گروه سیاسی: نشست دوره‌ای شوراي حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ماه نوامبر که در واقع آخرین نشست آن در سال 2011 بود، روز پنجشنبه آغاز شد و روز جمعه با دستور کار مهم گزارش اخیر یوکیا آمانو، مدیرکل در طرح ادعای انحراف برنامه هسته‌ای ایران به سمت بهره‌برداری‌های نظامی ادامه یافت. بر اساس گزارش آمانو در این نشست آمریکا پیش‌نویس قطعنامه‌ای را علیه ایران ارائه داد؛ قطعنامه‌ای که از همان ابتدا مشخص بود مخالفت‌های زیادی را در شورای حکام خواهد داشت. روسیه به عنوان کشوری که بازی جدید آمریکا درباره برنامه هسته‌ای ایران را عاملی برای نابودی ایده گام‌به‌گام خود می‌داند، همراه چین از چند روز قبل نسبت به هرگونه تلاش برای اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران هشدار داده بودند. با این حال آمریکا همراه چند کشور اروپایی فشار بی‌سابقه‌ای را بر اعضای شورای حکام آژانس وارد کردند تا با صدور این قطعنامه جدید موافقت کنند. مهم‌ترین محور مورد نظر آمریکا برای تصویب آن در قطعنامه، «ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت» بود. این موضوع حتی در پیش‌نویسی که آمریکا از چهارشنبه‌شب در وین آماده کرده بود، گنجانده شد. اما هدف آمریکا از این اقدام چه بود؟ بر اساس نظرات تحلیلگران، «هدف آمریکا این بود که با اتکا به گزارش جدید آمانو که بخش ضمیمه آن در واشنگتن نوشته شده، شیوه غیر‌قانونی ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت در فوریه 2006 را اصلاح کرده و پرونده را یک بار دیگر به روشی دیگر به شورای امنیت ارجاع دهد».
آمانو، تکرار ادعاها
روز چهارشنبه و در آغاز نشست شورای حکام، یوکیا آمانو در سخنرانی افتتاحیه خود ادعاهایی را که در گزارش اخیر خود مطرح کرده بود مجددا تکرار کرد. آمانو در این سخنرانی گفت: «در حالی که آژانس عدم انحراف در مواد هسته‌ای در تاسیسات هسته‌ای اعلام شده توسط ایران را تایید می‌کند، لیکن از آنجایی که ایران همکاری لازم با آژانس از جمله اجرای پروتکل الحاقی را انجام نمی‌دهد، آژانس قادر به ارائه تضمین قابل اطمینان درباره عدم وجود مواد یا فعالیت‌های هسته‌ای غیراعلام شده در ایران نیست، بنابراین نمی‌تواند نتیجه‌گیری کند که همه مواد هسته‌ای در ایران برای فعالیت‌های صلح‌آمیز است». به گزارش ایران‌هسته‌ای، پیش‌فرض این جمله آمانو این بود که احتمالا مواد اعلام نشده در ایران وجود دارد در حالی که این ادعا هرگز ثابت نشده است. آمانو افزود: «آژانس نگرانی‌هايی جدی پیرامون ابعاد محتمل نظامی برنامه هسته‌ای ایران دارد. پس از ارزیابی‌ها، ما می‌توانیم اعلام کنیم که در مجموع این اطلاعات معتبر است». آمانو در بخش دیگری از بیانیه خود تصریح کرد: «این اطلاعات نشان می‌دهد ایران فعالیت‌هایی مرتبط با ساخت یک ابزار انفجاری هسته‌ای داشته است. این اطلاعات همچنین نشان می‌دهد قبل از پایان سال 2003 این فعالیت‌ها در چارچوب یک برنامه منظم صورت گرفته و ممکن است بعضی از این فعالیت‌ها همچنان ادامه داشته باشد». یوکیا آمانو بر اساس این ادعاها، در ادامه خواستار ورود بدون پیش شرط ایران به مسیر تعامل با آژانس شد و در جمع خبرنگاران از اعزام تیمی از آژانس به سرپرستی ناکارتس، معاون خود خبر داد.
