«براى اینکه جمهورى‌اسلامى را منزوى كنند، ايران‌هراسى را عمومى می‌كنند. مرتبا حرف پشت‌سر حرف مى‌آورند. نه؛ ايران طرفدار ملت‌هاست، طرفدار مظلومان است. جمهورى اسلامى با ظلم مخالف است، با ظالم مبارزه می‌كند، در مقابل زورگویى و زياده‌خواهى ظالمان و مستكبران هم با همه وجود مى‌ايستد و عقب‌نشينى نمی‌كند.»
(بخشی از بیانات رهبر حكیم انقلاب اسلامی در جمع مردم گیلان‌غرب/ 23 مهر ماه 1390)
كشتار جمعی رسانه‌ای
«دیگریهراسی» یكی از تكنیك‌های رسانه‌ای غالب و بخشی از سیاست خارجی ایالات متحده آمریكا در 2 قرن گذشته و بویژه پس از جنگ دوم جهانی است. «ایرانهراسی» كه در بیانات رهبر آینده‌اندیش انقلاب اسلامی در گیلان‌غرب منعكس شده است، اشاره به همین سیاست«دیگریهراسی» آمریكا دارد. دولت‌های آمریكا در پیوند با نظام سلطه‌آمیز سرمایه‌داری همواره در كنار ظلم گسترده و فجایع كشتار جمعی فراگیر خود، دست به تخریب و سیاهنمایی‌های رسانه‌ای همان جمعیت مظلوم زده‌اند و در واقع، ظلمی روی ظلم را به‌عنوان منش و روش مواجهه با دیگران قرار داده‌اند. ظلم دوگانه و ظلم مضاعف از طریق كشتار جمعی در عرصه واقعی و تخریب و سیاهنمایی و هراس‌آفرینی نسبت به همان ملت از خصلت‌های استكباری آمریكا در دهه‌های گذشته بوده است. دیگریهراسی یك جنگ فرهنگی است كه می‌تواند زمینه‌ساز جنگ نظامی باشد یا اینکه به دنبال جنگ نظامی علیه دیگران به وجود بیاید. عرصه دیگریهراسی در فضای رسانه‌ای امروز و نیز در فضای مجازی از دامنه و سیطره بسیار گسترده و پیچیده‌ای برخوردار است كه به‌رغم رسانه‌ای بودن آن و اينكه در بسیاری از موارد غیرواقعی است، انعكاسی واقعی در افكار عمومی جهان پیدا می‌كند.
4 هدف برای دیگریهراسی
دیگریهراسی 4 هدف عمده را دنبال می‌كند: نخست «فرو ریختن دیگری از درون»؛ به‌گونه‌ای كه تلاش‌های عدالت‌جویانه و مقاومتی علیه نظام سلطه را متوقف كند، همانگونه كه سیاست دیگریهراسی و فجایع كشتار جمعی در ژاپن و ویتنام به‌صورت موقت، مقاومت آنها را درهم شكست.
هدف دوم «مشروعیت بخشیدن به جنگ در صورت ضرورت» است. مثلا از سال 1943 فعالیت‌های گسترده‌ای را برای مخدوش كردن چهره ژاپن و تبدیل ژاپن به هراس بزرگ انجام دادند تا بالاخره در سال 1945 بمب‌های هسته‌ای را بر سر مردم هیروشیما و ناكازاكی فروریختند.
هدف سوم «ایجاد شرایط اضطراری برای شكستن قاعده‌های بین‌المللی» و توسعه ظلم است. شرایط اضطراری همواره بسترساز سیاسی و اجتماعی امور غیرمتعارف
بوده هست. اگر دیگری بسیار هراسناك باشد، شرایط افكار عمومی را برای اقدامات غیرمتعارف فراهم می‌كند. با همین نگاه، فجایع تاریخی در ژاپن، ویتنام، كره، افغانستان و عراق به وجود آمده است.
