تشکیل شوراهای راهبردی
مصطفی محدثیخراسانی در این باره میگوید: طی سالهای گذشته شاهد کارهای هدفمندی که بخواهد از کانال ادبیات، معرفت آیینی کودک و نوجوان را ارتقا بدهد، نبودهایم. در واقع با نگاهی اجمالی به موضوع عاشورا در ادبیات کودک و نوجوان میتوان دریافت که نویسندگان و شاعران در زمینه آشنا کردن این طیف با حماسه حسینی چندان موفق عمل نکردهاند. البته کارهای پراکندهای بر اساس علاقهمندی شخصی برخی نویسندگان و شاعران در این باره صورت گرفته ولی کافی نبوده است. اگر بخواهیم ارتباط کودکان و نوجوانان را با مفاهیم آیینی از این دست برقرار کنیم قطعا نیازمند برنامههای درازمدت و هدفگذاریهای دقیق هستیم تا بتوانیم از رهگذر چنین برنامهریزیهایی به نتایج مطلوب که همان شناخت کودکان و نوجوانان نسبت به مسائلی چون عاشورا و واقعه باشکوه کربلاست، دست یابیم. البته این برنامهریزی باید هم از سوی نهادهای دولتی هم از سوی نویسندگان و شاعران صورت گیرد و این نهادها میتوانند با تشکیل شوراهایی مشترک و راهبردی در راستای ارتقای فرهنگ عمومی کشور کارهای مثمرثمری در این زمینه انجام دهند و از طریق ارائه همین راهبردها و شیوهها به نهادینه کردن مسائل آیینی میان کودکان و نوجوانان بپردازند که البته همانطور که گفتم این امر با مشارکت نویسندگان و شاعران میسر خواهد شد.
کمرنگ بودن بعد حماسی و عرفانی
او با بیان اینکه باید به مقوله عاشورا از زوایای مختلفی نگاه شود، ادامه میدهد: در حوزه عام ادبیات آیینی و نه فقط کودک و نوجوان، چه در نثر و چه در شعر، همواره در طول تاریخ از ابعاد گوناگونی مساله قیام امام حسین(ع) و واقعه عاشورا مورد بررسی قرار گرفته اما آن بعد که تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به آن توجه نشده بود، بعد حماسی و عرفانی عاشورا بوده است. در واقع بحث فلسفه وجودی امام حسین(ع) و نقشی که این قیام در شکلگیری هویت جهان اسلام داشته باشد میتواند دستمایه خلق آثار بسیاری شود. البته در شعر از این زاویه به مساله عاشورا توجه شده و حتی کارهای ارزشمندی نیز در این زمینه خلق شدهاند اما در حوزه ادبیات کودک چنانچه پیشتر هم اشاره کردم این پردازش کمرنگ یا انگشتشمار صورت گرفته است. به هر حال نظرم این است که وقت آن رسیده در حیطه ادبیات کودک و نوجوان نیز به چنین مباحثی پرداخته شود. غفلت از نگارش چنین مباحثی در صورتی شکل گرفته که میبینیم در همان تعداد کتابهایی که به قیام امام حسین(ع) اشاره دارد تنها به ذکر مصیبت و مرثیهگویی بسنده شده و دیگر ابعاد ارزشمند قیام امام حسین(ع) برای کودکان و نوجوانان ناشناخته مانده است. در واقع اگر قرار باشد کتابهایی با این موضوع برای این طیف نوشته شود باید از ابعاد شورآفرین، حرکتبخش و امیدبخش استفاده شود تا بتوان افقهای پیش رو در این زمینه را بیش از پیش مورد بازشناسی قرار داد. به بیان سادهتر، نویسندگان و شاعران میتوانند چنین موضوعاتی را منبع الهام قرار داده و در آثار خود ضمن سادهنویسی و پایبندی به عناصر داستان برای کودک و نوجوان این مفاهیم را شرح دهند.
ضرورت رویارویی کودکان با مسأله شهادت
نرگس آبيار، نويسنده نیز درباره چگونگی انتقال مفاهیم آیینی به کودکان و نوجوانان تصریح میکند: نهتنها درباره مفاهیم آیینی دینی که در زمینه دیگر موضوعات نیز باید از مستقیمگویی برای کودکان و نوجوانان پرهیز کرد. شاید به این خاطر که مستقیمگویی موجب میشود تاثیری که آن موضوع میتواند در ذهن کودک و نوجوان داشته باشد را کمرنگ کند، ضمن اینکه نسبت به واقعهای چون واقعه عاشورا به آن شکلی که باید در ادبیات کودک پرداخته نشده است در صورتی که میتوان از قابلیتهای حماسی این واقعه عظیم و تاثیرگذار استفاده کرد و به شرح این مولفهها در کتابهای کودک و نوجوان پرداخت، اگرچه در این زمینه یا کار نشده یا اگر هم شده کارها غالبا با مفاهیم تکراری ارائه شده است. اصلا میتوان گفت نویسندگان کودک و نوجوان در این عرصه بیشتر به خلق اثر در وادی ادبیات تربیتی پرداختهاند تا ادبیات مفهومی. به عنوان مثال در ادبیات مفهومی که کمتر به آن پرداخته و اشاره شده است، جا دارد از عناصری چون ایثار و از خودگذشتگی برای کودکان و نوجوانان تعریف کرد و در قالبهای مختلف ادبی به تبیین این موضوع پرداخت. البته برخی نویسندگان بر این اعتقادند که طیف کودک و نوجوان بویژه کودکان نمیتوانند تلخیها و ابعاد تراژیک حماسه عاشورا را درک کنند اما من تصور میکنم ضرورت دارد بچهها با چنین مفاهیمی آشنا شوند و مساله رویارویی با مرگ برای کودکان بهتر است از همان سنین کودکی صورت بگیرد و این مساله به کودکان تفهیم شود که هر مرگی زشت نیست بلکه مرگ انسانی چون
امام حسین(ع) در جریان واقعه عاشورا، باشکوه و سترگ است و میتواند الگوی ایثار و اسوه مقاومت قلمداد شود، البته مشروط به آنکه در این زمینه هم از مستقیمگویی بپرهیزیم و به شکل آشکار این مفاهیم را تبیین نکنیم.
