نخستین نکته‌ای که درباره حافظ به ذهن می‌رسد و بسیاری از محققان و پژوهشگران ادبی نیز به آن تاکید داشته‌اند مساله تاویل و ایهام‌پذیری در اشعار او است. در این باره بیشتر توضیح دهید.
به طور قطع منظور از تاویل‌پذیری اشعار حافظ این است که از شعر او می‌توان معانی بسیار زیادی هم از نظر زبانی و هم از نظر مفهومی دریافت کرد. در اصل، ویژگی شعر او در همین نکته نهفته است یعنی به هیچ عنوان در کل دیوان حافظ، شعری را نمی‌یابید که تک‌بعدی و تک‌معنایی باشد و هریک از اشعارش صرفنظر از داشتن چنین خصیصه‌ای، دارای ایهام نیز بوده‌اند. به بیان ساده‌تر، حافظ شاعری نبود که بی‌اختیار و از سر ناآگاهی واژه‌ای را در اختیار بگیرد. او استفاده از واژه‌ها را در حوزه شعری، آگاهانه و با تکیه بر ایهام و نوعی هماهنگی به کار می‌برد. چنانکه در حال حاضر نیز کتابی با عنوان «فرهنگ ایهامی شعر حافظ» در بازار موجود است که در این باره به شرح و بسط بیشتری پرداخته است. به هر حال ویژگی شعر او این است که از هر بیتش می‌توان ده‌ها معنی مختلف استخراج کرد.
با وجود اینکه حافظ یکی از ماندگارترین چهره‌های ادبیات کهن ایران به‌شمار می‌رود اما تصحیح نسخی که از دیوان او باقی مانده، محدود است و جز تعدادی از شخصیت‌‌های فرهیخته ادبی به تصحیح دیوان او نپرداخته‌اند که از میان آن می‌توان به معروف‌ترین تصحیح که متعلق به قاسم غنی و علامه قزوینی است و کاری باارزش به‌شمار می‌رود، اشاره کرد. امروز هم مشاهده می‌کنیم که تصحیح این 2 بزرگوار بیش از دیگر تصحیح‌ها در بازار کتاب موجود است. به نظر شما دلیلش چیست؟
ببینید، نسخه‌های خطی متعددی از حافظ به جای مانده است که اغلب آنها را به سبب نداشتن قدمت طولانی می‌توان در ردیف نسخ متاخر قلمداد کرد. هر چند نسخ متقدمی از دیوان او در دست است که فاصله کوتاهی با زمان حیات شاعر دارند. تنها نسخه‌ای که می‌گویند در زمان خود حافظ نوشته شد، «علا مرندی» بوده که بیشتر حالت جُنگ داشته و مشتمل بر 50 غزل است. این کتاب به کوشش علی فردوسی در سال 78 منتشر شد و همانطور که گفتم، دارای 50 غزل است که آوردن جملات دعایی در قسمت‌های فوقانی غزل‌ها نشان‌دهنده آن است که حافظ در زمان نگارش این کتاب زنده بوده است اما به طور کلی، نخستین تصحیح از دیوان حافظ در سال 1306 به کوشش عبدالرحیم خلخالی انجام شد. بعد از آن نیز پژمان بختیاری در سال 1315 به تصحیح دیگری از دیوان حافظ پرداخت و البته بعد از آن تصحیح‌های دیگری به وسیله افراد مختلف نوشته شد و تصحیح علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی نیز در میان این تصحیح‌ها به‌شمار می‌رود که این دو در واقع با همکاری یکدیگر به بازخوانی تصحیح عبدالرحیم خلخالی پرداختند. تصحیحی که علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی انجام داده‌اند، همراه مقدمه فاضلانه‌ای در سال 1320 منتشر شد. این چاپ تا امروز هم اصالت خود را حفظ کرده است. اگرچه بعد از آن تصحیح‌های دیگری به کوشش زنده‌یاد دکتر خانلری، سلیم نیساری، احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج (حافظ به سعی سایه)، بهاء‌الدین خرمشاهی، رشید عیوضی و... پدید آمدند که هریک در جایگاه خود قابل اعتناست.
پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که در میان تصحیح‌ها، تصحیحی که شاملو درباره دیوان حافظ انجام داد، غیرعلمی بوده است. اگر ممکن است در این باره بیشتر توضیح دهید.
کاری که او درباره دیوان حافظ کرد، بیشتر یکجور ذوق‌ورزی به‌شمار می‌رود. در واقع او بر اساس چنین ذوقی اقدام به ویرایش حافظ کرد. این تصحیح در سال 1354 از سوی نشر مروارید منتشر شد اما خیلی از جاهای این کتاب دارای اشتباه بود. البته پیش از آن نیز مسعود فرزاد دست به چنین کاری زد و او نیز غیرروشمند و غیرعلمی به ویرایش و تصحیح دیوان حافظ پرداخت.