هدف چهارم «تشویق تجارت جنگ» در جهان است. شرایط هراسناك بین‌المللی همواره عامل مهمی برای رونق و تشویق بازار جنگ بوده است. لذا تجار سلاح‌های نظامی، همیشه نیاز به فضای هراسناك دارند. كمپانی‌های تازه‌متولدشده بسیاری مانند شركت «هالی‌برتون» در ذیل سیاست‌مداران آمریكایی مثل «دیك‌چنی» به وجود می‌آیند و صاحب درآمدهای میلیارد دلاري در بستر فضای جنگ می‌شوند. فضای هراس‌های بزرگ و جنگ در قالب ژاپن‌هراسی، كره‌هراسی، افغان‌هراسی و ایرانهراسی موجب توسعه خیره‌كننده تولید سلاح‌های كشتارجمعی و تجارت مافیایی این سلاح‌ها می‌شود.
فاجعه عظیمی كه دولت آمریكا با دستور مستقیم رئیس‌جمهور وقت یعنی «ترومن» در اوت 1945 و در 2 شهر هیروشیما و ناكازاكی به بار آورد، به دنبال ژاپن‌هراسی و با تخریب فراگیر ژاپن در بین 2 جنگ اول و دوم جهانی بود. در این فاجعه آمریكایی‌ها 2 بمب اتمی را بر سر مردم ژاپن فروریختند و بیش از 220 هزار نفر را قتل عام كردند.
جهان بدون آمریكا تاریك است!
در آغاز جنگ دوم جهانی، صنعت سینمایی آمریكا فیلم مستند «فرانك كاپرا» را كه ماموریت «ژاپن‌هراسی» را بر عهده داشت، وارد عرصه اجتماعی كرد. این فیلم كه نخستین‌‌بار برای ارتشیان آمریكا به نمایش گذاشته شد و جایزه برترین فیلم برگزیده را نصیب خود كرد، ابتدا به عنوان یك فیلم آموزشی برای دپارتمان جنگ آمریكا تهیه شد و برای بیش از 9 میلیون كارگزار ارتش آمریكا به نمایش درآمد. در سال 1943 نمایش عمومی این فیلم آزاد شد. عنوان این فیلم «چرا ما می‌جنگیم»بود. این فیلم دولت آمریكا را به عنوان صاحب یك ایدئولوژی برتر برای نظم جهانی و جنبه عمومیت‌یافته فیلم «مای آمریكایی» معرفی كرده است. در سراسر این فیلم، آمریكا به عنوان یك شعار بزرگ مطرح می‌شود.
تمایز قائل شدن بین «ما» آمریكاییان و «دیگران» و تفاوت‌هایی كه بین جهان آمریكاییان و جهان دیگران وجود دارد، جنبه دیگر توجه استثناگرایانه تهیه‌كننده این فیلم است. در سایه این نگاه، مفهوم «آمریكاگرایی» به مخاطب تفهیم می‌شود. لیبرالیسم، مردانگی، مسیحیت، بومی‌گرایی و نژادپرستی در سراسر این فیلم به عنوان عناصر اصلی شخصیت شهروندی در آمریكا معرفی می‌شود. از سوی دیگر، چهره ژاپنی به عنوان یك قوم بی‌رحم، وحشی و خطرناك بازنمایی می‌شود.
از نظر «مارك راپرت» شخصیت‌پردازی در این فیلم و تمایزهایی كه بین نظم نوین آمریكایی مبتنی بر سلطه ایدئولوژیك و جهان دیگران ارائه شده، معرف ایدئولوژی و جهان‌بینی آمریكایی در دوران جنگ اول جهانی و اوایل جنگ دوم جهانی است. در 2 جهان ترسیم‌شده كاپرا، یك جهان عبارت است از جهان روشنایی و جهان آزادی و دموكراسی و جهان دیگر همانا جهان تاریكی، زور و تجاوز و بی‌عدالتی. البته آمریكا مصداق همه روشنایی‌ها، نیكی‌ها و خوبی‌ها فرض شده و جهان غیرآمریكا، جهان تاریكی تلقی شده است. در نهایت این فیلم كوشیده یك برداشت تند و سیاه را نسبت به ژاپنی‌ها كه طرف جنگ آمریكا بودند، نشان دهد.
