«آمريکايي‌سازي» (Americanization) يک اصطلاح مورد اختلاف در لغتنامه‌هاي سياسي عربي و غربي است که برخلاف رواجش، تعريف کاملي از آن ارائه نشده است. من می‌کوشم اقدامات اوليه‌اي را در راستاي تعريف و توضيح مستلزمات فلسفي آن عرضه کنم. به نظر من، آمريکايي‌سازي تلاشي است براي رنگ‌آميزي هر جامعه يا هر فردي به رنگ آمريکايي و گستراندن سبک زندگي آمريکايي. اصطلاح ديگري وجود دارد که بسيار نزديک به اين معني بوده و آن «کوکاکولاسازي يا کوکاکولازيشن» است. کوکاکولا نماد سبک زندگي آمريکايي و گستراندن آن و جهاني کردن آن است. يکي از اين لغتنامه‌ها می‌نويسد که مساله، تنها کوکاکولاسازي نيست بلکه ترکيبي از کوکاکولاسازي و استعمار است. يعني کوکاکولاسازي روش جديد استعمار در عصر مصرف‌گرايي جهاني است؛ استعماري که به جاي زور، به نيرنگ متوسل می‌شود. همان‌گونه که يکي از علماي جامعه‌شناسي کتابي به اسم «مک دونالدسازي جهان» نوشته و در آن به جاي کوکاکولا، مک‌دونالد نماد آمريکايي‌سازي شده است. قرينه دلالت‌کننده بر کلمه آمريکايي‌سازي (کوکاکولاسازي يا مک دونالدسازي) مشترک با کلمه «غربي‌سازي» و«سکولاريزاسيون» است، با اين اعتبار که سکولاريزاسيون فراگير، تنها جداسازي دين از حکومت و بعضي عرصه‌هاي اجتماعي زندگي نيست، بلکه سکولاريزاسيون ِفراگير، عمليات جداسازي کل ارزش‌ها و اصول ثابت و مطلق (با اين پندار که شکلي از اشکال متافيزيکند) از جهان و طبيعت و زندگي اجتماعي و سپس زندگي فردي انسان است، و ناگهان جهان تماماً تبديل به يک ماده مصرفي می‌شود که هيچ قداست و ويژگي و هيچ نقطه اتکايي به جز يک نقطه اتکاي نهفته در ماده ندارد؛ يعني همان چيزهايي که به عنوان قوانين «حرکت» (مکانيسم بازار، سود مادي، حرص در حکمراني، شهوت جنسي و روابط توليد) ناميده می‌شوند لذا می‌توان اين ماده را براي هر هدفي و به هر طريقي، بدون هيچ‌گونه خودداري و تنگنايي به کار گرفت.
براي فهم دقيق آمريکايي‌سازي، ناچاريم آن را در بستر تاريخي و تمدني‌اش بررسي کنيم. می‌توان گفت که در نيمه قرن نوزدهم، مجموعه تمدني غرب، با نگاه خاص به عالم، ديگران و خويشتن شکل گرفت. اين نگاه با اين تلقي به وجود آمد که جهان در ذات خود ماده است و آن چيزي که بر آن سيطره دارد، قانون حرکت مادي است و هر آنچه غيرمادي است، ذات ندارد و نمي‌توانيم آن را هنگامی‌که امور دنيوي و اجتماعي‌مان را اداره می‌کنيم، معتبر بشماريم. و قطعاً هيچ چيز ثابتي در عالم و از جمله در طبيعت بشري وجود ندارد و همه چيز دائماً در حال تغيير است. با اين نگاه، جهان از ارزش‌ها جدا شد و به قول انگليسي‌ها value-free شد، به اين معني که هيچ معيار انساني، اخلاقي و ديني يافت نمي‌شود و حتي اگر چيزي مثل اين معيارها يافت شود، بي‌شک تغيير خواهد کرد و اگر هم غيرمادي باشد، نمی‌توان به آن اعتماد کرد. همه اينها به معني از بين رفتن قدرت کنترل رفتار افراد، گروه‌ها و ظواهر