درباره مفهوم و معنی واژه «تهدید» گفته‌اند: «قصد ابراز شده برای صدمه» یا «هرگونه نشانه یا حادثه یا شرایطی كه توان ایجاد خسارت علیه یك دارایی را داشته باشد.» با این وصف، هرگاه سخن از تهدید به میان می‌آید، همزمان مفهوم «قصد توأم با نوعی اقدام» در ذهن شكل می‌گیرد. به عبارت دیگر، تهدید حالتی بین نیت و اقدام است. بنابراین كاملا واضح است كه شرایط تهدید از پیچیدگی‌های زیادی برخوردار است، زیرا در بسیاری از مواقع دشمن تبلیغات زیادی به راه می‌اندازد اما اين لزوماً به معنی تهدیدآمیز بودن شرایط نیست. متقابلا نیز گاهی شرایط تهدیدآمیز است، بدون آنكه از تبلیغات مبتنی بر تهدید خبری باشد. یكی از نظریه‌پردازان حوزه تهدید (threat) معتقد است كه به 2 دلیل درك درست از مفهوم تهدید دشوار است؛ دلیل اول مساله ذهنی یا عینی بودن تهدید است. دلیل دوم نیز مشكل تشخیص تهدیدات امنیتی از غیرامنیتی است. البته این در حالی است كه چون تهدید و «آسیب‌پذیری» توأم با یكدیگرند، نمی‌توان با حدس و گمان و محتمل خواندن ذهنی بودن تهدیدها در مقابل آن سكوت كرد، زیرا این سكوت ممكن است جرأت خود قصد تهدید را برای عامل تهدید امكان‌پذیر سازد. در این مواقع، واكنش به تهدید خود مقدمه خنثی‌سازی تهدید و عقیم گذاشتن آن است. آمریكایی‌ها در چند هفته گذشته به اظهاراتی مبتنی بر تهدید علیه جمهوری‌اسلامی افزوده‌اند. ردپای این تهدیدات را می‌توان از 11 اكتبر (نوزدهم مهرماه) دید كه سناریوی رسوای «منصور ارباب» را در بالاترین سطح دیپلماسی خود عنوان كردند. در آن ماجرا رئیس‌جمهور، معاون رئیس‌جمهور، وزیر خارجه، وزیر خزانه‌داری، وزیر دادگستری و رئیس پلیس امنیت داخلی (FBI) به میدان آمدند و هركدام به نوبه خود واژگان بی‌نظیری همچون «واكنش احتمالی واشنگتن»، «اجرای اشد مجازات علیه ایران» و «تقابل ایران با امنیت بین‌الملل» را در سخنان خود به كار بردند. در عین حال كاملا واضح بود كه آمریكایی‌ها به دنبال تركاندن یك بمب خبری به اندازه ماجرای 11 سپتامبر بودند و گمان نمی‌كردند آن همه سر و صدا ظرف یكی، دو روز در خود آمریكا هم فروكش كند. همزمان با این مساله، آمریكایی‌ها روی گزارش‌هاي «احمد شهید» و «یوكیا آمانو» هم حساب كرده و معتقد بودند این 3 به مثابه 3 اقدام ضربتی پیاپی می‌تواند از یك سو به شكل‌گیری یك جبهه منسجم بین‌المللی بینجامد كه 17 ماه پس از صدور قطعنامه 1929 دیگر اثری از آن باقی نمانده بود و از سوی دیگر گمان می‌كردند به مثابه یك برگ برنده، موقعیت داخلی حزب دموكرات و اوباما را بهبود می‌بخشد. علاوه بر این، می‌توانست به موقعیت ایران نیز در سطح منطقه آسیب بزند و مرهم زخم رژیم‌های وابسته و در حال سقوط عربی باشد. بر این اساس، طی یك ماه اخیر شاهد فشار تبلیغاتی فزاینده‌ای علیه جمهوری‌اسلامی ایران بوده‌ایم.
