آنگلا مرکل، ناجی جدید اروپا
تونی بلر، نخست‌وزیر سابق بریتانیا حدود یک دهه تمام از اروپا پشتیبانی کرد و اصولا رهبری دگرگون‌کننده و تحولخواه لذا از معدود سیاستمداران ادامه‌دهنده سنت مارگارت تاچر و ژنرال دوگل محسوب می‌شد، لیکن هرگز آن‌طور که انتظار می‌رفت یک اروپایی پرشور و متعصب نبود. پس از اعلام برکناری وی از نخست‌وزیری انگلستان اما بلافاصله این پرسش سترگ مطرح شد که چه کسی در اروپا جای او را پر خواهد کرد و برای مثال، اتحادیه اروپا، ناتو و صدها چالش ریز و درشت دیگر موجود در قاره سبز را رهبری و مهم‌تر از همه تعامل با ایالات متحده آمریکا را هدایت خواهد کرد؟
از آنجا که نقاط ضعف شخصی و بی‌لیاقتی و ناکارآمدی رهبرانی چون نیکلا سارکوزی و... آنان را از ایفا کردن نقشی موثر و متفاوت درخور در مسائل استراتژیک اروپا بازمی‌داشت، هنگام برخاستن صدراعظم آلمان، آنگلا مرکل به‌عنوان قهرمان اروپا فرارسید. او نسبت به هلموت کهل، پدر یگانگی اروپا دخترکی بیش نبود اما حتی کهل هم به سبب مجموعه عوامل موجود نتوانسته بود نقشی را که مرکل 52 ساله در حال به دست گرفتن آن بود ایفا کند. مرکل که از سال 2005 به‌عنوان صدراعظم آلمان انتخاب شد اولین رهبر واقعا پان‌اروپایی آلمان بود که به سرعت در قامت این مقام جاافتاد و هدایت‌کننده یکی از دوران رشد اقتصادی فوق‌العاده سریع با شتابی لگاریتمی شد که برخی به آن دومین معجزه صنعتی پس از دوره طلایی دهه 1960 لقب دادند. مرکل پارادایم وحدت و همپیمانی آلمان و فرانسه را که به طور سنتی شاکله اصلی پیش‌برنده اتحادیه اروپا بود دوباره تقویت کرد و موجبات روند صعودی اهمیت برلین در فرآیند تصمیم‌گیری‌های این اتحادیه و پررنگ‌تر شدن نقش آن نسبت به پاریس را فراهم آورد. در این راستا اقدام مهم وی در توافق درباره بودجه معروفش برای اتحادیه اروپا آن هم درست یک ماه پس از به قدرت رسیدن از اهم نشانه‌های این رویکرد بود. او همچنین تغییراتی در روابط بی‌دردسر میان آلمان و روسیه که ماحصل مستقیم دکترین دیپلماسی گرهارد شرودر، صدراعظم پیشین بود به وجود آورد و مهم‌تر از همه روابط کشورش با آمریکا را چنان بازسازی کرد که برلین به‌عنوان اولین مبدا گفت‌وگو‌‌های آمریکا درباره مسائل اروپا حتی از لندن هم پیشی گرفت، به قسمی که تنی چند از مقامات ارشد دولت انگلیس نیز این موضوع را همواره تصدیق کرده‌اند و همین مقامات انگلیسی با نظر هفته‌نامه اشپیگل که مرکل یک تونی بلر جدید است، هم‌رای و موافقند.
زمانی که آنگلا مرکل در اوایل ماه مه در همان سال اول زعامتش جهت شرکت در نشست سالانه آمریکا- اروپا به واشنگتن رفته بود با چنان استقبالی از سوی بوش مواجه شد که با تونی بلر می‌شد لیکن شباهت‌های مرکل به بلر صرفا نمایشی و تصنعی نیست و به گفته مشاور ارشدی که به هردو آنها نزدیک بود، مرکل آگاهانه به عمد مواردی چند را از بلر اقتباس کرده است. مرکل نیز همچون بلر معتقد بود رقابت و تقابل با آمریکا به شیوه‌ای که فرانسه در دستورکار دارد به انسداد سیاسی می‌انجامد لیکن شرایط مرکل تفاوت‌های بارزی هم با تونی بلر دارد؛ نخست اینکه مرکل زمانی به قدرت رسیده و روی کار آمد که دوره ریاست‌جمهوری جورج واکر بوش رو به اتمام بود و با آنکه بوش در آلمان نیز محبوب‌تر از انگلیس نیست لیکن وجهه و مقبولیت مرکل از اتحاد با بوش آسیب کمتری نسبت به وجهه بلر دیده است و این نه فقط از آن جهت که مردم آلمان می‌دانستند بوش بزودی می‌رود که جنگ عراق که مرکل پیش از به قدرت رسیدنش از آن حمایت کرده بود به‌عنوان یک چالش جنرال و جهانی در حال کمرنگ‌تر شدن بود و نیز شاید مهم‌تر از همه اینکه اتحادی که مرکل تلاش می‌کند با ایالات متحده ایجاد کند بیش از هر چیز اقتصادی است. این همان هدفی است که یکی از مشاوران مرکل از آن به عنوان «بازار اقتصادی مشترک بزرگ‌تر» یاد کرده و بر اساس آن اروپا و آمریکا تلاش کرده مزایای اقتصادی را که اروپا در اثر حذف موانع تجاری و هماهنگ کردن رژیم‌های تنظیمی اقتصادی به دست آورد، تکرار کند.
ثانیا مرکل برخلاف بلر در پی سیاست خارجی مبتنی بر تفکری همچون مبلغی مذهبی نیست لذا او به جای تاکید بر مفاهیم انتزاعی چون «جنگ علیه تروریسم» به مسائلی عملی در ابعاد تجاری- اقتصادی تمرکز می‌کند، بنابراین در حالی که بلر با شمایل چهره‌ای شکست خورده و محزون از قدرت کنار می‌رود، مرکل از آمار 70درصدی موافقانش لذت می‌برد و این در حالی است که تمایل مرکل به نزدیکی به آمریکا به نوعی متاثر از زندگی شخصی‌اش نیز هست؛ یک فیزیکدان اهل آلمان شرقی که فعالیت سیاسی خود را پس از فروریختن دیوار برلین در سال 1989 آغاز کرد. سخنان وی در سال 2007 به مناسبت پنجاهمین سالگرد معاهدات «رم» که منشأ تولد اروپای مدرن بود و در آن از «قدرت آزادی» سخن گفت و تاکید کرد هرگز هیچ چیز نمی‌تواند سر راه آن قرار گیرد کاملا رنگ و بوی آمریکا‌یی داشت. از طرفی این رویه و ضرباهنگ در سیاست خارجی، پیوستگی خاص وی را به اعضای جدید اتحادیه اروپا که از کشورهای تحت سلطه بلوک شرق بودند و نیز سردی آشکارای او را نسبت به روسیه و رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر آن توضیح می‌دهد. مرکل خود در این باره گفته است: «در واقع آلمان به اندازه‌ای که با آمریکا ارزش‌های مشترک دارد با روسیه ندارد». (هفته‌نامه نیوزویک، ژوئن 2007، استریکر مک گوایر)
*استاد دانشگاه و مشاور وزارت امور خارجه