هر سال آبان‌ماه، هفته کتاب به همت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و خانه کتاب برگزار میشود. برپایی کارگاه‌های داستان‌نویسی، سخنرانی صاحبنظران حوزه فرهنگ و برگزاری همایش‌های مختلف از جمله برنامه‌های هفته کتاب به شمار میرود اما نکته اصلی این است که برپایی این هفته چقدر توانسته در ارتقای سطح مطالعه بین دانش‌آموزان مدارس نقش داشته باشد. گزارشی که در پی می‌‌آید نظرسنجی از برخی نویسندگان حوزه ادبیات کودک و نوجوان در این باره است.
نبود زنگ مطالعه آزاد
محمد قصاع، مترجم و نويسنده کودک و نوجوان که در كارنامه‌اش ترجمه بيش از
70 عنوان كتاب ديده مي‌شود اگرچه او را بیشتر با ترجمه مجلدهای «هری پاتر» می‌‌شناسیم. او درباره اینکه هفته کتابخوانی چقدر میتواند در ارتقای سطح مطالعه کودکان و نوجوانان نقش داشته باشد، می‌‌گوید: به نظر میرسد این مساله تا امروز نتوانسته تاثیری در زمینه کتابخوانی بویژه در مدارس ایجاد کند. شاید به این خاطر که کتابخوانی نیازمند بسترسازی و زمینه‌سازی‌های فراوان است و طبعا نمی‌توان با برگزاری یک هفته در طول سال، نتیجه خوبی از آن کسب کرد. تصور میکنم درباره کتاب و کتابخوانی به آن شکلی که باید فرهنگسازی صورت نگرفته است. این فرهنگسازی نیز کار امروز و فردا نیست و محتاج یک برنامه‌ریزی بلندمدت و فرآیند تدریجی است. در واقع اهمیت مقوله کتابخوانی در جامعه تا جایی است که شاید بسترسازی و نهادینه کردن آن در سطوح مختلف خاصه کودکان و نوجوانان حتی یک دهه نیز به طول بینجامد. وقتی در حال حاضر در مدارس نه زنگ مطالعه کتاب‌های غیردرسی وجود دارد و نه کتابخانه‌ای که بچه‌ها بتوانند کتاب‌های مورد نیاز خود را در آنجا بیابند چه توقعی میتوان داشت و چگونه میتوان انتظار داشت دانش‌آموزان به سمت کتابخوانی گرایش یابند. بنابراین مبحثی به نام هفته کتاب و کتابخوانی به جای آنکه به یک هفته و مقطع خاصی محدود شود، میتواند با مشاوره گرفتن از گروه‌های مختلف تربیتی آموزشی و همین‌طور نویسندگان به برنامه‌ای درازمدت مبدل شده که در پی آن نتایج مطلوبی برای کودکان و نوجوانان حاصل شود.
نیازمند برنامه‌ای درازمدت
او با بیان اینکه شیوه خرید کتاب‌ها برای کتابخانه مدارس از سوی آموزش و پرورش چندان واضح نیست، ادامه می‌‌دهد: کتاب‌های فعلی در کتابخانه مدارس جوابگوی نیاز بچه‌های امروز نیستند، ضمن اینکه حجم تولیدات داخلی در حوزه نشر کودک و نوجوان هم آنقدر بالا نبوده و نیست که بتوان گفت با این تولیدات میتوان به مرتفع کردن بخشی از نیاز کودکان و نوجوانان پرداخت. متاسفانه ما در زمینه کتاب‌های تالیفی در خیلی از ژانرهای ادبیات کودک و نوجوان مثل ادبیات فانتزی، وحشت و... کاری نکرده‌ایم و جای خالی تمام این موارد را کتاب‌های ترجمه گرفته است. در واقع طی این سال‌ها این کتاب‌های ترجمه بوده که به کشور ورود پیدا کرده است. البته واضح است ترجمه و تالیف هر یک جایگاه خاص خود را دارد اما تصور میکنم سیاستگذاران فرهنگی می‌‌توانند با گزینش صحیح، کتاب‌های مطلوبی را به کتابخانه مدارس منتقل کنند. در خارج از کشور، یک نویسنده مدت‌ها عمر خود را برای نگارش یک کتاب صرف می‌‌کند و وقتی آن کتاب به فروش میرسد، حق‌التالیف ناشی از چاپ کتاب به او کمک می‌‌کند تا یک‌سال زندگی‌اش را بدون دغدغه ادامه دهد در حالی که در ایران این‌طور نیست. نویسنده بنا به تامین نبودن از نظر مالی فقط می‌‌نویسد که دستمزدی دریافت کند. به هر حال مباحثی نظیر کتابخوانی نیازمند برگزاری سمینارهای مختلف و برنامه‌ریزی درازمدت است.
