محمد مولایی: نامه نوزدهم نهج‌البلاغه/ نامه حضرت علي(ع) به یکی از فرمانداران به نام عمر بن ابی‌سلمه ارحبی که در فارس ایران حکومت می‌کرد.
پس از حمد و ثنای خدا، همانا دهاقین (اربابان و صاحب‌نفوذان حوزه حکومتی) تو از خشونت و بی‌مهری و قساوت و تحقیر کردن مردم و سنگدلی تو شکایت دارند. من درباره آنها اندیشیدم، نه آنان را شایسته نزدیک شدن دیدم زیرا که مشرکند و نه سزاوار قساوت و سنگدلی و بدرفتاری هستند زیرا که با ما همی‌مانند (و به عهد و پیمان خود پایبندند)، پس در رفتار با آنان، نرمی و درشتی را به هم آمیز، رفتاری توأم با شدت و نرمش داشته باش، اعتدال و میانه‌روی را در نزدیک کردن یا دور کردن، رعایت کن.
طور‌ی که می‌بینید، گروهی از مشرکان شیوه رفتاری استاندار انتصابی امام علی(ع) را نادرست دانسته، به حضور امام شکایت آورده‌اند امام در این باره دستورالعملی صادر کرده و استاندار را موظف به اجرای آن کرده است.
نکاتی در این نامه نهفته که گویای پاره‌ای از مناسبات مردم با مدیران ارشد نظام، وظایف و حقوق اجتماعی آنان از دیدگاه امام‌المتقین علی(ع) است.
1- نقد شیوه رفتاری مدیران: اسلام ضمن تاکید بر لزوم پیروی از مدیران و مراعات موقعیت و منزلت آنان از مردم می‌خواهد تا دقیقا اعمال و کردار حکومتگزاران را نظارت کنند تا به این وسیله حضور سیاسی مردم در صحنه تحقق یافته، از این طریق میزان آگاهی مردم بالا رفته، شعور سیاسی آنان افزایش یابد و جامعه از مرض بی‌درکی و بی‌تفاوتی و مدیر از مرض دیکتاتوری مصون و محفوظ باشد. در سیستم سیاسی و حکومتی اسلام درباره مناسبات مردم با حکمرانان و دولتمردان، بابی تحت عنوان «النَّصیحَه لِامامِ المُسلِمین» داریم، بنابراین مردم موظفند مسؤولان خود را نصیحت کرده، پند و اندرز داده و هدایت و ارشاد کنند.
2- آزادی حضور در پیشگاه امام: اسلام تاکیدش بر این است که زمامداران به گونه‌ای باید زندگی کرده و عمل کنند که مردم امکان دستیابی به آنان را داشته باشند تا ضمن اینکه مردم به ملاقات با زمامدار نائل می‌شوند، زمامدار در جریان کار استاندارانش از طریق مردم قرار گیرد و با درد و مشکلات مردم آشنا شود و هم شخصیت انسانی مردم را با پذیرش آنان ارج نهاده و روانشان را پرخروش کند.
3- تساوی حقوق اجتماعی: اینان گروهی مشرک و آتش‌پرست بودند و در عین حال امام آنان را به حضور پذیرفت و به شکایتشان گوش فراداده، مورد بررسی قرار داد چرا که فریاد دردها و رساندن آن به امام از حقوق ملت و از وظایف آنان است. مسلم و غیرمسلم ندارد. منطق امام علی(ع) این است که «ملت 2 صنف و دسته‌اند؛ یا مسلمانند و برادران دینی تو یا غیرمسلمان ولی انسان و همنوع تو».
4- پذیرش امام تایید مواضع و تطهیر عملکردها نیست: امام اینان را پذیرفت چرا که درد و شکایت داشتند تا به درد و شکایت آنان رسیدگی کنند، بنابراین پذیرش امام در این باره باید تفسیر و توجیه شود نه مطلق که چون امام اینان را پذیرفته مواضعشان درست و صحیح است و مقبول امام است .
5- پذیرش امام، دفاع از منزلت انسانی است: اینان گرچه مشرکند ولی امام می‌پذیرد چرا که انسانند و امام مسؤول دفاع از حقوق انسانی انسان‌هاست. مسلمان باشند یا نباشند، دفاع امام نه از موضع شرک آنهاست و نه از موضع نفوذ آنان چرا که شاید اینان از صاحب‌نفوذان پیشین بوده و امروز در حکومت اسلامی با پذیرش حاکمیت سیاسی اسلام نفوذشان را از دست داده باشند بلکه دفاع از منزلت انسانی است و نمی‌شود به جرم اینکه مسلمان نیستند حق حیات را از آنان گرفت و این از ویژگی‌های حکومت اسلامی است.
(با استفاده از نهج‌البلاغه مرحوم دشتی و کتاب مرامنامه دولتمردان از انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)