وقتی صحبت از مشاهیر ایران‌زمین به میان می‌آید در اشعار هریک از آنان که جست‌وجو می‌کنید پیامی نهفته است که بیش از هر چیز توجه خواننده را به خود جلب می‌کند. به عنوان مثال مولانا همواره انسان را به سمت آدم شدن و آدمیت رفتن رهنمون می‌کند یا خیام همیشه به مخاطبان شعری خود پیام خوش‌باشی و دم را غنیمت شمردن می‌دهد. در واقع همه این شاعران در اشعار خود به انسان نظر داشته‌اند. منتها این نظر داشتن از زاویه دیدهای مختلفی تبیین شده است. با این تفاسیر نقطه نظرات و دیدگاه‌های حافظ نسبت به انسان در اشعارش چگونه است؟
تصور می‌کنم این نگاه در تمام شاعران وجود داشته است که می‌خواستند انسان را به کمال برسانند. بعضی می‌گویند حافظ، عارف نبوده اما این مساله نادرست است زیرا اگر در شعر او دقت کنید متوجه می‌شوید که او همواره انسان را به پرهیز از ریاکاری و دروغگویی دعوت می‌کند. در حقیقت می‌کوشد انسان را همانطور که گفتم به سمت نوعی کمالگرایی هدایت کند و این خصیصه‌های بارز در شعر او به نظرم انکارناپذیر هستند. به عنوان مثال پیر مغان در اشعار حافظ کنایه از انسان کامل دارد یا به بیانی دیگر انسانی که می‌کوشد تا به نهایت کمال دست یابد. اینها مواردی است که در دیوان حافظ محسوس و مشهود است.
برخی درباره حافظ معتقدند شعر او در ردیف اشعاری قرار دارد که به محض ترجمه به زبان‌های دیگر، زیبایی و معنای نهفته خود را از دست می‌دهد و روی این اصل است که چهره او در مقایسه با مولانا در دنیای امروز که چشم تمام جهانیان به سمت آثار مولانا خیره شده در سایه قرار گرفته و از این رهگذر جز تعداد معدودی از مستشرقان نسبت به شناساندن چهره، افکار، اندیشه و اشعار حافظ تمایل نشان نمی‌دهند و ترجیح می‌دهند در دریای بیکران اشعار مولانا غواصی کنند. در حالی که مطمئن هستم غواصی در دریای شعر و اندیشه حافظ نیز خالی از لطف نیست.
مولانا به لحاظ شهرت جهانی توانسته از حافظ در دنیای معاصر سبقت بگیرد طوری که امروز ترک‌ها می‌خواهند به هر نحوی که هست، او را برای خود و به نام خود تصاحب کنند. این تصاحب را می‌توان در برپایی مراسم مختلفی که چه در طول سال و چه در زمان سالروز تولد مولانا در قونیه به وسیله گروه‌های مختلف برگزار می‌شود، مشاهده کرد. آنان به معنی واقعی کلمه برای مولانا تبلیغ و اطلاع‌رسانی می‌کنند اما ترجمه‌ناپذیری شعر حافظ موجب شده شعرش به اندازه آثار مولانا فراگیر نشود و نتواند شکل فرامرزی پیدا کند. اگرچه علاقه و گرایش مستشرقان اروپایی را به افکار و اشعار حافظ نمی‌توان نادیده گرفت تا جایی که برخی از این مستشرقان برای درک و فهم اشعار او به فراگیری زبان فارسی رو می‌آورده‌اند تا بفهمند مقصود اصلی حافظ از تبیین اشعارش چه بوده است. پس این گرایش و مشتاق بودن به حافظ همچنان وجود داشته و دارد اما نکته‌ای که پیش‌تر نیز به آن اشاره کردم این است که شعر او دارای مبانی زیبایی‌شناسی و لحن خاصی است و این مولفه‌ها در جریان ترجمه از بین می‌روند و زیبایی خود را نزد مخاطب از دست می‌دهند. فارغ از این بحث، مساله تاویل و ایهامی که در شعر او وجود دارد، ترجمه شعرش به زبان‌های دیگر را تقریبا ناممکن می‌کند اما اشعار خیام چون محتوایی و مفهومی هستند با وجود ترجمه به زبان‌های دیگر هم قابل فهم و درک است و به طور کلی پیام اصلی خود را که عمدتا التذاذ و غنیمت شمردن دم و ابن‌الوقت بودن است، می‌رساند.