ناکامی دیویس
اظهارات آمانو در ابتدای برگزاری نشست شورای حکام در وین اگرچه فرآیند بررسی گزارش وي در شورای حکام را علنی می‌کرد اما رایزنی‌های موافقان و مخالفان درباره محتوای پیش‌نویس قطعنامه آمریکا از چهارشنبه‌شب آغاز شده بود. در حالی که آمریکایی‌ها تصور می‌کردند با تکیه بر گزارش آمانو که ادعای انحراف برنامه هسته‌ای ایران به سمت اهداف نظامی را صریحا مطرح کرده بود، خواهند توانست به سادگی یک قطعنامه شدید‌اللحن علیه ایران در شورای حکام تصویب کنند، اطلاعات موجود نشان می‌دهد آنان در همان دور نخست رایزنی‌ها در روز نخست نشست متوجه ناتوانی در اقناع مخالفان این قطعنامه شده‌اند. در همان ابتدا چین و روسیه معتبر بودن اطلاعات ارائه شده در گزارش آمانو که مبنای پیش‌نویس قطعنامه آمریکا بود را زیر سوال بردند بویژه بر این نکته تاکید کردند که این اطلاعات مبتنی بر داده‌های جاسوسی کشورهایی مانند آمریکاست نه یافته‌های بازرسان آژانس، بنابراین نمی‌توان به آن اعتماد کرد. روسیه و چین با صدور بیانیه‌های رسمی تاکید کرده بودند هیچ اطلاعات جدیدی در این گزارش وجود ندارد و آمانو صرفا سیاسی‌کاری کرده است. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه نیز درباره مبنای اطلاعات گزارش آمانو گفت: «آژانس می‌گوید در وین اسنادی هست که به گفته آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و آنهایی که این گزارش را ارائه داده‌اند، از طرف کشور دیگری به آژانس ارائه شده است. ما از آژانس انرژی اتمی می‌خواهیم نام آن کشور را اعلام کند، زیرا ما باید آن را بدانیم». این اظهارات لاوروف به معنای آن بود که مدیرکل آژانس بر اساس اطلاعات ایالات متحده اقدام به ارائه گزارش درباره برنامه هسته‌ای ایران کرده است.
نم پس نرفت
یکی دیگر از دردسرهای آمریکا برای تصویب مفاد گنجانده شده در قطعنامه ضد‌ایرانی خود، مخالفت سرسختانه جنبش عدم تعهد (نم) بود. روز دوم نشست شورای حکام که موضوع ایران به صورت ویژه مورد بررسی قرار گرفت، با قرائت بیانیه جنبش عدم تعهد توسط سفیر جدید مصر در آژانس آغاز شد. جنبش عدم تعهد در ابتدای بیانیه خود بر حقوق هسته‌ای ایران تاکید و نسبت به نحوه بیان موضوعات به شکلی که منجر به ایجاد محدودیت برای حقوق هسته‌ای ایران شود، انتقاد کرد. جنبش عدم تعهد در ادامه با اشاره تلویحی به دخالت در تنظیم گزارش‌های آمانو، تصریح کرد: فشار یا مداخله غیر‌مستقیم در فعالیت‌های آژانس بویژه در فرآیند راستی‌آزمایی موجب لطمه به حیثیت آژانس می‌شود. این 2 بخش از بیانیه به معنای انتقاد از رفتار یوکیا آمانو در تنظیم گزارشات خود درباره ایران بود. نم تصریح کرد: مداخله و فشار به آژانس و همچنین تنظیم جهت‌دار گزارشات به حیثیت آژانس لطمه وارد می‌کند. این بیانیه با تاکید بر ایده «خاورمیانه عاری از سلاح هسته‌ای»، دیپلماسی را بهترین راه‌حل فیصله دادن به موضوع هسته‌ای ایران دانست و تصریح كرد: «جنبش عدم تعهد هرگونه حمله يا تهديد به حمله عليه تاسيسات هسته‌اي صلح‌آميز اعم از در حال فعاليت يا در حال ساخت كه بشريت و محيط‌زيست