ژاپنی‌ها به عنوان كسانی معرفی شده‌اند كه عقلانیت و مدنیت ندارند و از باورهای بنیادگرایانه خرافی برخوردارند؛ مردمانی كه روحیه كوركورانه دارند و بدون اندیشه و فكر، عمل می‌كنند. ژاپنی‌ها در این فیلم به عنوان مردمی مطرح شده‌اند كه به صورت خرافی، خدای امپراتوری خود را عبادت می‌كنند. نمایشی از پیروزی بی‌رحمانه ژاپن بر چین، به عنوان نمونه‌‌ای از برخوردهای ظالمانه ژاپنی‌ها به نمایش گذاشته شده است. قتل عام كودكان چینی و اجساد له‌شده مردم شانگهای در زیر تانك‌های ژاپنی، نمونه‌هایی از روحیه جنگ‌طلب ژاپنی‌ها معرفی شده است. پیام این نمایش، هشدار به مردم آمریكاست كه اگر آماده جنگ پیروزمندانه نباشند، ژاپنی‌ها با بی‌رحمی تمام بر آنها غلبه خواهند كرد و خانواده، آزادی و زندگی آنها را به خطر خواهند انداخت.
آمریكایی ها؛ مظهر تمام خوبی‌ها!
آنچه فرانك كاپرا در این فیلم به نمایش گذاشته، در بسیاری از آثار هالیوود و سیاست‌های بین‌المللی دولت آمریكا در نیمه اول و دوم قرن بیستم و نیز در آغاز هزاره سوم به‌وضوح دیده می‌شود. سیاستی كه از یك طرف برتری فرهنگی، رفاه اجتماعی و عقلانیت فردی، سیاسی و فرهنگی آمریكایی‌ها را به نمایش می‌گذارد و از طرف دیگر عقب‌افتادگی، گرفتاری، ناكارآمدی و عدم برخورداری از عقلانیت و مدنیت ملل دیگر را مطرح می‌كند. از یك طرف استمرار عدالت و آزادی را در گرو غلبه بر جهان غیرآمریكا می‌داند و از طرف دیگر بربریت و ضددموكراسی بودن را از خصیصه‌های دشمن می‌انگارد. این ادبیات غالب رؤسای‌جمهوري آمریكا قبل از جنگ اول جهانی تاكنون بوده است.
ویلسون در ایام جنگ اول جهانی به‌طور صریح و روشن می‌گوید: «هدف ما برقراری اصول صلح و عدالت در جهان و مقابله با خودخواهی و قدرت‌های زورمدار و برقراری شرایطی است كه مردم آزاد باشند و از یك اقتدار و اختیار خود راهبر برخوردار باشند. چنین شرایطی نیازمند اقدامات جدی است».
هنس جوز، نویسنده آلمانی، در كتاب جدیدش با عنوان «جنگ و مدرنیته: مطالعه تاریخ خشونت در قرن بیستم» می‌نویسد: «در حالی كه انتظار می‌رفت مدرنیته منشأ ظهور عقلانیت صلح‌‌آمیز باشد، جهان در قرن بیستم شاهد توسعه جنگ و ظهور جنگ صنعت و ظهور جنگ‌های بزرگ در جامعه جهانی شد». «گيدنز» نيز مي‌‌‌گويد: «همان‌طور كه تاریخ جنگ‌های بزرگ نشان می‌دهد، بخش بزرگی از جنگ‌های بزرگ یا در غرب بوده یا توسط غرب حمایت و دامن زده شده است». كشته شدن نزدیك به یکصد میلیون انسان در قرن بیستم بر اثر جنگ كه بخش مهمی از آن مربوط به جنگ اول و دوم جهانی است، بخشی از خسارت‌های جنگ را بیان می‌كند؛ دیدگاهی كه جنگ را عامل ساخته شدن دولت می‌داند (تیلی)، نوعی از ایدئولوژی را با خود همراه می‌كند كه برای دستیابی به قدرت، هیچ مانعی را به رسمیت نمی‌شناسد. به همین دلیل است كه مهم‌ترین سازمان بین‌المللی جهان، یعنی سازمان ملل كه محصول شكست‌ها، خسارت‌ها و بحران‌های بعد از جنگ دوم جهانی است، در برابر ظلم‌های بزرگ، ساكت است و اقدامات سلطه‌آمیز آمریكا در جهان را مسكوت می‌گذارد.
يا با ما باشید یا بمیرید!
