زهرا قزیلی: بینندگان تلویزیون
محمود معظمی را بیشتر با سریال«تکیه بر باد» می‌شناسند؛ سریالی که با بازی فرامرز قریبیان و مهدی فخیم‌زاده توانست نظر مخاطب را به خود جلب کند. او پس از ساخت بیش از 80 قسمت از مجموعه «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» به سراغ ساخت سریال مناسبتی رفت و ساخت سریال «فاخته» را به تهیه‌کنندگی داوود قچاق و نویسندگی علی‌اکبر محلوجیان پذیرفت. او در این سریال تلاش داشته است تا مفاهیم ارزشمند دینی و مذهبی را با ساختاری مناسب به بیننده القا کند. فاخته یک ملودرام خانوادگی و اجتماعی همراه با داستان‌های فرعی است و روایتگر دختری از یک خانواده فرهیخته است که همزمان با ماه مبارک رمضان به سن تکلیف می‌رسد؛ در کنار این داستان ماجراهایی برای افراد خانواده پیش می‌آید و بخش‌های عمده داستان توسط بزرگترها پیش می‌رود، محمود معظمی هم اینک مشغول تصویربرداری فینال سریال است و در فرصت محدودی که در اختیار ما گذاشت تلاش کردیم تا درباره شخصیت‌های داستان، نوع دکوپاژ، انتخاب بازیگران و چگونگی شکل‌گیری داستان با او به گفت و گو بنشینیم.
کارهای بسیاری به مناسبت سن تکلیف کودکان ساخته شده است اما در فاخته از زاویه‌ای دیگر به سن تکلیف یک کودک پرداخته می‌شود، داستان بیشتر با مسائل بزرگترها پیش می‌رود.
طرح اولیه «فاخته» که طراحی شده بود توسط آقای قچاق به من ارائه شد و من به اتفاق تهیه‌کننده چند ماه روی طراحی اولیه قصه فکر کردیم و به این رسیدیم که اگر بخواهیم کار پرکشش و جذابی برای کودک بسازیم باید ماجراهای دیگری در کنار کودک وجود داشته باشد. بچه‌ها در آن سن (سن تکلیف) نمی‌توانند به تنهایی پیش‌برنده خیلی از ماجراها باشند و حوادث جذابی در قصه رقم بزنند، به دلیل شرایط سنی که دارند توان تصمیم‌گیری ندارند. با احتساب این شرایط سعی کردیم از دید این دختر وارد دنیای بزرگترها شویم که نگرشش به زندگی تغییر می‌کند، واقعیت‌هایی را می‌بیند که به آن دقت نکرده و مسائلی پیش روی او باز می‌شود. در سن تکلیف این ماجراها و این مسائل را از نزدیک تجربه می‌کند و در شرایطی قرار می‌گیرد که با معضل مواجه شده و در نحوه تصمیم‌گیری و انتخاب به هویت اصلی خودش پی می‌برد. در طرح اولیه با تهیه‌کننده به توافق رسیدیم و سپس آقای محلوجیان قصه را نوشتند.
اضافه شدن شخصیت‌های دیگر لازمه ملودرام بود زیرا شخصیت‌های متفاوت دیگری باید داشته باشیم که ماجرا و حادثه را به‌وجود بیاورند و قصه را پیش ببرند و کمک کنند گره‌ها باز شود و اتفاقاتی که قرار است، رخ بدهد. پیشنهاد من این بود که در کنار یک کار کودک خوب بتوانیم مخاطب بزرگسال را هم جذب و با قصه همراه کنیم و باتوجه به زمان پخش سریال که ماه مبارک رمضان است قشر وسیعی از مخاطب بزرگسال را درگیر ماجرا کنیم و در اصل بتوانیم یک خانواده را اعم از کودک و بزرگسال با خود همراه کنیم.
من در مصاحبه‌هایم گفتم با برآورد کار کودک این سریال را ساختیم و دوستان چندین برابر نسبت به این کار برآورد داشتند. این کار با دیگر کارها به لحاظ برآورد مالی قابل مقایسه نیست و یک کار مستقل است. با این برآورد تلاش کردیم این اتفاق بیفتد.
بیشتر دغدغه داشتید اعضای خانواده را همراه کنید.
همین طور است از سوی دیگر مساله اصلی در سریال سبک زندگی ایرانی است که به آن پرداختیم. متاسفانه در این سال‌ها کمتر به این موضوع در سریال‌ها و کارهای تلویزیونی پرداخته می‌شود اما در «فاخته» سعی کردیم آداب و سننی که در زندگی ما ایرانی‌ها وجود دارد ازجمله احترام به والدین و... را در کار به درستی و به دور از شعارزدگی ببینیم؛ پیام‌هایی که نویسنده سعی کرده درقالب درام و متناسب با ایام ماه مبارک رمضان در قصه بگنجاند.
