اميد صبوري: این روزها در یکی از سالن‌های کوچک یکی از سینماهای تهران فیلمی مستند در 4سئانس روی پرده می‌رود؛ فیلمی که تا به امروز توجه بسیاری از صاحب‌نظران را به خود جلب کرده و اتفاقاً فرم و محتوایش عالی‌ترین مقام اجرایی کشور را هم مجاب کرد تا در مراسم رونمایی‌اش حضور داشته باشد. «مهارنشده» (Uncontained) که درست از روز رونمایی و به‌واسطه حضور غیرمنتظره رئیس‌جمهور در آن مراسم مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت، اثری مستند-داستانی است که با رویکردی پژوهشی بررسی پرونده هسته‌ای ایران را در دستور کار قرار داده است. محور اصلی روایت این مستند که به زبان انگلیسی ساخته شده جست‌وجوي يك دانشجوي پاكستاني در ايران در سال‌هاي 2010 و 2011 است؛ دانشجویی به نام «محتشم» که بعد از ترور 2دانشمند هسته‌اي در نوامبر 2010 ميلادي، درگير پرونده اتمي ايران شده و وادار به بررسي اتهام ايران در ساخت سلاح اتمي مي‌شود. مستند «مهار نشده» به كارگرداني مصطفي رضواني و تهيه‌كنندگي محمد حسن‌پور از هفته گذشته در سينما سپيده اكران عمومي شده و تماشاي آن برای عموم دانشجويان، خبرنگاران، اعضاي صنوف خانه سينما و كانون فيلم سينما حقيقت با ارائه كارت شناسايي رايگان است.
خالقان «مهارنشده» کیستند؟
نخستین نکته‌ای که با مرور اخبار منتشر شده پیرامون مستند «مهارنشده» جلب توجه می‌کند اقبال ویژه به آن از سوی متولیان و مدیران است؛ اقبالی که با حضور رئیس‌جمهور در آیین رونمایی از این مستند به اوج رسید تا برخی درباره پروسه تولید این فیلم شبهاتی را مطرح کنند اما به راستی این مستند چگونه ساخته شد و چه کسانی مقدمات ساخت آن را فراهم آوردند؟ در تیتراژ ابتدایی و نیز بر پوستر طراحی شده برای این مستند عبارت «تهیه‌شده در مرکز مستند سفیر» درج شده‌است. عبارتی که با مراجعه به سایت رسمی این مستند چنین توضیحی را می‌توان درباره آن یافت: «مرکز مستند سفیر، به‌عنوان یکی از مجموعه‌های تولیدکننده فیلم‌های مستند، سال گذشته با هدف تربیت نیروهای هنرمند متعهد و تولید آثار بصری کوتاه و بلند تاسیس شد. این مرکز تلاش دارد تا با تلاش مستمر خود قدمی هرچند کوچک و در حد بضاعت، در جهت اهداف انقلاب اسلامی ایران بردارد. امید است با عنایات الهی، راهنمایی شما مخاطبان سفیر و حسن نیت همه زحمتکشان مرکز مستند سفیر، این مهم همواره و به طور مستمر تحقق یابد.» اما شاید جالب باشد بدانید یکی دیگر از مستندهای جنجالی سال‌های اخیر هم برآمده از دغدغه‌مندی اعضای جوان همین گروه مستندساز بوده‌است؛ مستند «یزدان تفنگ ندارد» که تا به امروز جدی‌ترین تلاش در راستای بازنمایی برخی حقایق حوادث پس از انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری بوده‌است.
ورود به عرصه جنگ نرم
محسن اخوان، مسؤول بخش تولیدات بلند مرکز تخصصی مستند «سفیر» است. او چندی پیش در تشریح چگونگی شکل‌گیری این مرکز گفته بود: «پس از سخنان حضرت آقا در نماز جمعه ۲۹ خرداد ۸۸ و توصیه ایشان به جوانان مبنی‌بر ورود به عرصه جنگ نرم، با تیمی 6 نفره از بچه‌های دانشگاه صنعتی شریف تصمیم به فعالیت در جنگ نرم گرفتیم و نام «آرمان» را بر گروه خود گذاشتیم. در اوایل کار گروه آرمان، شبکه‌سازی، مباحث مربوط به جهان اسلام و تولیدات رسانه محتوایی و پژوهشی در دستور کارمان بود. پس از مدتی ایده ساخت مستندی در بین‌مان مطرح شد که به بحث تبعیض رسانه‌ای می‌پرداخت؛ مستندی که نام «یزدان تفنگ ندارد» را به خود گرفت و ساخت آن از بهمن ۱۳۸۸ تا شهریور ۱۳۸۹ به طول انجامید. «یزدان تفنگ ندارد» در آبان همان سال در دانشگاه صنعتی شریف رونمایی شد و توانست بازه زمانی بین ۱۳ آبان تا ۱۶ آذر ۸۹ را به‌خوبی پوشش دهد، مستندی که در بیش از ۴۰ دانشگاه کشور اکران شد». اخوان ادامه داد: «پس از اکران این فیلم گروه آرمان اقدام به تاسیس یک‌مرکز تخصصی ساخت مستند کرد. مرکزی با نام «سفیر» که پس از یزدان تفنگ ندارد با 2 کار بلند دیگر به فعالیت خود ادامه داد؛ یکی به اسم «بهای دیدار» که درباره سفر مقام معظم رهبری به قم بود و دومی «تنگه احد» نام داشت که به انفجارات تروریستی زاهدان می‌پرداخت. نکته جالب درباره «بهای دیدار» این بود که کار ساخت آن در پنجمین روز حضور حضرت آقا در قم به اتمام رسید و از شبکه 3 پخش شد، «تنگه احد» هم در سطح استان سیستان و بلوچستان توزیع و به لطف خدا با استقبال خوبی روبه‌رو شد».
