غلامرضا مقدم: سینما آینه تابان مدیوم برجسته عصر مدرنیسم در طول ادوار و اعصار مختلف، همچنان موفق نشده که تصویری قابل ملاحظه از شخصیت‌های علمی، سیاسی، ادبی، اجتماعی و هنری به نمایش گذارد و به صورت طبیعی سینمای پرتره همواره با کاستی‌هایی مواجه بوده است که گریبانگیر چنین گونه سینمایی بوده است. این روند حتی تا تولید فیلم «che» به کارگردانی استیون سادربرگ ادامه پیدا می‌کند و معضلات سینمای پرتره گریبانگیر اسپیلبرگ در فیلم لینکلن می‌شود. با این همه در سینمای پرتره جستارهایی از تاریخ را می‌توان جست و از آن لذت وافر برد. گاهی نیز تحریف‌هایش غیرقابل هضم برای عشاق تاریخ خواهد بود. اما مروری بر فیلم گاندی، به بهانه پخش از شبکه نمایش می‌تواند طلیعه‌ای باشد برای بررسی تاریخ استعمار کبیر. هر چند روایتگری بصری درباره این شخصیت تاریخی را پیر سربازان هنر استعماری بر عهده دارند، اما واقعیت را نمی‌توان 180 درجه معکوس کرد. شاید در دهه‌های گذشته زمانی که فیلم گاندی در ایران نمایش داده شد تحلیل محتوایی متن اثر و شاید زندگی گاندی برای مخاطبان سینما جذاب نبود، اما ریچارد آتنبرو در فیلم گاندی، تحلیلی که به مخاطب ارائه می‌دهد منحصر به فرد و لحنی کاملا انگلیسی دارد. آنچه در فیلم می‌بینیم و شاید واقعیت نباشد این است که استقلال هند منجر به تجزیه این کشور، هرج و مرج و کشتار عظیمی شد و شیوه استقلال‌طلبی گاندی با یک علامت سؤال بزرگ مواجه می‌شود. اگر شیفتگی سینمایی را کنار بگذاریم و تاریخ را به‌صورت منطقی و درست تورق کنیم، درخواهیم یافت گاهی صورتگری واقعی و همسو با حقیقت هم می‌تواند واقعیت‌های تاریخی را تحریف کند. داستان فیلم گاندی از جایی آغاز می‌شود که گاندی پس از گذراندن دوره‌های آکادمیک در لندن برای کار راهی آفریقای جنوبی می‌شود. گاندی با اینکه وکیل است و بلیت درجه یک قطار تهیه کرده است اما توسط مرد سفیدپوستی در قطار مورد غضب قرار می‌گیرد و رئیس قطار او را بیرون می‌اندازد. یک صحنه در فیلم آتنبرو سهوا یا عمدا حذف شده است. وقتی گاندی را از قطار بیرون می‌اندازند او تا صبحگاهان در ایستگاه می‌نشیند و متفکرانه به این تبعیض‌نژادی می‌اندیشد و سپس اراده می‌کند که به تقابل با تبعیض برود. یکی از اشخاصی که گاندی بعد از این صحنه با او ملاقات می‌کند کشیش انگلیسی است که از هند برای ملاقات وی آمده است. گاندی روش مبارزه بدون خشونت خود را که شیوه‌ای گرته‌برداری شده از مسیحیت است، تشریح می‌کند. در همین ابتدا با دستاویز قرار دادن سلوک سیاسی وی در مبارزه، می‌توان شخصیت و طرز رفتار گاندی را با سایر رهبران دینی و سیاسی مقایسه کرد. گاندی در فیلم شخصی بود که کمترین ارزش را در مبارزه برای خود قائل بود و هر زمان می‌خواست مردم را به کاری تحریک کند اعتصاب غذا می‌کرد، واقعا این کار ساده‌انگارانه چه معنایی در مبارزه علیه باطل استعمارگر دارد. در آن زمان مردم هند جبری‌مسلک