وی اضافه میکند: خوشبختانه نویسندگان امروز این پتانسیل را دارند که با تکیه بر شیوههای داستانی و حتی شعر به بیان این مسائل بپردازند اما متاسفانه در جامعه هر وقت سخن از حماسه عاشورا به میان میآید، بیاختیار روی بحث سوگواری و عمق فاجعهای که در کربلا رخ داده است بیشتر تاکید میشود و در نتیجه بحثهای معنوی این مقوله یا به فراموشی سپرده شد، یا به شکل کمرنگی مطرح میشود.
عاشورا ادامه نهضت پیامبران
محمود حکیمی نیز در پاسخ به این سوال که چرا مفهوم عاشورا در کتابهای کودک و نوجوان در مقایسه با کتابهای بزرگسال کمرنگتر بوده است، میگوید: به نظر میرسد نویسندگان کودک و نوجوان باید به تبیین این مساله بپردازند که نهضت عاشورا تنها به واقعه کربلا محدود نمیشود بلکه مهمترین مسالهای که در این زمینه مطرح میشود این است که امام حسین(ع) ادامه دهنده راه انبیاست. چنانچه دعوت انبیا به ستایش خداوند واحد همواره در سخنرانیهای متعدد امام حسین(ع) بیان شده است. نویسنده باید تلاش کند برای نوجوانان به توضیح این مطالب بپردازد. امام حسین(ع)، خاندان و یاران او با ایثاری که در پیش گرفته بودند، هستی و جان خود را در تابلوی زیبای جهاد و شهادت به تصویر کشیدند و در روز عاشورا مشعل بزرگ آزادگی را در فضای جوامع انسانی در همه اعصار و انصار روشن کردند. این حقیقتی است که باید از عاشورا در کتابهای کودک و نوجوان منعکس شود. در واقع یکی از وظایف نویسندگان بویژه نویسندگان کودک و نوجوان این است که به کشف حقایق نهفته عاشورا بپردازند. البته در بیان نهضت عاشورا باید به این نکته توجه کرد که شهادت امام و یارانش تنها یک حماسه شورانگیز نبوده بلکه عاشورا نظری به جامعیت نهضت پیامبران توحیدی نیز داشته و ابعاد گوناگون فردی، اجتماعی و معنوی آن در کلیت نهضت پیامبران توحیدی کاملا روشن و آشکار است، چنانچه یکی از زیباترین دعاهای اسلامی، زیارت وارث است. زیارت وارث به طور آشکار نشان میدهد نهضت امام حسین(ع) ادامهدهنده راه انبیا بوده است.
خلق اثر با تکیه بر احادیث
وی خاطرنشان میکند: تصور میکنم نویسندگان میتوانند در این زمینه باید اهداف پیامبران توحیدی را گام به گام در آثار خود بیان کنند. به عنوان مثال نویسنده میتواند آیه 163 سوره بقره یا آیه 79 سوره آلعمران را به عنوان منبع الهام در کار خود استفاده کند. اصولا پژوهش درباره قیام امام حسین(ع) نشان میدهد امام در صبح عاشورا پس از خواندن نماز ضمن خطابه کوتاهی از توحید و یکتایی خدا سخن میگوید. او وحدانیت خداوند را بعد از نماز مطرح میکند. یکی دیگر از اهداف پیامبران توحیدی دعوت به عدالتخواهی انسانهاست. نویسندگان میتوانند از طریق داستان به بیان این مسائل در آثار خود بپردازند بویژه به این نکته اشاره کنند که نهضت امام حسین(ع) ادامهدهنده نهضت انبیاست. ما ضمن پژوهش در زندگی امام حسین(ع) میبینیم که آن بزرگوار یک سال قبل از واقعه کربلا در منا یک خطابه تاریخی بیان میکند و در آن خطابه، عدالتخواهی را وظیفه هر مسلمانی میداند. امام صادق(ع) نیز میفرماید که یکی از اهداف نهضت
امام حسین(ع) رها کردن انسانها از جهل، نادانی و خرافه است و اتفاقا خطبههای امام حسین(ع) نیز در میان یاران حر و کربلا بر این اساس است و ایشان نیز در این خطبهها میفرمایند وظیفه ما نجات انسانها از جهل و نادانی است. به نظرم نویسندگان هم میتوانند با مطالعه چنین منابعی در اشکال داستانی، ضررهای شرک و نادانی و گرایش به خرافه را برای نوجوانان و کودکان توضیح دهند و در کنار آن از نهضت پیامبرانی چون حضرت نوح، یعقوب یا موسی و عیسی نیز
سخن بگویند.