برای جذب مخاطب حاضرم مسیری طولانی طی کنم
در صحبت‌های بالا اشاره کردید که قصه صرفا کودکانه یا برای کودک نمی‌تواند موقعیت‌های پرکشش ایجاد کند در حالی که ما بسیاری از سریال‌های خارجی را با قصه‌های کودکانه می‌بینیم که جذاب و پرکشش هستند.
تهیه‌کننده این مجموعه آقای قچاق سال‌های قبل در این مسیر رفته بود و کارهایی با محوریت کودک تهیه کرده بود، من خودم به‌شخصه درخواست کردم قصه صرف کار کودک نوشته و ساخته نشود. وقتی می‌توانید یک قصه پرکشش و جذاب همچنین پرمخاطب ـ‌بدین‌منظور که همه خانواده را درگیر کند ـ فراهم کرده و بسازید که روی متن داستان یک سال به صورت مداوم کار کنید و متنی قابل باور، اجرا شدنی و مناسب با در نظر گرفتن ظرافت‌های مورد نیاز، روانشناسی کودک و... آماده کنید، متنی که برای تمام فراز‌ها و فرودهای آن فکر شده باشد و درست طراحی شود. من به‌شخصه ترجیحم این بود که قشر بزرگسال را در ایام ماه مبارک رمضان با خود همراه کنیم و کودک در بخشی از کار دیده شود. در بخش‌هایی هم می‌بینیم کودک پیش‌برنده قصه است اما در بخش‌هایی بزرگسالان و اعضای خانواده کودک پیش‌برنده حوادث هستند و با این تمهید می‌توان کل اعضای خانواده را با سریال درگیر کرد. من برای جذب مخاطب حاضرم مسیر طولانی‌تری را طی کنم اما مخاطب بیشتری را با کارم درگیر کنم.
شخصیت‌های خاکستری را بیشتر می‌پسندم/ مایل بودم دکتر مثبت نباشد
تعدد قصه‌های فرعی در داستان اجازه نمی‌دهد به شخصیت اعضای اصلی خانواده «لیلا» و کسانی که قصه را پیش می‌برند نزدیک شویم.
قصه‌های فرعی لازمه این ملودرام است و به قصه اصلی کمک می‌کند. شاید اگر قصه‌های فرعی نبودند، قصه اصلی ما کشش 33 قسمت سریال را نداشته باشد، قصه‌های فرعی کمک کرد تا تعلیق و ماجراهای مرتبط با قصه اصلی به درستی پیش برود. در ملودرام قصه‌های فرعی داستان را پرکشش می‌کنند. حال برگردیم به پرسش شما که تاکید دارید قصه‌های فرعی اجازه نزدیک شدن به شخصیت‌ها را نمی‌دهند. باید بگویم شخصیت‌ها را نویسنده طراحی می‌کند و به ما امکان می‌دهد که چقدر به آن شخصیت نزدیک شویم، اگر گذشته تیره و تار و پرمساله‌ای داشته باشد، دست ما را باز می‌گذارد تا به پرسوناژ نزدیک‌تر شویم. اما وقتی نویسنده شخصیت دکتر را طراحی می‌کند به‌گونه‌ای که شخصیت مثبتی است، کار خیر می‌کند و امین مردم است، مطمئنا مساله‌ای نداشته که بخواهیم گذشته او را بازنگری کنیم. البته من به‌شخصه موافق این بودم که شخصیت مثبت صرف نداشته باشیم. هریک از ما در زندگی روزمره خطاها و اشتباهاتی داریم و طبیعی هم هست. برخی از شخصیت‌ها را بیشتر خاکستری می‌پسندم و علاقه‌مندم همه شخصیت‌ها را مثبت نبینیم. بالاخره هر انسانی مرتکب اشتباه می‌شود و در پیشبرد داستان هم می‌تواند تاثیرگذار باشد. من به‌شخصه مایل بودم دکتر (عبدالرضا اکبری) مثبت نباشد.
پیش‌تولید برایم سخت‌ترین بخش کار است
انتخاب بازیگران بویژه «ثریا قاسمی» که بیشتر دیالوگ‌های ارزشمند دینی را ایشان می‌گویند و برای بچه مفاهیم را توضیح می‌دهند، بسیار درست و پسندیده است.