را در معرض خطر جدي قرار داده و نقض عمده حقوق بين‌الملل، اصول و اهداف منشور ملل متحد و آیين‌نامه آژانس بين‌المللي انرژي اتمي محسوب مي‌شود را محكوم مي‌کند. جنبش عدم تعهد نياز به تدوين سند مذاكراتي چند‌جانبه جامع براي اعلام ممنوعيت حملات يا تهديد به حمله به تاسيسات هسته‌اي مختص استفاده‌هاي صلح‌آميز از انرژي هسته‌اي را تصديق مي‌کند». این بند از بیانیه نیز حمایت از برنامه هسته‌ای ایران و به نوعی مخالفت با رفتار مدیرکل آژانس در زمینه‌سازی برای این قبیل تهدید‌ها بود. یکی دیگر از مفاد مهم بیانیه نم، تاکید آنان بر این نکته بود كه «همه پادمان‌ها و موضوعات راستي‌آزمايي از جمله موارد مربوط به ايران باید در چارچوب آژانس بين‌المللي انرژي اتمي و بر اساس مباني حقوقي و فني حل و فصل شود» و این به معنای مخالفت آنان با بهره‌برداری‌های سیاسی از بررسی‌های فنی آژانس است. عدم تعهد در ادامه اقدام به بیان برخی همکاری‌های ایران با آژانس کرد تا فضای همکاری‌های مستمر ایران را این نهاد تقویت کند. نم در این بخش به این موارد اشاره کرد:
- فعاليت‌هاي توليد مواد هسته‌اي، بویژه مواردي كه به غني‌سازي مربوط مي‌شود همچنان تحت اقدامات کنترلی و نظارتی آژانس قرار داشته و تاکنون کارخانه غنی‌سازی سوخت FEP در نطنز و كارخانه نیمه‌صنعتی غني‌سازي سوخت (PFEP) همان طور که اعلام شده‌اند، مشغول فعالیت هستند. - آژانس تایید کرده است کارخانه غنی‌سازی سوخت فوردو ( FFEP) با اطلاعات ارائه شده از سوی ایران مطابقت داشته و تاسیسات در مرحله پیشرفته ساخت قرار دارد و ایران و آژانس درباره یک رویکرد پادمانی برای این کارخانه موافقت کرده‌اند. نتایج نمونه‌برداری‌های انجام شده در این کارخانه تا 27 آوریل 2011 حاکی از وجود اورانیوم غنی شده نیست. - آژانس به نظارت بر استفاده و ساخت سلول‌هاي داغ در تاسيسات هسته‌اي مربوط در ايران ادامه داده و تایید می‌کند ایران فعاليت‌هاي بازفرآوري را در هیچ‌یک از تاسيسات اعلامی ذیل موافقتنامه پادمان‌های ایران انجام نداده است. - ایران امكان دسترسي آژانس به رآكتور آب سنگين را در اراك (IR-40) فراهم کرد و آژانس توانسته راستي‌آزمايي اطلاعات طراحي را انجام دهد. آژانس تاييد كرد احداث تاسيسات در حال انجام است و تبادل‌کننده‌های خنک‌کننده گرما نصب شده‌اند. در ادامه بیانیه جنبش عدم تعهد به موضوع مطالعات ادعایی اشاره و بر حق ایران برای در اختیار داشتن این ادعاها تاکید شد. نم همچنین از نامه ایران برای گفت‌وگو درباره ماجرای اخیر تقدیر کرد. جنبش عدم تعهد تاکید کرد «محدوديت‌هاي اعمال شده از سوي برخی اعضا در قبال در اختیار گذاشتن اطلاعات به ايران، انجام مذاکرات مشروح را با ایران در این باره براي آژانس مشكل‌تر مي‌کند». نم در ادامه این بیانیه به «نشت اطلاعات» برنامه هسته‌ای ایران اشاره و از این طریق از مدیرکل انتقاد کرد. پایان بیانیه نم نیز اینچنین بود: «نگرانی عمیق خود را نسبت به تحویل گزینشی گزارش مدیر کل یا بخش‌هایی از آن به برخی کشورهای عضو قبل از توزیع رسمی آن بین همه کشورهای عضو ابراز می‌دارد».
