترجم نباید هر کتابی را دست بگیرد و اصولا باید کتاب‌های بامحتوا برای بچه‌ها در نظر گرفته شود اما سعی می‌کنم صرف‌نظر از مساله محتوا به دیگر جنبه‌های کتابی که ترجمه می‌کنم نیز توجه کنم یعنی همان‌طور که اشاره کردم، داشتن فضای شاد و رنگی بودن کتاب بویژه برای کودکان را مساله حائز اهمیتی در حیطه ترجمه ادبیات کودک و نوجوان قلمداد می‌کنم.
یکی از مجموعه‌های پرطرفداری که شما طی سالهای اخیر ترجمه کردید مجموعه کتاب‌های «جودی دمدمی» بوده است. این مجموعه توانست بین کودکان و نوجوانان با استقبال زیادی مواجه شود. فکر می‌کنید مهم‌ترین مولفه این مجموعه چه بوده است؟
تصور می‌کنم مجموعه «جودی دمدمی» یعنی به طور مشخص همه جلدهایش صرف‌نظر از اینکه بار شادی‌انگیزی دارد، برای طیف کودکان و نوجوانان جالب است. حتی برخی بچه‌ها به من می‌گویند ما یک جلد را 5 بار می‌خوانیم و وقتی از آنها می‌پرسم این مجموعه چه ویژگی‌ای دارد، می‌گویند شخصیت جودی را دوست داریم. بسیار شاد و مبتکر و غیرقابل پیش‌بینی است. البته مجموعه اول جودی پرمحتوا‌تر بوده اما اگر احساس کنم مجموعه‌های بعدی از این محتوای کافی برخوردار نیست این کار را کنار می‌گذارم و سراغ مجموعه‌های دیگر می‌روم. به عنوان مثال کتابی که طی ماه‌های اخیر از این مجموعه ترجمه و منتشر کرده‌ام، اثری است که در عین قابل استفاده بودن برای کودکان و حتی نوجوانان، کتابی تفریحی نیز هست. از همه مهم‌تر کتاب به شکل رنگی چاپ شده و این مساله در استقبال مخاطبان از آن تاثیر بسزایی گذاشته است. به عنوان مثال در کتاب اخیری که از همین مجموعه ترجمه کرده‌ام یعنی «تعطیلات خوش کریسمس»، نویسنده در آن به جشن‌ها، مراسم مخصوص، شعرها و دیگر موارد اشاره کرده است. با وجود اینکه به لحاظ فرهنگی با آنها فاصله بسیاری داریم اما مورد توجه کودکان واقع شده است. این کتاب دارای مفاهیم آشنایی است و کودکان پیام‌های کتاب را به خوبی درک کرده‌اند. من سعی کردم از آنجایی که از زیرنویس در کتاب‌هایم کمتر استفاده می‌کنم، در این کتاب به توضیح نام برخی مکان‌ها، مراسم و اشاره‌هایی که به شعرهای مخصوص شده است، بپردازم و به نظر می‌رسد این کتاب توانسته نزد کودکان و نوجوانان با استقبال خوبی مواجه شود. از همه مهم‌تر کتاب به شکل رنگی چاپ شده و این مساله در استقبال مخاطبان از آن تاثیر بسزایی گذاشته است.
فکر می‌کنید کتاب چقدر توانسته در برطرف کردن بخشی از نیازهای کودکان و نوجوانان مفید بوده باشد؟
همه کتاب‌های مک‌دونالد از فضایی شاد و خیال‌انگیز و در عین حال متفاوت برخوردارند. من در مجموعه
5 جلدی اول که از این نویسنده ترجمه کردم، متوجه شدم نکاتی که او در قالب داستان به آنها اشاره می‌کند چقدر می‌تواند در مدارس ایران دستمایه الهام و الگو‌سازی قرار بگیرد چون 5 جلد اول مجموعه «جودی» تماما در مدارس می‌گذرد و درباره نحوه برخورد معلمان با شاگردان، بازی‌هایی که در مدرسه می‌شود، ارتباط بچه با معلمان و... است، کمااینکه اخیرا شنیده‌ام دوستانم در شورای کتاب کودک پیشنهاد اعمال چنین روش‌هایی که در این کتاب‌ها هست را به پیش‌دبستانی‌ها و مهدکودک‌ها نیز داده‌اند تا از رهگذر الگوبرداری از این روش‌ها، معلمان هم بتوانند به شکل صحیح‌تری با دانش‌آموزان ارتباط برقرار کنند.
مگان مک‌دونالد نویسنده‌ای است که تنها برای قشر کودک و نوجوان نمی‌نویسد. او همه دنیایی که در کتاب‌هایش برای این طیف ترسیم کرده را به نوعی در کودکی خود لمس هم کرده است. شما به عنوان یک مترجم درباره فضای فکری و ذهنی نویسنده چه نظری دارید؟
مک‌دونالد یک نویسنده آمریکایی‌الاصل است که دارای مدرک فوق‌لیسانس در رشته کتابداری نیز هست. در کودکی کلاس داستان‌نویسی می‌رفته و به هر حال ذوق و قریحه نویسندگی در او از همان ابتدا وجود داشته است. نکته جالبی که درباره کار مک‌دونالد وجود دارد این است که او پیش از اینکه به نویسنده شدن رو بیاورد، در یک کتابفروشی کار می‌کرده یا حتی زمانی نگهبان پارک هم بوده است. جالب‌تر اینکه نویسندگان خارجی هرگز به فکر پنهان کردن پیشینه کاری خود نیستند. کار برای آنها عار نیست و همواره در زندگینامه خود درباره گذشته‌شان صحبت می‌کنند و اصلا شاید انجام چنین کارهایی در گذشته موجب می‌شود آنها در حیطه نویسندگی بتوانند با تکیه بر تجارب بیشتری بنویسند و موفق هم شوند. مک‌دونالد نویسنده‌ای است که در 10 سالگی برای نخستین‌بار مطلبش چاپ می‌شود و تا امروز نزدیک به 30 جلد کتاب دارد که «جودی دمدمی» معروف‌ترین این کتاب‌هاست.
در حال حاضر اثری آماده چاپ دارید؟
ترجمه مجموعه 15 جلدی «مدرسه عجیب و غریب» را تمام کرده‌ام که فعلا در مرحله ویرایش و لیتوگرافی است و قرار است از سوی نشر افق منتشر شود. البته 2 فصل این مجموعه را در نشریه دوچرخه منتشر کردم و بازخورد بچه‌ها نسبت به آن عالی بوده است طوری که دائم می‌پرسند این مجموعه چه وقت چاپ می‌شود.