غلامرضا مقدم: اغلب سینماگران ایرانی شناخت جامع و کاملی درباره افغانستان و موضوعات مرتبط با آن ندارند و آثاری که در سینمای ایران با دستمایه قرار دادن موضوعات مرتبط با افغانستان ساخته می‌شوند همچنان ناموفق هستند یا رگه‌هایی از عدم شناخت سرزمین افغانستان را می‌توان در آنها جست‌وجو کرد. طبیعی است که کنشمندی سینمای ایران نسبت به موضوعات کشورهای همسایه به عنوان تنها کشوری که صاحب صنعت سینماست ضرورتی استراتژیک به شمار می‌رود اما به عنوان نمونه فیلمی مثل «یک، دو، سه… پنج» که در جشنواره سی و یکم نمایش داده شد، تصویر جامع و کاملی از افغانستان ارائه نمی‌کند و فیلم با پرهیز از تحولات، به نمایشی مهجور از طالبان قناعت میکند. در این فیلم حتی یک خانه در افغانستان نمی‌بینیم و فیلم از بیابان شروع و به همان‌جا ختم می‌شود. در ابتدای فیلم «یک، دو، سه… پنج» چند واگن و ریل قطار را می‌بینیم، در‌حالی‌که افغانستان اصلا راه‌آهن ندارد. این اثر فیلمی است که از لحاظ شخصیت‌پردازی و لهجه کمی به فضای افغانستان نزدیک است. البته بسیاری از اصطلاحاتی که در فیلم آمده است در افغانستان خیلی رایج نیست. بسیاری از فیلم‌ها همین لهجه مرسوم نمایشی را استفاده می‌کنند و معمولاً در جشنواره‌های خارجی به فیلمی جایزه می‌دهند که در آن از بدبختی و مصیبت‌های افغانستان و مسائل حقوق بشری صحبت کند و با دیدگاه عوامل جشنواره از این کشور مطابقت داشته باشد. در ایران، یک میلیون مهاجر افغان داریم. یک میلیون مهاجر یعنی چیزی حدود 5/2 درصد جمعیت ایران. ضمن اینکه اشتراکاتی که افغانستان و ایران از لحاظ زبانی، فرهنگ و آداب و رسوم با هم دارند در روایت‌های سینمایی جاری می‌شود و ارزیابی کاملا بومی از افغانستان در آثار سینمایی ایران متجلی نیست. شاید نگاه رضا امیرخانی (نویسنده) و محمدحسین جعفریان(روزنامه‌نگار و مستندساز) نسبت به افغانستان به حقیقت نزدیک‌تر است و دلیلش سفر نامبردگان به افغانستان و دیدن آداب و رسوم و خلق و خوی و آشنایی با فرهنگ عمومی معاصر افغانستان است. در تولیدات سینمای ایران فیلم «باران» (مجید مجیدی) چهره‌ای واقعی از مهاجران را نشان می‌دهد و مجموعه «راه شب» از معدود مواردی است که به‌خوبی مسائل افغانستان را بیان کرده است. حدود ۸۰ الی ۹۰ درصد پرسوناژهایی که در آثار نمایشی به‌عنوان افغان معرفی می‌شوند یا کارگر هستند یا افرادی بی‌سواد. این نقطه ضعف حتی در «باران» و «راه شب» هم وجود داشت. در «بایسیکل‌ران» (محسن مخملباف) با پرسوناژ افغان بیکار مواجه هستیم که درگیر مشکلات اقتصادی است. زمانی که مخملباف «بایسیکل‌ران» را ساخته بود، نمی‌توانست برود افغانستان. حتی در «سفر قندهار» هم افغانستان را ندیده بود و بعد، به افغانستان رفت و مدتی هم آنجا ماند. با این حال «خاک و مرجان» (مسعود اطیابی) در حالی ساخته شد که تصویرسازی‌های سینما و تلویزیون ایران از کشور افغانستان کاملا غیر‌واقعی بود و اغلب انتظار می‌رفت فیلم اطیابی به چنین سرنوشتی دچار شود. «خاک و مرجان» یکی از تفاوت‌های ویژه با تولیدات