بودند و ظلم‌دیدن برایشان خیلی ساده‌تر از مبارزه‌کردن بود. روش گاندی شاید در نسبت با سازو کار تربیتی هندی‌ها مناسب به نظر برسد اما شیوه مستهلکی است که دشمن را وادار به گزینش شیوه‌های عقلانی‌تر برای مواجهه می‌کند. حتی گاندی را کسانی ترور کردند که مخالف این نوع روش مبارزه با استعمار بودند و ترور‌کنندگان نیز خواستار مبارزه جدی‌تری بودند. یکی از نمود‌های بارز فیلم محمدعلی جناح(1) است. آنطور که در فیلم نمایش داده می‌شود وی فردی شیک‌پوش با البسه‌ای مغایر با پوشش گاندی است، او همیشه با گاندی مخالفت می‌کرد و اصل را بر مبارزه کنشگرانه می‌گذاشت. در فیلم چنان شخصیت تیره‌ای از او و مسلمانان نشان دادند که مسلمانان صرفا جنگ‌طلب و صلح‌نا‌پذیر هستند، حتی در پایان فیلم 3ساعته درباره گاندی، جناح عامل اصلی تجزیه هند معرفی می‌شود، در حالی که در فیلم تمام رهبران جنبش آزادی هند موافق این تجزیه بودند. در فیلم به‌صورت کاملا ناملموسی نشان داده می‌شود که جناح فرصت‌طلبی نشان داده و پس از کسب فرصت، تصمیم گرفته مسلمانان با هندوها نمی‌توانند زیر چتر یک دولت واحد قرار گیرند در حالی که گاندی همیشه هندوها، مسلمانان و سایر مذاهب را مانند برادر می‌دانست و حتی به جناح پیشنهاد داد که نخست‌وزیری را به او می‌دهد تا تمام سران کشور را از مسلمانان انتخاب کند اما امروز می‌دانیم چنین پیشنهادی به دروغ در فیلم مطرح می‌شود. پس از استقلال هندوستان منطبق بر روایت فیلم می‌بینیم که اغلب صحنه‌های فیلم، عامل اصلی جنگ داخلی (میان مسلمانان و هندوها) و همچنین جنگ میان پاکستان مسلمان و هند را امثال مسلمانان و محمدعلی جناح معرفی می‌کند و به طرز رندانه‌ای تنها به پخش و بیان حمله‌ها و غارت‌های مسلمانان اشاره می‌کند. گاندی در فیلم اشاره می‌کند، استقلال مانند سیبی می‌ماند که به‌موقع خواهد رسید و بر زمین می‌افتد، هیچ‌کس نمی‌تواند مانع رسیدن سیب شود. در چنین شرایطی که سطح زندگی استقلال‌طلبانه هندی‌ها رشد کرده بود، مسلم بود که چنین جبر استعماری را نخواهند پذیرفت و پس از جنگ دوم مشخص بود تغییری اساسی در هند رخ خواهد داد، خواه به وسیله گاندی، خواه به وسیله شخص دیگری. اما باید به این مساله دقت کرد که بعد از ظهور گاندی و رخ دادن انقلاب هند، تاکتیک کشور‌های استعمارگر تغییر کرد، شیوه گاندی و انقلاب وی پلی بود برای ورود به دنیای جدید با صورتی که مطالبه جدی استعمارگران بود، یعنی استعمار نرم. در این شیوه انگلیسی‌ها هزینه کمتری متقبل می‌شدند و صدها هزار نیروی کنترل‌کننده نظامی را از هند خارج کردند و در عوض با استراتژی تجزیه شیوه «الینه‌کردن» را پیشه کردند. «الینه‌کردن» افراد یعنی تغییر تفکرات و اعتقادات بدون آنکه اشخاص متوجه تغییرات خود در منش و روش فردی - جمعی شوند. اگر تاریخ را دوباره ارزیابی کنیم محمدعلی جناح آنچنان قدرتی برای تجزیه نداشت و سران هندو می‌توانستند مانع این تجزیه شوند اما در