خانم ثریا قاسمی از بازیگران محبوب من هستند که سال‌هاست با ایشان افتخار همکاری دارم. برای انتخاب بازیگران وقت می‌گذارم و دقت زیادی می‌کنم. در سریال «تکیه بر باد» بازیگران را انتخاب کردم که به جرات می‌توانم بگویم برای اولین بار در تلویزیون چنین کستی را چیدم. در این سال‌ها تلاش کردم براساس داستان بازیگران را درست و با دقت انتخاب کنم و چیدن مهره‌ها را به دقت انجام دهم. پیش‌تولید برای من سخت‌ترین بخش کار است. یک انتخاب اشتباه در کست بازیگری به کار لطمه می‌زند. اگر برای نقش خان‌جون فرد دیگری جز خانم ثریا قاسمی را انتخاب می‌کردم حتما درنمی‌آمد. ایشان برای جان بخشیدن به نقش «خان‌جون» که مورد احترام خانواده است از تجربیاتشان بسیار بهره بردند تا این شخصیت را قابل باور برای مخاطب ارائه دهند. انرژی که برای کار گذاشتند بسیار خوب بود. دیگر بازیگران از جمله آقایان اکبری، نعمتی، نوروزی و خانم‌ها امیرسلیمانی، نادری، معتضدی، ستوده و دیگر عزیزان برای کار تلاش و با انرژی کار کردند. برای انتخاب بازیگران به سراغ بازیگران حرفه‌ای رفتم. به نظرم عبدالرضا اکبری تمام تلاش خود را معطوف داشت و کم نگذاشت. من در کارهایم تلاش می‌کنم از بازیگرانی بهره ببرم که مردم با آنها خاطره داشته باشند و آنها را دوست دارند. بعضی از کارها را وقتی نگاه می‌کنم در سکانس هیچ احساسی در بازیگر یا نوع بازی نمی‌بینم و این نشان‌دهنده انتخاب غلط کارگردان است.
محسن و منصور با هم برادر هستند اما هیچ شباهت و وجه اشتراکی با هم ندارند.
«محسن» شخصیتی خاکستری است. بنا به شرایطی که در اجتماع برایش به وجود می‌آید راه آسان و سهل‌الوصول را انتخاب می‌کند اما «منصور» برعکس محسن دنیا دیده‌تر است. البته در انتهای سریال می‌بینیم محسن نادم و پشیمان به اصل خود و کانون خانواده باز‌می‌گردد و به دلیل بنیان‌های مستحکمی که در خانواده وجود دارد، اعضای خانواده دست به دست هم می‌دهند و مشکلات را حل می‌کنند. مثبت بودن «منصور» این حس را ایجاد می‌کند اما وجه اشتراک‌شان پایبند بودن به بنیان‌های خانواده است.
عاشق قصه‌های تلخ هستم/ پایان شیرین ندارد
با این اوصاف که در بالا عنوان کردید، پایان سریال باید شیرین باشد.
من خودم به‌شخصه عاشق قصه‌های تلخ هستم، پایان خوش سلیقه‌ام نیست اما سلایق مختلفی را باید راضی کرد و سریال در ماه مبارک رمضان پخش می‌شود و شرایط به‌گونه‌ای است که نمی‌توانیم مخاطب را آزرده‌خاطر کنیم. باید به‌نوعی احساس آرامش در بیننده ایجاد کنیم. دو نوع پایان‌بندی برای سریال در نظر گرفتیم اما هنوز به تصمیم قطعی نرسیده‌ایم. پایان تلخ قصه را دوست دارم. پافشاری می‌کنم که حتما پایان شیرین نداشته باشد چون پایان‌بندی درست‌تری هم هست.
در نوع کارگردانی و دکوپاژ و نورپردازی آرامش خاصی به بیننده داده می‌شود و بی‌جهت به مخاطب استرس القا نمی‌شود.
