استاد حسین دهلوی، رهبر ارکستر، آهنگساز و از صاحبنظران موسیقی معاصر ایران است و آموزش موسیقی را از 5سالگی نزد پدرش معزالدین دهلوی که از شاگردان علی‌اکبر شهنازی بود، آغاز کرد. دهلوی دوره اول ویولن را نزد پدرش فراگرفت، سپس دوره دوم را نزد ابوالحسن‌خان صبا گذراند و وارد هنرستان موسیقی شد. از آن پس به فراگیری علمی موسیقی گرایش پیدا کرد. او سپس هارمونی، کنترپوان و اصول آهنگسازی را نزد حسین ناصحی فراگرفت. وی در سال ۱۳۳۹ از هنرستان عالی موسیقی در رشته آهنگسازی دانش‌آموخته شد و در دوره هنرستان با همکاری ابوالحسن صبا ارکستر شماره یک هنرهای زیبا را راه‌اندازی کرده و تعدادی از آثار صبا را برای ارکستر تنظیم کرد. «سبکبال»، «گفت‌وگوی دل»، «فروغ عشق»، «به یاد صبا»، «نغمه ترک»، چهار مضراب برای ویلون، پارتیتور آهنگ‌های او به نام‌های «دوئو سنتور»، «شورآفرین»، سوئیت «بیژن و منیژه» برای ارکستر زهی و... برخی آثار او به شمار می‌روند. حسین دهلوی در سال ۱۳۸۲ به عنوان چهره ماندگار مورد تقدیر قرار گرفت. آخرین فعالیت او در زمینه کارهای جمعی موسیقی ملی، پایه‌گذاری ارکستر مضرابی است که با همکاری ۶۶ نفر از نوازندگان سازهای مضرابی ایرانی تشکیل شد و در سال ۱۳۷۲ روی صحنه رفت اما این روزها استاد دهلوی آهنگساز به دلیل عدم تعادل جسمی در بیمارستان سجاد بستری شده است. گفت‌وگویی که در پی می‌آید، خاطره‌ای نه‌چندان دور از آخرین ملاقات ما با او در منزلش که با مساعدت سوسن اصلانی، همسرش که او نیز مدرس سنتور است شکل گرفت. ***
نگارش نخستین آهنگ در دهه 30
در سال‌های گذشته چندین‌بار به بهانه‌های مختلف به دیدنش رفتم. آخرین‌بار سال گذشته و باز هم زمانی بود که شنیده بودیم در بستر بیماری است و کسالت دارد. صحبت از اپرای معروف «مانی و مانا» کرد که به مناسبت روز جهانی کودک ساخته شده اما به دلایل نامعلومی همچنان زمان اجرایش نامعلوم مانده است. وی متولد 1306 است و نخستین آهنگ خود را با عنوان «سبکبال» در سال 1332 نوشته است. دهلوی به طور مشخص،
7 دهه فعالیت در حیطه موسیقی اصیل ایرانی را پشت سر گذاشته و راه درازی تا اینجا آمده است. کتاب‌ها، نوارها، CDها و از همه مهم‌تر دست‌های او با نشانی از خطوط کج و معوج حکایت از تجربه‌ای طولانی دارد.
فرازهای موسیقی بعد از پیروزی انقلاب
وی معتقد است: هرچند موسیقی اصیل ما بعد از پیروزی انقلاب نیز توانست به فرازهایی دست یابد اما پایه‌های آن در دهه‌های پیش از انقلاب یعنی در فاصله سال‌های 20 تا 50 گذاشته شد. او هم مثل دیگر همدوره‌ای‌های خود از برنامه «گل‌ها» به عنوان نقطه عطفی در زمینه موسیقی یاد می‌کند. هرچند به گفته وی، عمده فعالیت‌هایش در آن سال‌ها، اجرای برنامه‌هایی در تلویزیون بوده است؛ برنامه‌هایی که هرقدر فکر می‌کند، نام و سال دقیق اجرای آنها به خاطرش نمی‌آید.