اجتماعي است. در نبود اين معيارها، آن نقطه اتکاي انساني از بين رفته و نژادپرستي و فلسفه دارويني ـ که قدرت را تنها معيار براي حکومت و تنها مکانيسم براي حل اختلافات می‌داند ـ ظهور کرده است. در همين چارچوب، ساختار استعماري غرب با نگاهي مادي متولد شد و استراتژي غربي براي بقيه جهان به شکلي ساده طراحي شد که بر اساس آن، جهان يک ماده مصرفي است (منبع مواد خام، اشتغال ارزان، بازارهاي بيمه شده و...) و نژاد سفيد می‌تواند آن را به کار گيرد، با اين پندار که او نژاد برتر و قوي‌تر است. با همين رويکرد، ارتش‌های اروپا و سپس آمريکا به راه افتادند و جهان را ـ يعني آنچه بين خودشان و اطرافشان بود ـ به مناطق تحت نفوذ تقسيم کردند و نگاه خود را به همه جهان تحميل کردند که می‌توان ويژگي‌هاي اساسي آن را در امور زير خلاصه کرد:
1-
نزاع و درگيري؛ که اساس رابطه بين همه دولت‌ها، بين دولت و فرد و بين انسان و برادر انساني‌اش است. يعني آنچه حکومت می‌کند، تنها نگاه ماکياولي و هابز به انسان (انسان، گرگ انسان است) است که داروين آن را ارتقا بخشيد و مارکس از آن استفاده کرد. اين نگاهي است که بر روابط دولت‌ها و انسان‌ها و بازار ـ چه در سطح منطقه‌اي و چه در سطح جهاني ـ حاکم است.
2-
پيدايش انديشه دولت ناسيوناليستي که همه قوا را زير دست خود جمع می‌کند تا آن حد که می‌تواند همه عناصر جامعه را به خدمت خود درآورد و حتي می‌تواند شهروندان را بر اساس قالب‌هاي معيني که سيطره کاملش را تضمين کند، بسازد.
3-
ظهور انديشه ناسيوناليستي افراطي که هيچ نقطه اتکاي انساني و اخلاقي ندارد. در اين چارچوب، وابستگي نژادي داشتن، حقوق مطلقه‌اي را به صاحبش عطا می‌کند لذا اگر اعضاي يک قوم يا يک نژاد تصميم بگيرند زمين‌هايي را به اموال خود ضميمه کنند يا آنکه آن مردم را طرد کنند يا حتي آنها را ريشه‌کن کنند (همانطور که در آمريکاي شمالي و در آلمان نازي و اسرائيل صهيونيست روي داد) هيچ‌کس نمی‌تواند عليه اين عمل اعتراض کند و اين قانوني است که امکان تجديد نظر در آن وجود ندارد.
4-
اين چارچوب فکري و بنيادي، انديشه نژادپرستانه زشتي را به وجود آورد که جهان را به جهان پيشرفته غربي و جهان عقب‌مانده غيرغربي تقسيم کرد.
5-
در نتيجه اين نگاه نژادپرستانه، جوامع دموکراتيک غربي با همه ضعف و قوت‌هايي که دارند، تبديل به نمونه‌هاي عالي انساني و مدل‌هاي قابل اتکايي از مجموعه اقداماتي شدند که خود به منظور اداره جوامعشان، آن اقدامات را پياده می‌کنند اما در مقابل، کشورهاي «عقب‌مانده» جهان سوم صلاحيت دموکراسي را ندارند.
6-
آنچه بر شدت اين نزاع و کشمکش و حرص کشورهاي استعماري می‌افزايد آن است که پيشرفت بر اساس ميانگين توليد و بویژه مصرف سنجيده می‌شود (و اين امر در نگاه مادي منفصل از ارزش‌ها، امري منطقي است). با اين رويکرد، ارزش‌هاي اصلي انساني مثل عدالت، برابري، توازن، آرامش و حفاظت محيط زيست فراموش شده است.