نوع دکوپاژ واقعا تعمدی بود. محوریت کار کودک است، نوع قصه ساده است و در بخش‌هایی تعلیق و گره هم دارد. تلاش کردم به نوعی قصه را روایت کنم که پیچیدگی‌ها و تعلیق‌هایی که در قصه وجود دارد تماشاگر را با خود همراه کند، نوع دکوپاژ در این کار هم با «تکیه بر باد» کاملا متفاوت است؛ تکیه بر باد قصه پیچیده و معمایی دارد و به همان تناسب پیچیدگی در کار دیده می‌شود. نخواستم شور و هیجان بی‌مورد به مخاطب بدهم. هدفم از گرفتن پلان را به‌خوبی می‌دانستم و برای انتقال درست داستان به بیننده این نوع دکوپاژ را در نظر گرفتم. چه لزومی دارد که وقتی دختربچه گریه می‌کند پلان را مورب یا کج بگیرم، در لحظه‌ای که احساس این بچه باید به مخاطب انتقال یابد تلاش کردم به درستی پلان را بگیرم، مثل تمام کارهای دنیا، سریال‌‌سازهای دنیا هم به زیبایی و به‌سادگی و براساس متن ساختار را انتخاب می‌کنند. هیجانی اگر قرار باشد به بیننده انتقال داده شود باید براساس متن و در چارچوب قصه باشد. آرامش در این سریال خیلی مهم است زیرا مخاطب سریال اعضای یک خانواده هستند. ما باید در تلویزیون براساس یک استاندارد کار بسازیم و استانداردها را در سریال‌ها لحاظ کنیم. در مجموعه «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» کارهایی را داشتم که حرکت‌های متفاوت دوربین را طراحی کردیم اما در آن کار قصه‌ها اپیزودیک بود و فضای قصه این نوع دکوپاژ و حرکت دوربین را می‌طلبید. اما در درام این نوع حرکت دوربین و پیچیدگی در دکوپاژ جواب نمی‌دهد. در تمام دنیا سعی می‌کنند استانداردی را در سریال‌سازی رعایت کنند.
برای هرچه بهتر به تصویر کشیدن دکتر بهتر نبود در چیدمان منزل دقت بیشتری می‌شد یا در بخش‌هایی که او به دنبال راه‌حلی برای درمان یکی از بیمارانش بود یا صحنه جراحی برای او در نظر گرفته می‌شد؟
قبول دارم. برای هرچه بهتر به تصویر‌کشیدن دکتر بهتر بود شرایط دیگری برای او در نظر می‌گرفتیم. من خودم با پزشکان در ارتباطم، این که می‌گویید درست است. این شتاب و عجله در کارهای مناسبتی جلوی دقیق فکر کردن و چیدمان درست را می‌گیرد. چیدمان لوازم می‌توانست کمک کند، یک جاهایی خیلی کمرنگ است. اگر شخصیت دکتر به‌گونه‌ای در داستان پرداخت می‌شد که ما او را در حرفه‌اش می‌دیدیم به مراتب کار جذاب‌تر می‌شد و این کاستی‌ها دیده نمی‌شد. من در طول کار پیشنهاد دادم جراحی ببینیم زیرا او دکتر جراح است که چند جراحی سرپایی را داشتیم. حتی اگر مسائل پزشکی در داستان قرارداده می‌شد و ما اشتباهاتی از دکتر را در حرفه‌اش می‌دیدیم، شخصیتش از صرف مثبت بودن خارج می‌شد و باورپذیرتر بود.
چقدر براساس پیشنهادات شما شخصیت دکتر تغییر کرد؟
یک بخش‌هایی به پیشنهاد من تعدیل شد اما اگر در شروع قصه ما شخصیت دکتر را در حرفه‌اش بیشتر می‌دیدیم به مراتب برای مخاطب جذاب‌تر و باورپذیرتر بود. آقای اکبری تلاش خود را برای خلق این شخصیت انجام دادند و با انرژی کار کردند.
برخی از تعلیق‌ها و گشایش گره‌های داستانی قابل حدس بود.
من به‌شخصه طرفدار قصه‌های پرتعلیق هستم تا بتوانیم تماشاگر را نگه داریم. این اشکالات برمی‌گردد به متن. باید برای گره‌گشایی دقت‌نظر بیشتری می‌شد تا برای مخاطب قابل حدس نباشد. ما به دلیل عجله و شتاب فرصت روتوش نداشتیم. برخی از دوستان در سریال‌های مناسبتی به تبحر رسیدند و آزمون و خطاهای بسیاری کردند.
کار برای مناسبت‌های تلویزیون سختی‌های خاصی دارد.
سختی‌هایش لذتبخش است، اگر همه چیز مثل آن فکر اولیه پیش برود بسیار خوب است. اما همین که سریال در حال پخش است و بازخورد مخاطب‌ها را می‌توان دید بهترین خسته نباشید است. باید در کار مناسبتی از تجربیات گذشته برای بهبود کار بهره برد تا حق مطلب درست ادا شود.
چقدر از کار باقی مانده است؟
ما هم‌اینک در حال تصویربرداری سکانس‌های پایانی هستیم و تا چند رو آینده کار به اتمام خواهد رسید.