سینمای ایران در کشور افغانستان را داراست و این ویژگی را باید در تصویری رئال از شرایط زندگی مردم افغانستان جست‌وجو کرد. خاک و مرجان دغدغه جهانشمول‌تری را در متن روایت فیلم دنبال میکند، تراژدی تلخ و در عین حال مماس با حقیقت از تبعات یورش و تسلط آمریکایی‌ها بر افغانستان و فجایع انسانی منتج از سال‌های اشغال را به تصویر می‌کشد. خاک و مرجان یک نمونه معاصر موفق در ساخت یک فیلم ضدآمریکایی ایرانی کاملا متفاوت است. «خاک و مرجان» نگاهی کلیشه‌ای به مشکلات مردم افغانستان ندارد. بیشتر فیلم‌هایی که درباره افغانستان ساخته شده، یا به فقر مادی و فرهنگی مردم این سامان پرداخته یا قشری‌گری و خشونت طالبان را نمایش می‌دهد یا به مشکلات ناشی از مهاجرت‌ها می‌پردازد. داستان اصلی فیلم، داستان پدری افغان است که با دخترانش در افغانستان زندگی میکند و یاد و خاطره همسرش آویزه که به گمان خود در جنگ از دست داده، آویزه قلب او است. چنانکه این خاطره، او را از فکر کردن به هر زن دیگری باز می‌دارد. عروسکی که جلوی ماشینش آویخته، نماد همسرش است. همسری که شب‌‌ها با او درد‌دل میکند و به حرف‌های او گوش می‌دهد. قادر نماد یک مرد غیور سنتی و مهربان افغان است که قربانی ظلم‌هاست. ظلم آن پیرمرد زور‌گویی که نماد شرارت و دد‌منشی طالبان است.کسی که از دادن دستمزد یک‌ساله او امتناع میکند. قربانی ظلم اشغالگری و تجاوز‌های آمریکا‌ست، که همسرش را ربود ولی او همچنان برای زندگی خویش و خوشحالی دخترانش در تلاش است. تکیه‌گاه محکمی است برای دخترش، اینک که می‌خواهد به خانه بخت برود. چنانکه برای جور کردن مقدمات عروسی، ماشینش را می‌فروشد. خانواده به قصد برپایی مراسم عروسی، به کابل سفر می‌کنند و در شب عروسی دختر، آویزه پیدا می‌شود. قادر او را می‌شناسد و به‌دنبال او می‌رود و آویزه در برابر قادر راز گذشته خود را یعنی اسارت به دست دشمن و به دنیا آمدن فرزندی از آن خاطره تلخ به زبان می‌آورد. خاک و مرجان با تبعیت از الگوهای روایی کلاسیک، سوژه بکر، عاطفی و اجتماعی ارزشمندی دارد. علاوه بر این، رسم و رسوم بومی مردم افغانستان، همچون زیست‌بومی فاکتوری است که در این فیلم از زاویه‌ای رئالیستی بدان پرداخته شده است. برای مثال تعریفی که از مرد افغان وجود دارد با شخصیت‌هایی که در این فیلم با آن مواجه می‌شویم، بسیار متفاوت است. مردی خانواده‌دوست که پس از مرگ همسرش، نه‌تنها رسم چند همسری را در پیش نگرفته بلکه ازدواج نکرده و به گفته خودش با یاد و خاطره همسرش که به دست سربازان آمریکایی کشته شده، زندگی میکند. رفتارش با دخترهایش بسیار محترمانه و محبت‌آمیز است و در مواجهه با زن‌های دیگر غیرتمند و با حجب خاصی رفتار میکند. حضور دائمی ارتش آمریکا در شهرها و جاده‌های افغانستان به علاوه پلان‌هایی از پرواز بالن‌های آمریکایی بر فراز کابل، اشاره به تسلط مدام و همه‌جانبه آمریکایی‌ها بر زندگی، فرهنگ و اجتماع مردم افغانستان دارد. در بخش پایانی فیلم، با مشخص شدن هویت زن برقع‌پوش، فیلم به اوج لذت‌بخشی هبوط میکند. گفتاری