فعالیت پررنگ شهرداری
در مقایسه با آموزش و پرورش
جواد جزینی، یکی از نویسندگان و مدرسان داستان‌نویسی معاصر به شمار میرود. او علاوه بر اینکه در حوزه ادبیات داستانی سال‌هاست که فعالیت می‌‌کند در حیطه پژوهشی نیز به ارائه آثار متعددی پرداخته است. جزینی با تاکید بر اینکه وقتی مساله کتاب و کتابخوانی در یک مقطع زمانی خاص محدود میشود، نمی‌توان انتظار داشت تمام معضلاتی که در این حوزه وجود دارد برطرف شود، خاطرنشان می‌‌کند: طی سال‌های گذشته تا امروز نهادها و دست‌اندرکاران فرهنگی به آن شکلی که باید به مقوله مطالعه و کتابخوانی در کشور توجه زیادی نشان نداده‌اند. در عین حال پیشرفتی در حوزه کتابخانه مدارس هم حاصل نشده است. حتی در کتابخانه‌های شمال شهر تهران نیز روند کتابخانه‌ها مطلوب و راضی‌کننده نیست چه برسد به کتابخانه شهرستان‌ها و مناطق دورافتاده و همین تعداد کتابخانه نیز یا به وسیله خیرین مدرسه‌ساز یا به وسیله خود بچه‌ها سرپا نگه داشته شده است اما به طور کلی کتاب‌های کتابخانه‌های مدارس کهنه هستند و دانش‌آموزان را راضی نمی‌کنند. حتی به جرات میتوان گفت شهرداری به مراتب از آموزش و پرورش در حوزه کتاب و کتابخوانی فعال عمل کرده است.
استفاده از افراد ناآگاه به جای کتابداران زبده
در این میان مساله نبود ساعت مطالعه آزاد در مدارس به ذهنم میرسد و اینکه شاید این مساله منجر به رنگ باختن کتابخوانی در بین دانش‌آموزان شده است. جزینی نیز با تایید این حرف ادامه می‌‌دهد: سال‌هاست ساعت مطالعه کتاب‌های غیردرسی از مدارس خارج شده و تا امروز نیز فکری برای بهبود این روند نشده است. دانش‌آموزان مدارس، کتاب‌محور شده‌اند در حالی که در کشورهای دیگر کتاب‌های غیردرسی در مدارس ضروری و مطالعه آنها موجب افزایش سطح کتابخوانی شده است. در واقع در مدارس کشورهای دیگر، گنجاندن زنگ مطالعه آزاد در فضای مدرسه ضروری است. از دیگر سو افرادی که بر کتابخانه‌های مدارس نظارت می‌‌کنند از آگاهی و اشراف لازم در این حوزه برخوردار نیستند و این مساله نیز مزید بر علت شده است که دانش‌آموزان نسبت به کتابخانه مدارس گریزان باشند. کتابداری در مملکت ما هنوز به خوبی دیگر مشاغل جا نیفتاده است و ما عملا مشاهده می‌‌کنیم در کتابخانه مدارس، کتابداران زبده و متخصصی که بتوانند در کمال آگاهی و دانش منحصر به خود به انتخاب کتاب برای دانش‌آموزان بپردازند وجود ندارد. در واقع نبود کتابداران متخصص در بستر کتابخانه‌ها موجب ورود افراد نامتخصص به این حیطه شده است؛ افرادی که از روی ناآگاهی و عدم تخصص‌های لازم، کتاب‌هایی را به دست بچه‌ها می‌‌رسانند که نه‌تنها برای آنها فاقد جذابیت است که مفید و سازنده هم نیست و نمی‌تواند تحولی در سطح مطالعه دانش‌آموزان کشور ایجاد کند.