فیلم می‌بینیم سکوت می‌کنند؛ سکوتی که حاصل الینه کردن و مهر زدن استعماری بر دهان هندوهاست. البته تجزیه یک استراتژی جذاب انگلیسی است تا کشورهایی که به صورت ایالتی در سیطره و تحت کنترل حاکمیت مرکزی هستند قابل کنترل‌تر شوند. تجربه‌ای که پس از جنگ دوم آلمان را به 2 بخش شرقی و غربی تبدیل کرد، تجربه‌ای که براساس آن اراضی اشغالی به صهیونیست‌ها واگذار می‌شود و چنین شیوه‌ای را ایالات متحده در کره پیاده می‌کند. حقیقت این است که تاریخ به ما می‌گوید انگلیس زمین بازی استقلال‌طلبان هندی را تعریف کرد و آنچه گاندی در مواجهه با انگلیس نکرد، جهاد بود. اگر گاندی در مواجهه با انگلیس اعلام جهاد می‌کرد استقلال هند با یک عزم جمعی و متحدانه شکل می‌گرفت و تجزیه پاکستان شاید محقق نمی‌شد. در فیلم خبرنگار مجله لایف از گاندی پرسید به نظر شما آیا می‌شود با این روش در مقابل امثال هیتلر ایستاد و پیروز شد؟ گاندی پاسخ می‌دهد آری می‌شود ایستاد اما باید صبر داشت و جنگید (جنگ او تعریف دیگری داشت، کتک خوردن را جنگیدن می‌دانست) و دردهای بسیاری را تحمل کرد، مگر شما در جنگ خودتان با هیتلر نمی‌جنگید و درد‌ها را تحمل نمی‌کنید. شاید گاندی از رهبران غیرسیاسی ملت هند به شمار می‌رود، اما اگر روش‌های وی پاسخگوی استقلال هند بود، سرانجام این کشور تجزیه نمی‌شد. البته ماجرای تجزیه هند در فیلم گاندی به شخصیت دیکتاتور‌مابانه محمدعلی جناح نسبت داده می‌شود و در کل مسلمانان به صورت زیرکانه اجازه نمی‌دهند رویای استقلال گاندی کامل شود.
پی‌نوشت:
1- محمدعلی جناح، سیاستمدار استقلال‌طلب شبه‌قاره هند و پایهگذار پاکستان امروزی در 25 دسامبر سال 1876م در کراچی به دنیا آمد و پس از طی تحصیلات خود به وکالت دادگستری مشغول شد. جناح، کمی بعد به دبیرکلی یک تشکیلات اسلامی منصوب شد که این تشکیلات مقدمه برپایى کنگره اتحاد ملی هند بود. جناح در سال 1910م به ریاست دیوان قانون اساسی حکومت انگلستان و هند منصوب شد. وی در ابتدا خواهان وحدت هندوها و مسلمانان بود ولی چون این امر را غیرعملی دید، از جدایى این دو گروه حمایت کرد. وی در مبارزات آزادیخواهان علیه استعمار انگلیس با ماهاتما گاندی رهبر نهضت آزادی هند همکاری می‌کرد ولی برخلاف مبارزه منفی گاندی، جناح معتقد به درگیری عملی بود. گاندی و جناح تا سال 1940م در مبارزات خود علیه انگلیسی‌ها وحدتنظر داشتند. با این حال، جناح در سال 1946م پس از پیروزی در انتخابات پارلمانی، کنگره هند را به تصویب طرح جدایى پاکستان از هند مجبور کرد. سرانجام این امر در اوت 1947م با تلاشهای انسانی و مبارزات اسلامی محمدعلی جناح تحقق یافت و او فرماندار کل کشور پاکستان شد. محمدعلی جناح، بانی استقلال پاکستان و از چهرههای محبوب ملت مسلمان این کشور محسوب می‌شود و «قائد اعظم» لقب گرفته است. محمدعلی جناح سرانجام یک سال پس از استقلال پاکستان، در یازدهم سپتامبر 1948م در 72 سالگی درگذشت.