اين همان قالب کلي نظام تمدني غرب است و همان چيزي که همه جهان ـ آگاهانه يا ناآگاهانه ـ در درون آن حرکت می‌کند. ايالات متحده آمريکا نمونه تجسم‌يافته اين نگاه است. می‌توان گفت، بين سکولاريسم فراگير و امپرياليسم و جهاني‌سازي (و آمريکايي‌سازي و سکولاريزاسيون)، تلازم و حتي ترادف وجود دارد. اين تصادفي نيست که لائيک‌ترين کشور جهان، سردمدار امپرياليسم غربي در جهان است، ميانگين گرايش به جنگ را تشديد کرده و جهان را در دست نخبگان سياسي و نظامی‌خود قرار داده و در بازاريابي اين سياست، موفق هم شده است. گسترش ظواهر آمريکايي‌سازي در جهان، به افزايش مداوم هيمنه نظامی و تمدني آمريکا برمی‌گردد و شايد الان سينماي آمريکا از بزرگ‌ترين مکانيسم‌های سکولاريزاسيون و آمريکايي‌سازي در جهان است. مثلاً فيلم‌هاي «تام و جري» ارزش‌های دارويني را بدون هيچ حيله يا حيايي مجسم می‌کند. فيلم‌های کابوي و همه فيلم‌های خشونت‌آميز مثل فيلم‌های «جيمز باند» به ستايش خشونت و عادي‌سازي آن می‌پردازند. و فيلم‌های درام و کمدي می‌کوشند تفکر ارزشي را کنار بگذارند. در ادامه ما به اين مساله می‌پردازيم که نظامات مادي هميشه تناقضي اساسي را در درون خود دارند. اين نظامات با تأکيدي خاص و مستقيم و ملموس شروع می‌شوند و تدريجاً به سمت آن قانون عمومی مادي و مبدأ يگانه نهفته در زير همه ظواهر می‌روند. مثلاً نظام ناسيوناليست سکولار (در چارچوب مادي) به وسيله برتري دادن به گذشته انسان ناسيوناليست خاص بر انسان طبيعي عام شکل می‌گيرد. همچنين نظامات مادي عموماً به شکلي قاطع بر اهميت انسان طبيعي (بعد اقتصادي و جنسي او) تأکيد می‌کنند و مشروعيتشان را در برابر مردم، از طريق تأکيد بر اين انسان طبيعي به دست می‌آورند. به همين خاطر، تدريجاً نسل‌های جديدي ظاهر می‌شوند که به آن گنجينه‌های ملي يا به آن فرهنگ خاص اهتمام زيادي ندارند و دقيقاً مثل حرکت ماده، به سمت طبيعي، عمومي، غير متعالي و مدل‌گونه براي زندگي، حرکت می‌کنند و صحبت درباره ارضاي اقتصادي و جنسي در خارج از چارچوب يعني خارج از نظامات تعالي‌مدار، شروع می‌شود. در نتيجه، ويژگي‌هاي ملي از بين رفته و انساني که تنها به دنبال راحتي و ارضاي فوري است، ظهور می‌کند. محصولات فرهنگي آمريکا با مستلزماتي همراه است که اميال اين انسان طبيعي و عمومی و بين‌المللي را ارضا می‌کند. چه بسا کسي که ژاپن را بررسي می‌کند، بداند که چه اتفاقي براي آن در حال افتادن است؛ زيرا بعد از سال‌ها، سخن گفتن از فرقه شنتو، بوديسم، جشن چاي، کيمونو، کابوکي، نوه و هايکو(نمادهاي سنتي ژاپن) و بعد از سال‌های طولاني تمسک به هويت مستقل ژاپني از بين رفته است، فرهنگ آمريکايي به نسل‌های جديد حمله کرده و در نتيجه، آنها هم‌اکنون «تي شرت» می‌پوشند و کوکاکولا می‌نوشند و همبرگر می‌خورند، در ديسکو می‌رقصند و چشمانشان را جراحي می‌کنند تا همانند چشمان شرق آسيايي‌ها باريک نباشد. همين مطلب درباره دولت صهيونيست، دولتي که علت وجودي‌اش به شکل‌گيري هويت موهوم يهودي تکيه دارد، صادق است. اين دولت خودش را به خاطر گرايش به آمريکا، تماماً از بين برده است؛ اگرچه ادعا کنند که هويتي يهودي در آنجا وجود دارد. به همين خاطر به جاي مک دونالد، ماکيفيد می‌خورند. چه هويتي! (حتي اين اواخر، اين هم از رواج افتاده و تبديل به مک دونالد شده و هيچ شکي در آن نيست و