قطعنامه به بعداز ظهر کشید
به‌رغم آنکه قرار بود در نشست نوبت صبح شورای حکام در روز جمعه، موضوع قطعنامه مورد تصمیم‌گیری قرار بگیرد اما اعضای شورای حکام آژانس بحث درباره صدور قطعنامه علیه ایران را به نشست بعد از ظهر خود موکول کردند. اختلافات فراوان موجب شد این موضوع مورد جمع‌بندی قرار نگیرد و کار به رای‌گیری کشیده شود. نکته بسیار مهم درباره نشست صبح آن بود که ایالات متحده 4 بار اقدام به تصحیح مفاد قطعنامه کرد به‌گونه‌ای که به اعتقاد کارشناسان عملا قطعنامه عاری از اهداف مهم آمریکا شد و صرفا آمریکا به دنبال تصویب یک قطعنامه برای اقدامات روانی و رسانه‌ای روی آن بود. مخالفت چین و روسیه و اجماع جنبش عدم تعهد در حمایت از برنامه هسته‌ای ایران و تقبیح رفتار آمانو، باعث شد سرانجام آمریکایی‌ها از خواسته‌های اصلی خود در قطعنامه کوتاه بياييد و هیچ کدام از آنها را در متن نهایی نیاورند. به عبارت دیگر، آمریکا به دلیل مقاومت شدید روسیه، چین و غیر‌متعهدها درخواست‌های کلیدی خود را از متن قطعنامه حذف کرد و آنچه باقی مانده یک متن معمولی است که هیچ کمکی به پیشبرد پروژه آنها علیه ایران نمی‌کند.
درخواست‌های اصلی آمریکا در متن اولیه قطعنامه این موارد بوده است:
1- پرونده ایران مجددا به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع شود.
2- اعضای شورای حکام اقدام آمانو علیه ایران را تایید کنند .
3- شورای حکام ماهیت برنامه هسته‌ای ایران را نظامی اعلام کند .
4- یک ضرب‌الاجل برای همکاری ایران با آژانس در زمینه ابعاد احتمالی نظامی تعیین شود.
حذف این موارد از قطعنامه به مثابه یک شکست مهم برای آمریکا در شورای حکام است. تصویب قطعنامه آمریکا آن هم بدون اجماع و طي رأي گيري در شرایطی که مفاد اصلی آن در نتیجه فشارهای مخالفان حذف شد؛ تنها می‌تواند به یک ابزار رسانه‌ای تبدیل شود که البته این نیز مورد تردید کارشناسان است. شرایطی که بر قطعنامه رفت سبب شد تا «ایهود آزولای»، نماینده رژیم صهیونیستی در آژانس به خبرگزاری فرانسه تاکید کند: «متاسفانه این قطعنامه خیلی تعدیل شد. این قطعنامه می‌توانست خیلی سخت‌تر از این باشد». این نه پرونده ایران را به شورای امنیت ارجاع می‌دهد، نه اقدامات آمانو علیه ایران را تایید می‌کند، نه ماهیت برنامه هسته‌ای ایران را نظامی اعلام می‌کند و نه ضرب‌الاجلی برای همکاری ایران و آژانس مقرر می‌کند و بیشتر از همه، یک آبروریزی برای یوکیا آمانو است چرا که به هیچ وجه اقدام وی علیه ایران را تایید نمی‌کند.