که میان «آویزه» و همسرش برقرار می‌شود سرانجامی جانکاه دارد تا مخاطب شرایط افغانستان را در یک دهه اخیر درک کند. شخصیت پسربچه آویزه که پدرش سربازی آمریکایی است و تلاش مرد برای به دست آوردن مجدد آویزه و عدم موفقیت او با از دست رفتن آویزه، بیانی استعاری از اوضاع امروز افغانستان است. آویزه کنایه‌ای تمثیلی از کشور افغانستان، شوهرش کنایه‌ای از مردم افغانستان، سرباز آمریکایی تمثیلی از غرب و پسربچه او نیز نتیجه هجوم همه‌جانبه نظامی، سیاسی و فرهنگی غرب به شمار می‌رود و همان طور که در «خاک و مرجان» شوهر آویزه به خیال مرگ زنش، او را از دست داده است، مردم افغان نیز دیگر تسلطی بر میهن و خاک خود ندارند و این غرب و آمریکا هستند که برای دولت و مردم افغانستان تعیین تکلیف می‌کنند و همان طور که بچه آویزه در فیلم، چهره‌ای سبزه و موهایی بور دارد، یعنی چهره‌ای که هم مشخصه‌های یک افغان و هم مشخصه‌های یک آمریکایی را داراست، جامعه افغانستان پس از تهاجم نیز دیگر یک افغانستان بکر و دست‌نخورده که تنها خود مردم این کشور در آن زندگی و تصمیم‌گیری کنند، نیست. بلکه افغانستان امروز، آمیزه‌ای از فرهنگ بومی افغان‌ها و فرهنگ تجاوزگران غربی است که با تجاوز به زور فرهنگ خود را در پیکر کشور افغانستان به یادگار گذاشته‌اند. در حقیقت همان‌گونه که آویزه برای شناساندن پسر به شوهرش می‌گوید، افغانستان امروز، «نیمی از من و نیمی از دشمن» است. تولد فرزند ناقص‌الخلقه، شاید پررنگ‌ترین نماد این فیلم باشد که البته در سینما حرف تازه‌ای نیست و پیش از این هم کارگردانانی مانند بهمن قبادی در فیلم زمانی برای مستی اسب‌ها از آن بهره برده‌اند. نماد فرزند معلول، می‌تواند بارزترین نماد تجاوز فرهنگی و جنگ نرم آمریکا در کشورهای اسلامی نظیر افغانستان باشد. فیلم خیلی ملایم و آرام، بدون آنکه بخواهد کلیشه‌ای شود، زشتی‌های حضور اشغالگران و مخصوصا آمریکایی‌ها را در افغانستان نشان می‌دهد. نمایش تبعات منفی حضور اشغالگران به نحوی زیبا و دراماتیک در فیلم به تصویر کشیده شده است که اظهار تنفر بیننده را نسبت به تجاوز اشغالگران در افغانستان برانگیخته میکند. لذا از این منظر کار قابل توجه و ارزشمندی است. این فیلم بیش از هرچیز، نشان می‌دهد که چگونه جریان انسانی زندگی مردم افغانستان بهم ریخته و مختل شده است. چگونه روزگار مردم افغانستان تلخ شده است. «خاک و مرجان» از این منظر، یک کار نمادین و در‌عین‌حال واقع‌گرایانه است، چراکه این اتفاق و این تلخ شدن زندگی به کام مردم افغانستان، روایت خانواده‌های مظلوم افغانی است که تنها در این فیلم، یکی از این خانواده‌ها به نمایش درآمد. نکته حائز اهمیت دیگر درباره «خاک و مرجان» موفقیت فیلم در برقراری ارتباط قوی با مخاطب خنثی است. به‌نحوی که مخاطب بی‌طرف و بی‌اطلاع نیز با دیدن فیلم، احساس انزجار و تنفری را در خود می‌پروراند که مقدمه مبارزه با استکبار است و مهم‌تر از آن، این نکته است که فیلم، هرچند داستان بسیار تلخی را روایت میکند اما در خود ناامیدی، پوچی و سیاهی ندارد.