رهبر انقلاب و تهدیدهای آمریكا
رهبر معظم انقلاب اسلامی در این فاصله طی چند نوبت به این اعمال فشارها پاسخ دادند كه می‌توان به فرمايشات معظم‌له در سفر كرمانشاه و دیدار با دانش‌آموزان و دانشجویان اشاره كرد. اما فرمايشات ایشان در روز پنجشنبه نوزدهم آبان سال جاری در دانشگاه امام علی علیه‌السلام ارتش و پاسخ قاطع و محكم به تهدیدها معنی و مفهوم جدیدی داشت كه سبب تأمل فراوان دشمن شد: «ما ملتى هستيم كه هرگونه تجاوز را، بلكه هرگونه تهديد را، با استوارى و با قدرت كامل پاسخ خواهيم داد.» معظم‌له همچنین فرمودند: «ما در مقابل تهديد، تهديد می‌كنيم. هر كسى فكر تجاوز به جمهورى‌اسلامى ايران در مخيله‌اش خطور كند، بايد خود را آماده دريافت سيلى‌هاى محكم و مشت‌هاى پولادين كند.» و نیز این خطاب ایشان كه: «پاسخ ملت ايران به هرگونه تعرضى، هرگونه تجاوزى، بلكه هرگونه تهديدى، پاسخى خواهد بود كه از درون، آنها را از هم خواهد پاشيد و متلاشى خواهد كرد». اگر بخواهیم مبانی تحلیلی این كلام راهبردی را نشان دهیم كه «هرگونه تهدید را با قدرت كامل پاسخ خواهیم داد»، باید به ماهیت تهدیدهایی اشاره داشته باشیم كه این روزها برخی مجامع غربی از آن سخن می‌گویند. تهدید ماهیتا جنبه سخت‌افزاری دارد و بر خلاف تصور رایجی كه آن را به 2 حوزه سخت و نرم یا گرم و سرد تقسیم می‌كند، تهدید ماهیتا سخت و گرم است. نگاهی به سخنان مقامات آمریكایی و فرانسوی نیز این نكته را تاكید می‌كند كه آنان نه از موضعی نرم و نه بر مبنای یك برنامه‌ریزی درازمدت، كه از موضعی سخت و مبتنی بر اقدامات حرف می‌زنند و از این رو پاسخ آنها هم باید از موضعی سخت و گرم باشد. رهبر حكيم انقلاب اسلامی به مقتضای «رُدُّ الحجر من حیثُ جاء» به تهدیدهای غرب پاسخی درخور دادند. مواضع بعدی مقامات آمریكایی و فرانسوی هم 2 موضوع را به اثبات رساند؛ اول اینكه آنها واقعا در فكر تهدید ایران بوده‌اند و دوم: از واكنش ایران دچار نگرانی جدی شده‌اند. مقامات فرانسه و از جمله دستگاه رسمی آن یعنی وزارت خارجه، باصراحت احتمال درگیری نظامی را رد كردند. آمریكایی‌ها نیز با مضامینی مشابه درگیری با ایران را از سوی خود یا رژیم صهیونیستی مردود شمردند. در این بین وزیر دفاع آمریكا از صراحت بیان بیشتری استفاده كرد.
آمریكا و دشواری‌های زیاده‌خواهی
آمریكا از موضع یك كشور می‌تواند به رایزنی با دیگران «برای رسیدن به راه‌حل» بپردازد. در این صورت ناچار است خواسته خود را تنزل داده و به «حدی» از خواسته‌ها بسنده كند. به‌عنوان مثال آمریكایی‌ها پس از گرفتن یك نامه فاقد حمایت كشورهای عضو آژانس از آمانو، در صدد برآمدند قطعنامه‌ای كه حاوی تایید مفاد نامه مدیركل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و نیز تاییدكننده ادعاهای اخیر آمریكا بود را ذیل عنوان «مطالعات ادعایی» از آژانس بگیرند اما وقتی پای رای دیگران به میان آمد ناچار شدند به قطعنامه‌ای رضایت بدهند كه حاوی ارسال گزارش آمانو به شورای امنیت نبود و در همان حال تكلیفی جز گفت‌وگو با آژانس را بر دوش ایران نمی‌گذاشت. این قطعنامه بر موضوعی تاكید كرد كه در فضایی عادی هم قابل دسترسی بود. مثال دوم، تلاش آمریكا برای صدور قطعنامه‌ای ضد تروریستی علیه ایران در شورای امنیت و سپس در مجمع عمومی سازمان ملل بود. آمریكایی‌ها كه به‌رغم اعزام رئیس‌جمهورشان به مسكو و پكن نتوانستنددل این دو عضو دائم شورای امنیت را برای صدور قطعنامه ضدایرانی به‌دست آورند به ناچار به مجمع عمومی سازمان ملل مراجعه كرده و تنها زمانی توانستند از مجمع عمومی مصوبه بگیرند كه در آن نامی از ایران برده نشده و تعهدی را متوجه كشورهای خاصی نمی‌كرد. در این قطعنامه هیچ نشانه‌ای از صحه‌گذاشتن كشورها بر ادعای 11 اكتبر آمریكا -ماجرای دروغین منصور ارباب- نبود. این موضوع نشان می‌دهد آمریكایی‌ها قادر به حل مشكلات خود در عرصه بین‌المللی نبوده و آنگونه كه وانمود می‌كنند، قدرتمند نیستند و جامعه جهانی را هم پشت سر خود ندارند اما با این وجود آمریكا تهدید می‌كند چون برای تهدیدكردن نیازی به موافقت دیگران نیست. مسؤولان این كشور ابزار تهدید را در اختیار دارند و براساس قرائن و شواهد، دارای بزرگ‌ترین و مجهزترین ارتش و برجسته‌ترین امكانات هستند. این ابزارها برای تهدید كردن كفایت می‌كند اما برای واداشتن طرف مقابل به تسلیم كفایت نمی‌كند. اگر ملتی احساس كند می‌تواند دشمن خود را شكست دهد، آن وقت سناریوی تهدید مشكلی را از دشمن حل نمی‌كند.
* پژوهشگر وكارشناس مسائل سیاسی و استراتژیك