سهم شخصیت‌های برجسته در موسیقی اصیل
وی می‌گوید: شخصیت‌هایی چون روح‌الله خالقی، ابوالحسن صبا، علی‌اکبر شهنازی، تجویدی و... هریک به سهم خود در شکوفایی و بالندگی موسیقی اصیل ایرانی در دهه‌های 30 نقش مهمی داشته‌اند. همه کسانی که در گذشته بویژه در دهه‌های 40-20 در موسیقی ما به ارائه آثار مانایی پرداخته‌اند، شخصیت‌هایی برجسته‌ای بوده‌اند که توانستند در ارتقای موسیقی سهم بسزایی داشته باشند. به عنوان مثال، استاد ابوالحسن صبا یکی از آنها بود. من خود شاگرد صبا بودم. البته پیش از آن، در سال 1320، ویولن را نزد پدرم شروع کردم و این نقطه آغازی برای قدم گذاشتن من به این عرصه بود. در این راه زحمات زیادی کشیدم و مرارت‌های زیادی بردم اما هدفم این بود که به درجه‌ای که می‌خواهم در موسیقی برسم.
نبوغ مؤلفه اصلی هنر
می‌گویم: آنچه درباره نسل‌های گذشته موسیقی یعنی درباره اغلب آنها صادق است، این است که بسیاری از هنرمندان که نامشان امروز بر تارک موسیقی ما، بارز و برجسته است، موسیقی را از راه گوش آموخته‌اند و کمتر کسی در آن زمان به شکل آکادمیک این روند را دنبال کرده است. دهلوی نیز این حرف را تصدیق می‌کند و در این ارتباط مثال خوبی می‌زند و می‌گوید: ببینید، دقیقا مثل شعر ما. شما نگاه کنید امروز از ادبیات کلاسیک، بیش از 500 شاعر صاحب دیوان داریم اما کدام یک از آنها توانستند جای حافظ و سعدی را بگیرند؟ این نشان می‌دهد نبوغ و استعداد ذاتی از معیارهای اولیه قدم گذاشتن در مسیر هنری است. کسانی هم که شما از آنها نام می‌برید کسانی بوده‌اند که در درجه نخست، این استعداد مادرزادی در خمیره آنها بوده است، ضمن اینکه هنرمندان دهه‌های گذشته به این استعداد ذاتی اکتفا نکردند و از تلاش برای کشف زوایای پنهان و پیدای موسیقی فروگذار نکردند اما امروز در بعضی مواقع مشاهده می‌شود این عشق، مساعدت و تلاش برای کشف کردن وجود ندارد.
شهنازی استادی بی‌توقع و فروتن
استاد در لابه‌لای صحبت‌هایش اشاره می‌کند که پدرش یکی از شاگردان علی‌اکبر‌خان شهنازی بوده است. از او درباره مولفه‌های این هنرمند می‌پرسم و او در پاسخ می‌گوید: استاد شهنازی استاد به تمام معنا و یک معلم واقعی بود. خاطرم هست زمانی که ریاست هنرستان ملی موسیقی را برعهده گرفتم، از او درخواست کردم به تدریس تار در آنجا بپردازد. او هم پذیرفت. به طور کلی انسانی بی‌توقع و فروتن بود و همین موجب ماندگاری و درخشش او تا امروز شده است. به هنرستان آمد و هنر خود را بی‌دریغ در اختیار بچه‌هایی گذاشت که علاقه داشتند یاد بگیرند اما آنچه در این مسیر بیش از دیگر ویژگی‌های او پررنگ بود این بود که با وجود اینکه خودش به آن شکل نت نمی‌دانست اما همه هنرجویانی که نزدش می‌آمدند را تشویق می‌کرد اول نت یاد بگیرند. به نظر من این خیلی مهم است مردی مثل او که به نت اشراف چندانی نداشت ولی پنجه‌ای نظیف داشت و اینقدر برای نت و یادگیری آن در درجه اول، اهمیت قائل بود. او اصرار داشت همه کسانی که تار را نزد او می‌آموزند، از بن و اساس آن را یاد بگیرند.
ریاست هنرستان ملی موسیقی به مدت 10 سال
او از سال 1341 تا 1351 یعنی به مدت 10 سال بعد از مهدی مفتاح و پیش از مصطفی کمال‌پورتراب، ریاست هنرستان ملی موسیقی را برعهده داشت. تجربیات زیادی از تلفیق شعر و موسیقی ایرانی دارد که آثار «گفت‌وگوی دل» در دستگاه شور و «سفر عشق» در بیات اصفهان، درخشان‌ترین ماحصل این تجربه به‌شمار می‌روند. دهلوی با بیان این نکته که کتاب «پیوند شعر و موسیقی» تالیف او همچنان در دانشکده‌ها تدریس می‌شود، می‌گوید: مهم‌ترین چیزی که در سال‌های ریاست هنرستان ملی موسیقی در ذهنم بود و آن را سرلوحه کار خود قرار داده بودم، کمک به رشد و ارتقای موسیقی ایرانی بود و در این مسیر از هیچ کاری فروگذار نکردم. آرزومندم با مساعدت و کمک از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نت‌هایی که به جا مانده را منتشر کنم و به دست نسل‌های آینده برسانم، ضمن اینکه دلم می‌خواهد زمینه‌ای برای اجرای اپرای «مانی و مانا» فراهم شود.