همانطور که می‌گويند، پايتخت دائمی‌اسرائيل در قدس ساخته شده است و مغازه‌های همبرگر‌فروشی، احکام شريعت يهود درباره طعام را رعايت نمی‌کنند). گسترش آمريکايي‌سازي در جهان، انتقال از مرحله خصوصي به مرحله عمومی را در جوامع ملي‌گراي ِسکولار آشکار می‌کند و اين آن چيزي است که ما به آن اشاره می‌کنيم، يعني انتقال از مرحله سخت به مرحله نرم و از تجدد به پساتجدد. همچنين بازار و کارخانه که 2 عنصر اساسي بوده‌اند و لذت و مصرف ـ حوزه‌اي که ما به وسيله باشگاه شبانه و شرکت گردشگري آن را می‌شناسيم ـ نيز به آنها پيوسته‌اند. لازم است درک کنيم، اين آمريکايي‌سازي يک توطئه يا حتي يک نقشه نيست، بلکه يک آرايش تمدني (يا شبه تمدني) است که تنها تمدن‌های ديگر را نابود نمی‌کند بلکه ويژگي آمريکايي و فرهنگ آمريکايي خودش را هم نابود می‌کند لذا همبرگر يک غذاي آمريکايي و ديسکو يک موسيقي آمريکايي نيست بلکه آنها اَشکالي تمدني هستند که همراه با انتقال تمدن و فرهنگ سکولار آمريکايي از مرحله خصوصي و سخت و انسجام به مرحله عمومی‌و نرم پديد آمده‌اند. اين انتقال منجر به نابود شدن ويژگي‌های آمريکايي (فرهنگ ساحل شرقي، فرهنگ آمريکاي ميانه و فرهنگ جنوب و ...) می‌شود. اين تمدن‌های بومی در نهايت غنا، بر اثر فرآيند آمريکايي‌سازي و سکولاريزاسيون (در اين جهان مادي) دچار فرسودگي سريع شده‌اند. از اين رو می‌توان گفت آمريکايي‌سازي، در حقيقت امر با جهاني‌سازي و جهاني شدن که موانع بين انسان‌ها و بين انسان و طبيعت را برمی‌دارند تا انساني طبيعي که هيچ ويژگي يا هويتي ندارد شکل بگيرد، مترادف است.
ايالات متحده به دلايل تاريخي، اقتصادي و سياسي و نيز فرهنگي و فکري، بيشتر از ديگران علاقه‌مند است يک تمدن سکولار مادي نمونه باشد. براي اين امر، دلايل به هم پيوسته‌‌اي وجود دارد ولي ما آنها را به خاطر ضرورت تحليل از يکديگر جدا کرده و از دلايل تاريخي شروع می‌کنيم:
1-
کوچ دادن ساکنان اصلي سرزمين‌هايي که انسان سفيدپوست آنجاها را دوست می‌داشت، به مناطقي که از آنها نفرت داشت. کما اينکه آن کوچ دادن احياناً شکل راديکال به خود می‌گرفت و آن زماني بود که کوچ دادن ساکنان اصلي از اين جهان به جهان ديگر، به وسيله کشتار آنها کامل می‌شد. انجام اين کار جز با انکار تاريخ اين قربانيان ممکن نيست و به اين طريق، به چيزهايي تبديل می‌شوند که به راحتي می‌توان آنها را ريشه کن کرد.
2-
دزديدن عنصر بشري از آفريقا و جدا کردن آن از اصل خويش و کوچ دادن آن به مناطق جديد، تا به ماده مصرفي و نيروي عضلاني صرف تبديل شود، بدون آنکه گذشته تاريخي يا ميراثي داشته باشد.
3-
کوچ دادن عناصر مهاجر، غالباً از اروپا و بعضي تمدن‌های ديگر. عناصر مهاجر معمولاً عناصر پرتحرکي هستند که بدون داشتن تقيد زياد به امور مطلق، به دنبال يک حرکت اجتماعي می‌گردند و گذشته تاريخي خود را کنار می‌گذارند تا در سرزميني جديد، از نقطه صفر شروع کنند. آنها عناصري بشري هستند که رؤياي بازگشت به بهشت زميني و پايان تاريخ و نيز زندگي در جامعه‌اي که ارزش‌هایی همچون راحتي و کسب لذت فوري بر آن حاکم باشد ـ لذتي که هيچ احساس گناه يا دوگانگي يا وجود امور مطلق ِسنتي در آن نباشد ـ را دارند و ايالات متحده، آن سرزمين دست نخورده، به مثابه گهواره‌اي بزرگ براي آنها بود.
منبع: ماهنامه سیاحت غرب به نقل از www.elmessiri.com