جای خالی نشریات رشد و دانشمند
منوچهر اکبرلو، نمایشنامه‌نویس، مدرس دانشگاه، نویسنده کودک و نوجوان و کارگردان تئاتر صحبت‌های پایانی را تکمیل می‌‌کند. او به نبود نشریات در مدارس اشاره می‌‌کند و می‌‌گوید: کودکان و نوجوانان مشتاق کتابخوانی هستند اما ابزارهای لازم در این عرصه کافی نیست. فراموش نکنیم دانش‌آموزان همواره نیازمند کتابخانه‌های مجهز و کتاب‌های به‌روز بوده‌اند اما کتاب‌های کتابخانه غالب مدارس نه‌تنها به‌روز نیست که مورد علاقه کودکان و نوجوان نیز واقع نمی‌شود. در عین حال بسیاری از کتاب‌های مورد علاقه بچه‌ها به کتابخانه‌ها راه نمی‌یابند بنابراین دانش‌آموزان از راه‌های دیگر کتاب‌هایی که مطابق با نیازشان باشد را تهیه می‌‌کنند که از جمله آنها میتوان به کتاب‌های زیرزمینی اشاره کرد. این کتاب‌ها در مقطعی بیانگر پاسخ به بخشی از نیاز دانش‌آموزان به شمار می‌روند؛ کتاب‌هایی که همواره آموزش و پرورش با بخشنامه‌های مختلف خواسته است که از ورود آنها به مدارس جلوگیری شود اما تا امروز چنین تلاشی نتیجه نداده است. متاسفانه حتی آن دسته از نشریاتی که از سوی نهادهای معتبر برای دانش‌آموزان منتشر میشود نیز به دست این قشر نمی‌رسد. به عنوان مثال کیهان بچه‌ها، سروش کودکان و در مقاطع سنی بالاتر نشریه همشهری جوان دور از دسترس کودکان و نوجوانان است. نشریات علمی مانند دانشمند و دانستنی‌ها نیز اجازه حضور در آموزش و پرورش را ندارند.
فضای خشک و رسمی مدارس
این نمایشنامه‌نویس و کارگردان تصریح می‌‌کند: تجربه 30 ساله در آموزش و پرورش مرا به این اعتقاد رسانده که آموزش و پرورش نهادی محافظه‌کار است. این محافظه‌کاری که اختصاص به دوره خاصی هم نداشته، موجب به وجود آمدن فضایی خشک و رسمی در مدارس شده و از رهگذر غالب شدن جو رسمی و خشک در مدارس، از ورود نشریات گرفته تا اجرای نمایش یا پخش فیلم و مانند آن یا در زمینه مشخصا کتاب با وجود علاقه زیاد دانش‌آموزان جلوگیری شده است. در عین حال تلاش نویسندگان برای حضور در مدارس و تشویق دانش‌آموزان به سمت و سوی کتاب یا معرفی کتاب و برپایی کارگاه‌های قصه‌خوانی تنها به شکل ارتباط نویسنده با مدیریت مدرسه باقی مانده است و در صورت پیشنهاد به اداره آموزش و پرورش، نویسندگان یا با پاسخ منفی روبه‌رو یا عمدتا اسیر بروکراسی اداری شده‌اند، گویی که برای خواندن کتابی که مجوز داشته و چاپ شده است باید چندین جلسه توجیهی بگذرانند و معرفی‌نامه داشته باشند و طبیعی است که نویسنده یا ناشر انگیزه‌ای برای انجام چنین کاری پیدا نمی‌کنند، بنابراین در حال حاضر هفته کتاب به صورت چند دقیقه سخنرانی سر صف مدارس در حالی که بچه‌ها ایستاده‌اند برگزار میشود و نیز شاید در این هفته معلمان انشا از بچه‌ها بخوانند درباره فواید کتابخوانی بنویسند اما مسلما این مساله تنها در حد یک رفع تکلیف باقی می‌‌ماند.
تبیین اهمیت کتابخوانی در رسانه‌ها
وی می‌‌افزاید: بی‌تردید احترام گذاشتن به کتاب و کتابخوانی و امر نویسندگی میتواند در پررنگ کردن مقوله کتابخوانی نقش داشته باشد. در حال حاضر این مساله جز در یک برنامه آن هم در شبکه 4 صدا و سیما در سراسر شبکه‌های تلویزیونی دیده نمی‌شود. به جای اجرای انبوه برنامه‌های یکبار مصرف با حضور عموها و خاله‌ها و عروسک‌ها میتوان به سادگی از حضور نویسندگان استفاده کرد. کودکان ما نیازمند قربان صدقه رفتن‌های مجری نیستند؛ آنها نیاز دارند مسائل مورد نیازشان از جمله اهمیت به کتابخوانی و کتاب مطرح شود. خانواده‌ها نیز حاضر نیستند برای خرید کتاب رنج سفرهای درون‌شهری را تحمل کنند. طبیعی است که در این حالت، درصد کتابخوانی کاهش می‌‌یابد و البته همان‌طور که گفتم این به معنی بی‌علاقگی دانش‌آموزان به کتاب نیست.