«تفكر یا با مایید یا بر ما» و «یا با مایید یا باید بمیرید»، ریشه قدیمی‌تری در فرهنگ سیاسی آمریكا دارد. در آغاز، این خطاب نفرت‌آمیز در حوزه جنگ‌های داخلی آمریكا مطرح بود و سپس تبدیل به یك دیپلماسی بین‌المللی شد. «به ما بپیوندید یا بمیرید» به عنوان یك نماد فكری آشكار در آمريكاست. امروز نیز همچنان این نگاه خودخواهانه در تفكر سیاسی آمریكا موج می‌زند. دیگریهراسی، چه در شكل فرهنگی و چه در شكل نظامی، ادامه همین تفكر سلطه‌آمیز است.
افزایش آگاهی و آرزوی عدالت
اسلام‌هراسی، شیعه‌هراسی و ایرانهراسی با پیروزی انقلاب اسلامی ایران به عنوان یك جنگ فرهنگی آغاز شد. جنگ عراق علیه مردم مسلمان ایران در ادامه این جنگ فرهنگی صورت گرفت. كینه‌توزی‌های بعد از جنگ نیز ادامه همین جنگ فرهنگی علیه انقلاب اسلامی ایران است. در واقع ایرانهراسی بنیان سیاست خارجی آمریكا، سیاست رسانه‌ای آمریكا و سیاست‌های تهاجمی آمریكا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را تشكیل می‌دهد و برخاسته از یك تكنیك قدیمی است كه طی دهه‌های گذشته نسبت به دیگرانی كه هدف معكوس برای اهداف سلطه‌آمیز آمریكا محسوب می‌شدند، به‌كار گرفته شده است.
تفاوتی كه پس از گذشت نزدیك به 2 قرن تلاش فراگیر در جهت «آرزوی مرگ برای دیگران» و تلاش برای كشتار جمعی نظامی و فرهنگی دیگران به وجود آمده، توسعه عنصر «آگاهی فراگیر جهانی» از یك‌سو و «خستگی و نفرت فراگیر نسبت به ظلم» و وجود آرزوی عدالت در میان ملل جهان از سوی دیگر است.
وال‌استریت و هراس آمریكایی!
آگاهی و حس نوستالژیك نسبت به برقراری عدالت جهانی، «دروغ‌های بزرگ آمریكا» را برملا ساخته است. اگرچه هیروشیما و ناكازاكی و جنگ‌های نمادین دهه‌های اخیر آمریكا در عراق و افغانستان، «هراس عمومی نسبت به آمریكا» را به وجود آورده و بسیاری از دولت‌های جهان را وادار به سكوت در مقابل ظلم كرده است اما امروز ما شاهد یك «بیداری جهانی مردمی» هستیم. نمونه‌های این بیداری جهانی را در بیداری اسلامی در مصر، تونس، یمن، بحرین، لیبی، اردن و عربستان می‌توان دید. توسعه این بیداری عدالت‌خواهانه و منتهی به مقاوت فراگیر در مقابل ظلم را نیز می‌توان در وال‌استریت مشاهده كرد كه منجر به اعتراضات عمومی در نزدیك به هزار شهر جهان شده است. دیگریهراسی در محیط جهل و سازش با ظلم از یك توان موقت برخوردار است. بازنمایی‌های دروغین در دوره محدودی موجب نشستن غبار غفلت بر ذهن مردم می‌شود اما ظهور شعله‌های آگاهی و بیداری ضمیر عدالت‌جویانه، پایانی جدی برای ظلم و سلطه محسوب می‌شود. جهان جدید، جهان توسعه دسترسی‌ها به اطلاعات و دانش است و جهان نوید داده شده مهدوی است كه عنصر آگاهی و پذیرش عدالت در میان مردم صدچندان می‌شود. مردم دوره ظهور حضرت مهدي مهدي موعود عجل‌الله تعالی‌فرجه‌الشریف جویای عدالت و شنوای حق هستند، نسبت به حق كرنش می‌كنند و در برابر ظلم فریاد برمی‌آورند. از این منظر نیرنگ دیگریهراسی -چه در شكل ژاپن‌هراسی، چه در ساز و كار اسلام‌هراسی، شیعه‌هراسی و ایرانهراسی- دیگر كارآمد نیست. بلوغ بشر امروزی و عقلانیت جهانی، مانعی جدی در برابر ظلم‌های خاموش و ظلم‌های تزیین‌شده با دموكراسی و لیبرالیسم است.
* استاد «گروه ارتباطات و مطالعات آمریكا»ي دانشگاه تهران