آیا ایران بمب اتم دارد؟
روند فعالیت‌های گروه «سفیر» به این حد محدود نماند و دی‌ماه سال 1389 این گروه ساخت مستندی دیگر را در دستور کار قرار داد. این مستند پس از 9 ماه تلاش مستمر در شهریورماه سال 90 به اتمام رسید و نام «مهارنشده» برای آن برگزیده شد. در معرفی این مستند آمده: «موضوع این فیلم مستند «قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران» است و سوژه آن، یک سوال است: آیا ایران بمب اتم دارد؟» نکته جالب درباره این مستند اینکه پیش از رونمایی رسمی این فیلم برای چهره‌های شاخصی چون دکتر فریدون عباسی رئیس سازمان انرژی اتمی، رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت امور خارجه، مهدی کوچک‌زاده، پرویز سروری، محمد اسماعیل کوثری، جواد شمقدری معاون سینمایی وزارت ارشاد، حجت‌الاسلام علیرضا پناهیان، حسین شریعتمداری، دکتر حسن عباسی، وحید جلیلی، نادر طالب‌زاده، سید‌نظام‌الدین موسوی، محمد عطریانفر و... به صورت خصوصی اکران شده و تایید این افراد را همراه داشته است. حجت‌الاسلام علیرضا پناهیان که با حضور در دفتر مرکز مستند سفیر مستند «مهارنشده» را مشاهده کرده بود، پس از بیان نکات مثبت و منفی آن برای عوامل، آن را از بسیاری مستندهای ساخته شده و حتی ساخته نشده در صدا و سیما نیز بهتر دانست. وی همچنین در این دیدار صمیمی با اعضای مرکز مستند سفیر، آنها را متوجه اولویت‌های مستندسازی در عرصه جهانی کرد و تاکید کرد: «امروز مخاطب اصلی مستندهای ما باید شهروندان آمریکایی باشند چراکه حل بسیاری از مسائل داخلی ما در خارج و افکار عمومی آن است.» محمد عطریانفر، عضو سابق شورای مرکزی حزب کارگزاران و از چهره‌های شاخص رسانه‌ای در ایران هم ضمن مشاهده مستند «مهارنشده» در دفتر کار خود، آن را یک‌فیلم جوانگرا دانست و تاکید کرد: «علاوه‌بر اینکه امروز در مساله هسته‌ای حق با ایران است، مساله سلاح اتمی ایران صرفا یک‌بهانه برای جامعه جهانی است تا ایران را از مواضعش عقب برانند».
مي‌دانستيم چه مي‌خواهيم
«ايده اين مستند از آبان ماه سال گذشته با محوريت انرژي هسته‌اي شکل گرفت و از آذرماه ما شروع به جمع‌آوري اطلاعات کرديم و بعد از آن سناريوي اين فيلم نوشته شد. در ابتدا قصدمان اين بود که مخاطب بين‌المللي داشته باشيم. شخصيتي که به عنوان راوي پاکستاني انتخاب شده بود از سال 2007 در ايران تحصيل مي‌کند و اين موضوع براي خود او هم جالب بود که بداند چرا اينگونه با موضوع انرژي هسته‌اي ايران در مجامع بين‌المللي برخورد مي‌کنند. در نهايت کار توليد شد و بعد از بازبيني نهايي کامل شد و به اتمام رسيد». این روایت محمد حسن‌پور، تهيه‌کننده «مهارنشده» از پروسه خلق این اثر است؛ تهیه‌کننده‌ای که معتقد است: «از ابتدا مي‌دانستيم چه مي‌خواهيم. البته اتفاقاتي در طول مدت ساخت افتاد که آنها را نيز اضافه کرديم. ما خوشحاليم در عرصه جنگ نرم توانستيم سربازي براي رهبرمان باشيم».
یک مرور؛ هنرمندان جلوتر از مسؤولان؟!
مردادماه سال 1385 یعنی درست در روزهایی که جواد شمقدری ردای مشاورت رئیس‌جمهور در امور فرهنگی را تازه بر تن کرده بود و بیشتر در کسوت منتقد سیاست‌های سینمایی با رسانه‌ها به گفت‌وگو می‌نشست، ناصر شفق از تهیه‌کنندگان سینمای ایران در گفت‌وگویی اعلام کرد ساخت فيلمی با موضوع «انرژي هسته‌اي» را در دستور کار دارد که این فیلم مي‌تواند تبديل به يك فرصت شود. نکته جالب آن گفت‌وگو در این اظهارنظر شفق نهفته است که گفت: «هنرمندان كشور از مسؤولان جلوتر هستند. مسؤولان هميشه دير تصميم مي‌گيرند؛ اين طرح (ساخت فیلمی درباره انرژی هسته‌ای) را جواد شمقدري 3 سال پيش مطرح كرد و اگر تصميم بموقع مسؤولان و زمان مناسب براي ساخت اين فيلم با موضوعيت انرژي هسته‌اي بود، موفقيت بزرگي به دست مي‌آورديم.» امروز بیش از 5 سال از آن روز می‌گذرد؛ فیلم شفق هیچگاه به سرانجام نرسید و جواد شمقدری هم در این مدت ردای مشاورت را با معاونت تعویض کرده و خود به خیل «مسؤولان» پیوست. سینما اما گویی هنوز برای «مسؤولان» آنقدر جدی نیست که پتانسیل ورود به حوزه پرمخاطره‌ای چون «انرژی هسته‌ای» را داشته باشد؛ حتی اگر خود روزی از هنرمندان پیشنهاددهنده برای ورود به این میدان بوده باشد! هنرمندان هنوز هم جلوتر از مسؤولانند.