همکاری با پایور برای نگارش کتاب
در کتابخانه استاد دهلوی یک کتاب به چشم می‌خورد. نام کتاب «کنسرتینوی سنتور» است. وی با اشاره به اینکه نخستین کسی بوده که برای ارکستر یا آواز نت نوشته، توضیح می‌دهد: این کتاب را چند سال پبش با همکاری زنده‌یاد فرامرز پایور نوشتیم. در واقع کتابی که ما به کمک یکدیگر تالیف کردیم، شکل نویی درباره سنتور بود و نخستین کاری که در این زمینه چاپ شد همین کتاب بود. ممکن است محتوای آن به اشکال دیگری قبلا چاپ شده باشد اما به این شکل نه.
جای خالی کتاب‌های نظری
در موسیقی
وی درباره روند تالیف کتاب «پیوند شعر و موسیقی ایرانی» نیز می‌گوید: کتابی است که نگارش آن 44 سال به طول انجامید. این همه سال وقت گذاشتن برای نگارش یک کتاب شوخی نیست اما امروز مشاهده می‌کنیم تعداد کتاب‌های نظری و تحقیقی- پژوهشی که در زمینه موسیقی نوشته می‌شود، اندک است. شاید به این خاطر که برخی هنرمندان امروز بیشتر مایل هستند به انجام کارهای عملی بپردازند در حالی که من تصور می‌کنم جای پرداختن به مباحث تئوری و نظری در حال حاضر در این حیطه خالی است. به عنوان مثال کمتر کتابی را می‌یابید که در آن به وجوه افتراق موسیقی کودکان و بزرگسالان پرداخته شده باشد در حالی که این دو وادی حتی هنگام آموزش از یکدیگر قابل تفکیک هستند و با هم زمین تا آسمان فرق دارند.
از اپرای بیژن و منیژه تا مانی و مانا
از او درباره فعالیت‌هایی که در سال‌های 30تا40 در عرصه موسیقی انجام داده است، می‌پرسم. وی می‌گوید: در سال‌های گذشته علاوه بر کارهایی که در زمینه موسیقی کردم به نوشتن اپراهایی چون «بیژن و منیژه»، «خسرو و شیرین» یا در سال‌های اخیر « مانی و مانا» پرداختم. در سال 1336 ارکستر بزرگ اداره کل هنرهای زیبای کشور را سرپرستی کردم که اعضای آن از زنده‌یاد پایور تا دیگر هنرمندان، نقش زیادی در پیشبرد این ارکستر داشتند. به طور کلی ارکستر باکیفیتی بود و عملکرد مطلوبی داشت. بعد از آن هم ارکستر ایرانی تالار رودکی را پایه‌گذاری کردم که این ارکستر هم به نوبه خود توانست سهم عمده‌ای در موسیقی اصیل ایرانی داشته باشد. از سال 41 تا 51 یعنی به مدت 10 سال نیز رياست هنرستان موسیقی را برعهده داشت. به طور کلی از مجموع کارهایی که کرده‌ام رضایت دارم.
در انتظار انتشار نت‌های باقی مانده
وقت تنگ است و استاد خسته شده است. از او می‌خواهم به عنوان هنرمندی که به جرات همه سال‌های عمر خود را در مسیر اعتلای موسیقی طی کرده، انتظاراتش از سیاستگذاران فرهنگی را بیان کند. او نیز می‌گوید: آرزومندم با مساعدت و کمک از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نت‌هایی که به جا مانده را منتشر کنم و به دست نسل‌های آینده برسانم ضمن اینکه دلم می‌خواهد زمینه‌ای برای اجرای اپرای «مانی و مانا» فراهم شود. من همیشه نگران این مساله بوده‌ام که مبادا به پیشکسوتان هنر بی‌مهری شود بویژه هنرمندان پیشکسوتی که در عرصه موسیقی اصیل ایرانی یک عمر به انجام فعالیت‌های صادقانه پرداخته‌اند و امروز نیازمند حمایت‌های معنوی دست‌اندرکاران دولتی هستند.